{"id":{"repo_id":"athens","oai_identifier":"oai:lib.uoa.gr:uoadl:2183549"},"canonical_url":"https://search.ndltd.org/etd/athens/oai:lib.uoa.gr:uoadl:2183549","repository":{"repo_id":"athens","name":"National and Kapodistrian University of Athens","base_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh"},"display":{"title":"«Από την Αιδώ των σπηλαίων στα σύγχρονα φιλελεύθερα συντάγματα»","abstract":"Η σύγκρουση του πολιτικού και του ηθικού αποτελεί βασικό γνώρισμα της πολιτικής τέχνης, ένα γνώρισμα που ως τέτοιο δεν επιτρέπει συχνά στον πολίτη αλλά και την πόλη να φτάσουν στην ολοκλήρωσή τους, σε εκείνη την τέλεια μορφή, που θα επιφέρει την «ευδαιμονία». Η πολιτική σκέψη αντιμετωπίζει σε ύψιστο βαθμό τέτοιου τύπου προβληματισμούς. Και όσο σύγχρονη κι αν φαίνεται η περίπτωση αυτή, τόσο διαχρονική είναι η σημασία της. Για τον λόγο αυτόν γίνεται σαφής η αναγκαιότητα ύπαρξης πολιτεύματος με νόμους, κανόνες και θεσμούς παράλληλους αλλά και προερχόμενους από τη λαϊκή θέληση, δηλαδή δημοκρατικούς. Το δίκαιο στη σημερινή κοινωνία επιτυγχάνει αυτή τη λειτουργία του με κανόνες, οι οποίοι ανάλογα με τον τρόπο που ρυθμίζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά διαχωρίζονται σε οργανωτικούς, που μπορούν να θεωρηθούν πιο πολύ ως καθοριστικοί της κοινωνικής πραγματικότητας και όχι τόσο ως ρυθμιστικοί της ανθρώπινης συμπεριφορά, επιτακτικούς και απαγορευτικούς. Οι κανόνες αυτοί πολλές φορές όμως παραβιάζονται παρά τη βεβαιότητα ότι εξυπηρετούν την κοινωνική συμβίωση κάνοντας πιο ομαλές τις ανθρώπινες σχέσεις των πολιτών. Επομένως, μιλάμε για μια σύγκρουση δυνάμεων, και πιο συγκεκριμένα, για σύγκρουση ισχύος σε δύο πεδία, την ηθική και την πολιτική, τα οποία όμως δεν πρέπει να εξεταστούν αποκομμένα μεταξύ τους. Κοινό τους στοιχείο είναι ο άνθρωπος, είτε νοείται ως άτομο είτε ως πολίτης, αλλά και η ευδαιμονία, είτε ως ευδαιμονία του ατόμου είτε ως ευδαιμονία της πόλεως. Με στόχο την κατάκτηση της πολιτικής αρετής ο άνθρωπος κινείατι ως εξής: αφενός γνωρίζει ο,τι οφείλει να πράξει, αφετέρου στη γνώση ενυπάρχει η πίστη ότι δύναται να πραγματώσει το χρέος. Οι γενικοί κανόνες συμπεριφοράς συνιστούν αντίσταση στην πίεση που επιφέρουν οι αντικειμενικοί όροι της ζωής, και παράλληλα, κάνουν εφικτή τη συμβίωση. Έτσι, οι άνθρωποι χάρη στη συνεχή προσπάθεια καταφέρνουν να εκπληρώσουν τον ηθικό προορισμό, ο οποίος αποτελεί παράγοντα κοινωνικής συνοχής. Η ηθική συμπεριφορά αποτελεί αντικειμενική πραγματικότητα. Κάτω από αυτό πλαίσιο, το δίκαιο ρυθμίζει την κοινωνική συνύπαρξη των ανθρώπων, δηλαδή το σύνολο των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ τους, τόσο διαπροσωπικής όσο και περιουσιακής φύσεως. Σε κάθε σύγχρονη κοινωνία, λοιπόν, οι σχέσεις των ανθρώπων καθορίζονται και ρυθμίζονται τόσο από τους γραπτούς κανόνες, που η πολιτεία θεσπίζει για την αντικειμενική αντιμετώπιση κάθε πράξης που παραβαίνει τους γραπτούς νόμους, όσο και από τους άγραφους, που οι ίδιοι άνθρωποι αποδέχονται συνολικά και τους εφαρμόζουν στη ζωή τους. Το δίκαιο εμφανίζεται ως συνάρτηση της κυρίαρχης σε κάθε συγκεκριμένη κοινωνία και σε κάθε περίοδο ανθρωπολογίας, δηλαδή της κοινής αντίληψης για το τι είναι ο άνθρωπος, ποια η ιδιαιτερότητα και το νόημα της ύπαρξής του, ποιος ο στόχος της καθημερινής του πράξης. Αυτόν τον κοινωνικό ρεαλισμό εκφράζει καταρχήν και η διαφοροποίηση των συστημάτων δικαίου. Άλλη αντίληψη ή σύστημα δικαίου προκύπτει από τις κοινωνικές παραδοχές του Αριστοτέλη, άλλο από αυτές του Ρουσσώ, του Χομπς και του Λοκ. Ο νόμος είναι ανθρώπινη επινόηση, που διευκολύνει την κοινωνική συμβίωση και ο άνθρωπος νομοθετεί έχοντας πλήρη συναίσθηση αυτής του της εξέλιξης. Οι νόμοι δε διαχωρίζονται σε θεϊκούς και ανθρώπινους, αλλά η πειθαρχία σε αυτούς δεν είναι άσχετη με την συμμόρφωση στη θεία βούληση (Αντ. 368-75). Άλλωστε οι θρησκευτικές πρακτικές είναι απόλυτα συνυφασμένες και ενσωματωμενες στην πολιτική ζωή . Η πόλη είναι εκείνη που θεσμοθετεί τις τελετουργίες και οριοθετεί τη θρησκευτική δραστηριότητα. Για τον λόγο αυτόν η Αντιγόνη του Σοφοκλή, πριν από κάθε πολιτική πράξη, επικαλείται τους προστάτες θεούς με μία θεσμική εθιμοτυπία δεήσεων, προσευχών και θυσιών, προκειμένου να διασφαλίσει την εύνοια και την έγκρισή τους. Η «Αντιγόνη» ως χαρακτηριστική ταραγωδία αντιπαράθεσης ηθικού και πολιτικού στοιχείου και κατ’ επέκταση της σύγκρουσης των θεϊκών και των ανθρώπινων νόμων, αντίστοιχα επιδεικνύει και παράλληλα τονίζει με έμφαση την πιθανή σύγκρουση ανάμεσα στα δύο αυτά είδη του νόμου. Από τη μοιραία σύγκρουση Αντιγόνης και Κρέοντα φαίνεται πως, όταν οι ανθρώπινοι νόμοι δεν συμμορφώνονται με τους νόμους των θεών, επέρχεται η καταστροφή δημιουργώντας αναρχία αντί για την κατακτηση της πολιτικής αρετης μέσα από την ομαλή κοινωνικής συνύπαρξη των ανθρώπων στις πόλεις με νόμους και θεσμούς. Το εγχείρημα, όμως, του ανθρώπου να συγκροτήσει πόλεις γινόταν τυχαία, χωρίς δηλαδή να πληρούνται εκείνες οι προϋποθέσεις, ύπαρξη κανόνων δικαίου, που θα διασφάλιζαν την επιβίωσή τους, προέκυπταν πρόσθετοι κίνδυνοι αφανισμού των ανθρώπων. Λόγω δηλαδή της έλλειψης πολιτικής οργάνωσης, οι άνθρωποι αφενός άρχισαν να αδικούν ο ένας τον άλλον και να αλληλοσκοτώνονται, με αποτέλεσμα να βρεθούν και πάλι στην ίδια χαοτική κατάσταση, αφετέρου να βρίσκονται πάλι αντιμέτωποι με το θανάσιμο κίνδυνο των άγριων θηρίων. Ο αφανισμός του ανθρωπίνου γένους από τα θηρία οδηγεί στην θεϊκή παρέμβαση του Δία, ο οποίος δίνει εντολή στον Ερμή να χορηγήσει σε όλους ανεξαιρέτως τους ανθρώπους την «αἰδὼ» και τη «δίκη», τα συστατικά στοιχεία της πολιτικής αρετής, ώστε να είναι εφικτός ο συλλογικός βίος. Η έννοια της «αἰδοῦς» αποτελεί για τους αρχαίους μια έννοια σύνθετη, που περιλαμβάνει τη σεμνότητα και τον σεβασμό προς τους άλλους. Δεν μπορεί να αποδοθεί στα νέα ελληνικά με μία μόνο λέξη: είναι η ηθική, η ηθική συνείδηση, ο σεβασμός στους άγραφους νόμους, το φιλότιμο, ο αυτοσεβασμός, ο αυτοέλεγχος, η σωφροσύνη, η κοσμιότητα, η σεμνότητα. Γενικά εκφράζει το συναίσθημα της ντροπής, την οποία νιώθει ο άνθρωπος για κάθε πράξη του που αντιβαίνει στον καθιερωμένο ηθικό κώδικα του κοινωνικού του περιβάλλοντος. Αυτή η ντροπή πλησιάζει περισσότερο προς την έννοια του σεβασμού και της σεμνότητας και δεν έχει σχέση με τις ενοχές και τις τύψεις. Το υψηλότερο, εξάλλου, αγαθό για τον ομηρικό άνθρωπο δεν είναι η απαλλαγή από συναισθήματα ενοχής, που δε φαίνεται καν να τα γνωρίζει, αλλά η απόλαυση της τιμής, του επαίνου και της δημόσιας εκτίμησης, την «αἰδώ». Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η αιδώς αποτελεί θεμελιώδη αρχή συμπεριφοράς στα δύο ομηρικά έπη αλλά και στα υπόλοιπα κλασικά έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Γι᾽ αυτό και μερικοί μελετητές των επών υποστηρίζουν ότι η κοινωνία που περιγράφεται στον Όμηρο διαθέτει κατεξοχήν τα χαρακτηριστικά του «πολιτισμού της ντροπής». Η ηθική συνείδηση αναπτύσσεται από την ανάγκη να ανταποκριθεί ο άνθρωπος στις απαιτήσεις μιας κοινωνίας με προηγμένο πολιτισμό. Κάθε πολιτιστικά προηγμένη κοινωνία θεμελιώνεται πάνω στις αξίες της αιδούς και της δίκης. Οι αξίες αυτές είναι καθολικές και για τις πολιτιστικά προηγμένες κοινωνίες διαδραματίζοντας καίριο ρόλο στην εξέλιξη του πολιτισμού, ο οποίος τις εκφράζει και τις κατευθύνει. Η έλλειψη, όμως, της αιδούς οδηγεί κάποιο πρόσωπο στην ύβρη που, καθώς υπερβαίνει τα επιτρεπτά όρια, προσβάλλει την τιμή των άλλων. Για τον λόγο αυτόν η αιδώς αποτελούσε έναν εσωτερικό μηχανισμός, που συγκρατούσε τον άνθρωπο και τον ήρωα με τους κατά καιρούς δαιμόνες του, ώστε να μην κάνει το κακό, προκαλώντας του συναισθήματα φόβου και ντροπής μπροστά στην προοπτική να κάνει κάτι σε βάρος των άλλων. Το άτομο, ετσι, συναισθανόμενο ντροπή για τις πράξεις του, που παρεκκλίνουν από τα κοινωνικώς αποδεκτά πρότυπα, διαφυλάττει την τιμή και την αξιοπρέπειά του, ενώ παράλληλα εκφράζει μέσω αυτού του αισθήματος και τον σεβασμό για τους συνανθρώπους του. Ο σεβασμός προς τους άλλους σημαίνει τόσο την εκτίμηση για τη γνώμη που σχηματίζει ο άλλος άνθρωπος, όσο και την αποφυγή προσβολής ή ενόχλησης του άλλου χωρίς να καταπατήσει παράλληλα τα ανθρώπινα δικαιωματα. Τα δικαιώματα ως ηθικές αξίες και ιδιαίτερα τα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου αποτελούν επίκεντρο μεγάλου μέρους της σύγχρονης ηθικής φιλοσοφίας, της φιλοσοφίας του δικαίου, της πολιτικής φιλοσοφίας, της ιστορίας των ιδεών και της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας. Το φάσμα των προβλημάτων που αγκαλιάζει η σύγχρονη προβληματική των ανθρώπινων δικαιωμάτων είναι πολύ ευρύ και, με δεδομένη τη φιλοσοφική πολυφωνία, η διαφωνία είναι αναπόφευκτη. Τα εννοιολογικά και τα επιστημολογικά προβλήματα ιδιαίτερα είναι πολύ δυσχερή. Τα δικαιώματα θεωρούνται άλλοτε αρνητικές και άλλοτε θετικές έννοιες. Ταυτίζονται με ενέργειες, με αγαθά ή προνόμια. Άλλοτε, εκλαμβάνονται ως αφηρημένες δομές και άλλοτε ως πολιτικές και ηθικές οντότητες, καθολικά και απόλυτα στοιχεία σ’ ένα πλέγμα δικαιοσύνης, ηθικές αξιώσεις, που υπαγορεύονται από ανάγκες, συμφέροντα και ιδεώδη, ως διαδικασίες διεκδίκησης, επιταγές για την ανάληψη ευθύνης σε ένα πλέγμα διαπροσωπικών σχέσεων, και οπωσδήποτε ως φραγμοί απέναντι στην κρατική εξουσία. Πιο σοβαρά είναι τα επιστημολογικά προβλήματα κι αυτό γίνεται φανερό στα προοίμια όχι μόνο των κλασικών Διακηρύξεων των φυσικών δικαιωμάτων αλλά και στο προοίμιο της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώ¬που. Ενώ το κράτος αποτελεί «το αναγκαίο πλαίσιο του δικαιώματος», αποτελεί επίσης «σπουδαία πηγή διακινδύνευσης των αγαθών που αυτά προστατεύουν». Το κράτος, ως έννοια είναι ταγμένο στην υπηρεσία των ανθρώπων, οι οποίοι είτε ως άτομα, είτε ως μέλη μιας κοινότητας είναι κατά πολύ ασθενέστεροι από αυτό. Το κράτος ως πραγματικότητα ελέγχεται από συγκεκριμένες κοινωνικοπολιτικές ομάδες, οι οποίες μπορούν να στρέψουν την εξουσία ενάντια στην ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας του ανθρώπου, και να τη χρησιμοποιήσουν ακόμα και για την κατάλυση της αξιοπρέπειάς του. Το δικαίωμα, λοιπόν, είναι δικαίωμα έναντι της εξουσίας, κυρίως της κρατικής εξουσίας. Η λογική που εισάγει η έννοια των (ατομικών) δικαιωμάτων υποβάλλει μια νέα κατανόηση της πολιτικής, κατά την οποία «η αντιπαλότητα πολίτη και κράτους, ατόμου και κοινωνίας» ορίζεται «ως το καθολικής ισχύος νόημα της δημοκρατίας και του φιλελευθερισμού». Από τη στιγμή που το δικαίωμα αποτελεί εξουσία-απαίτηση έναντι του κράτους, το δε κράτος ασκεί εξ ορισμού εξουσία επί του φέροντος το δικαίωμα πολίτη, είναι αναπόφευκτη η σύγκρουση μεταξύ τους, εκτός εάν η εξουσία του κράτους αποτελεί τη συνισταμένη της εξουσίας των πολιτών. Είναι, επίσης, βέβαιο ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα, που γεννήθηκαν από αστικές επαναστάσεις και τη λογική του φιλελευθερισμού, μπορούν να μεταμορφωθούν σε δικαιώματα αυτών που πραγματικά αδυνατούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους με την αντίστοιχη αξιοπρέπεια.","abstract_html":"Η σύγκρουση του πολιτικού και του ηθικού αποτελεί βασικό γνώρισμα της πολιτικής τέχνης, ένα γνώρισμα που ως τέτοιο δεν επιτρέπει συχνά στον πολίτη αλλά και την πόλη να φτάσουν στην ολοκλήρωσή τους, σε εκείνη την τέλεια μορφή, που θα επιφέρει την «ευδαιμονία». Η πολιτική σκέψη αντιμετωπίζει σε ύψιστο βαθμό τέτοιου τύπου προβληματισμούς. Και όσο σύγχρονη κι αν φαίνεται η περίπτωση αυτή, τόσο διαχρονική είναι η σημασία της. Για τον λόγο αυτόν γίνεται σαφής η αναγκαιότητα ύπαρξης πολιτεύματος με νόμους, κανόνες και θεσμούς παράλληλους αλλά και προερχόμενους από τη λαϊκή θέληση, δηλαδή δημοκρατικούς. Το δίκαιο στη σημερινή κοινωνία επιτυγχάνει αυτή τη λειτουργία του με κανόνες, οι οποίοι ανάλογα με τον τρόπο που ρυθμίζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά διαχωρίζονται σε οργανωτικούς, που μπορούν να θεωρηθούν πιο πολύ ως καθοριστικοί της κοινωνικής πραγματικότητας και όχι τόσο ως ρυθμιστικοί της ανθρώπινης συμπεριφορά, επιτακτικούς και απαγορευτικούς. Οι κανόνες αυτοί πολλές φορές όμως παραβιάζονται παρά τη βεβαιότητα ότι εξυπηρετούν την κοινωνική συμβίωση κάνοντας πιο ομαλές τις ανθρώπινες σχέσεις των πολιτών. Επομένως, μιλάμε για μια σύγκρουση δυνάμεων, και πιο συγκεκριμένα, για σύγκρουση ισχύος σε δύο πεδία, την ηθική και την πολιτική, τα οποία όμως δεν πρέπει να εξεταστούν αποκομμένα μεταξύ τους. Κοινό τους στοιχείο είναι ο άνθρωπος, είτε νοείται ως άτομο είτε ως πολίτης, αλλά και η ευδαιμονία, είτε ως ευδαιμονία του ατόμου είτε ως ευδαιμονία της πόλεως. Με στόχο την κατάκτηση της πολιτικής αρετής ο άνθρωπος κινείατι ως εξής: αφενός γνωρίζει ο,τι οφείλει να πράξει, αφετέρου στη γνώση ενυπάρχει η πίστη ότι δύναται να πραγματώσει το χρέος. Οι γενικοί κανόνες συμπεριφοράς συνιστούν αντίσταση στην πίεση που επιφέρουν οι αντικειμενικοί όροι της ζωής, και παράλληλα, κάνουν εφικτή τη συμβίωση. Έτσι, οι άνθρωποι χάρη στη συνεχή προσπάθεια καταφέρνουν να εκπληρώσουν τον ηθικό προορισμό, ο οποίος αποτελεί παράγοντα κοινωνικής συνοχής. Η ηθική συμπεριφορά αποτελεί αντικειμενική πραγματικότητα. Κάτω από αυτό πλαίσιο, το δίκαιο ρυθμίζει την κοινωνική συνύπαρξη των ανθρώπων, δηλαδή το σύνολο των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ τους, τόσο διαπροσωπικής όσο και περιουσιακής φύσεως. Σε κάθε σύγχρονη κοινωνία, λοιπόν, οι σχέσεις των ανθρώπων καθορίζονται και ρυθμίζονται τόσο από τους γραπτούς κανόνες, που η πολιτεία θεσπίζει για την αντικειμενική αντιμετώπιση κάθε πράξης που παραβαίνει τους γραπτούς νόμους, όσο και από τους άγραφους, που οι ίδιοι άνθρωποι αποδέχονται συνολικά και τους εφαρμόζουν στη ζωή τους. Το δίκαιο εμφανίζεται ως συνάρτηση της κυρίαρχης σε κάθε συγκεκριμένη κοινωνία και σε κάθε περίοδο ανθρωπολογίας, δηλαδή της κοινής αντίληψης για το τι είναι ο άνθρωπος, ποια η ιδιαιτερότητα και το νόημα της ύπαρξής του, ποιος ο στόχος της καθημερινής του πράξης. Αυτόν τον κοινωνικό ρεαλισμό εκφράζει καταρχήν και η διαφοροποίηση των συστημάτων δικαίου. Άλλη αντίληψη ή σύστημα δικαίου προκύπτει από τις κοινωνικές παραδοχές του Αριστοτέλη, άλλο από αυτές του Ρουσσώ, του Χομπς και του Λοκ. Ο νόμος είναι ανθρώπινη επινόηση, που διευκολύνει την κοινωνική συμβίωση και ο άνθρωπος νομοθετεί έχοντας πλήρη συναίσθηση αυτής του της εξέλιξης. Οι νόμοι δε διαχωρίζονται σε θεϊκούς και ανθρώπινους, αλλά η πειθαρχία σε αυτούς δεν είναι άσχετη με την συμμόρφωση στη θεία βούληση (Αντ. 368-75). Άλλωστε οι θρησκευτικές πρακτικές είναι απόλυτα συνυφασμένες και ενσωματωμενες στην πολιτική ζωή . Η πόλη είναι εκείνη που θεσμοθετεί τις τελετουργίες και οριοθετεί τη θρησκευτική δραστηριότητα. Για τον λόγο αυτόν η Αντιγόνη του Σοφοκλή, πριν από κάθε πολιτική πράξη, επικαλείται τους προστάτες θεούς με μία θεσμική εθιμοτυπία δεήσεων, προσευχών και θυσιών, προκειμένου να διασφαλίσει την εύνοια και την έγκρισή τους. Η «Αντιγόνη» ως χαρακτηριστική ταραγωδία αντιπαράθεσης ηθικού και πολιτικού στοιχείου και κατ’ επέκταση της σύγκρουσης των θεϊκών και των ανθρώπινων νόμων, αντίστοιχα επιδεικνύει και παράλληλα τονίζει με έμφαση την πιθανή σύγκρουση ανάμεσα στα δύο αυτά είδη του νόμου. Από τη μοιραία σύγκρουση Αντιγόνης και Κρέοντα φαίνεται πως, όταν οι ανθρώπινοι νόμοι δεν συμμορφώνονται με τους νόμους των θεών, επέρχεται η καταστροφή δημιουργώντας αναρχία αντί για την κατακτηση της πολιτικής αρετης μέσα από την ομαλή κοινωνικής συνύπαρξη των ανθρώπων στις πόλεις με νόμους και θεσμούς. Το εγχείρημα, όμως, του ανθρώπου να συγκροτήσει πόλεις γινόταν τυχαία, χωρίς δηλαδή να πληρούνται εκείνες οι προϋποθέσεις, ύπαρξη κανόνων δικαίου, που θα διασφάλιζαν την επιβίωσή τους, προέκυπταν πρόσθετοι κίνδυνοι αφανισμού των ανθρώπων. Λόγω δηλαδή της έλλειψης πολιτικής οργάνωσης, οι άνθρωποι αφενός άρχισαν να αδικούν ο ένας τον άλλον και να αλληλοσκοτώνονται, με αποτέλεσμα να βρεθούν και πάλι στην ίδια χαοτική κατάσταση, αφετέρου να βρίσκονται πάλι αντιμέτωποι με το θανάσιμο κίνδυνο των άγριων θηρίων. Ο αφανισμός του ανθρωπίνου γένους από τα θηρία οδηγεί στην θεϊκή παρέμβαση του Δία, ο οποίος δίνει εντολή στον Ερμή να χορηγήσει σε όλους ανεξαιρέτως τους ανθρώπους την «αἰδὼ» και τη «δίκη», τα συστατικά στοιχεία της πολιτικής αρετής, ώστε να είναι εφικτός ο συλλογικός βίος. Η έννοια της «αἰδοῦς» αποτελεί για τους αρχαίους μια έννοια σύνθετη, που περιλαμβάνει τη σεμνότητα και τον σεβασμό προς τους άλλους. Δεν μπορεί να αποδοθεί στα νέα ελληνικά με μία μόνο λέξη: είναι η ηθική, η ηθική συνείδηση, ο σεβασμός στους άγραφους νόμους, το φιλότιμο, ο αυτοσεβασμός, ο αυτοέλεγχος, η σωφροσύνη, η κοσμιότητα, η σεμνότητα. Γενικά εκφράζει το συναίσθημα της ντροπής, την οποία νιώθει ο άνθρωπος για κάθε πράξη του που αντιβαίνει στον καθιερωμένο ηθικό κώδικα του κοινωνικού του περιβάλλοντος. Αυτή η ντροπή πλησιάζει περισσότερο προς την έννοια του σεβασμού και της σεμνότητας και δεν έχει σχέση με τις ενοχές και τις τύψεις. Το υψηλότερο, εξάλλου, αγαθό για τον ομηρικό άνθρωπο δεν είναι η απαλλαγή από συναισθήματα ενοχής, που δε φαίνεται καν να τα γνωρίζει, αλλά η απόλαυση της τιμής, του επαίνου και της δημόσιας εκτίμησης, την «αἰδώ». Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η αιδώς αποτελεί θεμελιώδη αρχή συμπεριφοράς στα δύο ομηρικά έπη αλλά και στα υπόλοιπα κλασικά έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Γι᾽ αυτό και μερικοί μελετητές των επών υποστηρίζουν ότι η κοινωνία που περιγράφεται στον Όμηρο διαθέτει κατεξοχήν τα χαρακτηριστικά του «πολιτισμού της ντροπής». Η ηθική συνείδηση αναπτύσσεται από την ανάγκη να ανταποκριθεί ο άνθρωπος στις απαιτήσεις μιας κοινωνίας με προηγμένο πολιτισμό. Κάθε πολιτιστικά προηγμένη κοινωνία θεμελιώνεται πάνω στις αξίες της αιδούς και της δίκης. Οι αξίες αυτές είναι καθολικές και για τις πολιτιστικά προηγμένες κοινωνίες διαδραματίζοντας καίριο ρόλο στην εξέλιξη του πολιτισμού, ο οποίος τις εκφράζει και τις κατευθύνει. Η έλλειψη, όμως, της αιδούς οδηγεί κάποιο πρόσωπο στην ύβρη που, καθώς υπερβαίνει τα επιτρεπτά όρια, προσβάλλει την τιμή των άλλων. Για τον λόγο αυτόν η αιδώς αποτελούσε έναν εσωτερικό μηχανισμός, που συγκρατούσε τον άνθρωπο και τον ήρωα με τους κατά καιρούς δαιμόνες του, ώστε να μην κάνει το κακό, προκαλώντας του συναισθήματα φόβου και ντροπής μπροστά στην προοπτική να κάνει κάτι σε βάρος των άλλων. Το άτομο, ετσι, συναισθανόμενο ντροπή για τις πράξεις του, που παρεκκλίνουν από τα κοινωνικώς αποδεκτά πρότυπα, διαφυλάττει την τιμή και την αξιοπρέπειά του, ενώ παράλληλα εκφράζει μέσω αυτού του αισθήματος και τον σεβασμό για τους συνανθρώπους του. Ο σεβασμός προς τους άλλους σημαίνει τόσο την εκτίμηση για τη γνώμη που σχηματίζει ο άλλος άνθρωπος, όσο και την αποφυγή προσβολής ή ενόχλησης του άλλου χωρίς να καταπατήσει παράλληλα τα ανθρώπινα δικαιωματα. Τα δικαιώματα ως ηθικές αξίες και ιδιαίτερα τα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου αποτελούν επίκεντρο μεγάλου μέρους της σύγχρονης ηθικής φιλοσοφίας, της φιλοσοφίας του δικαίου, της πολιτικής φιλοσοφίας, της ιστορίας των ιδεών και της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας. Το φάσμα των προβλημάτων που αγκαλιάζει η σύγχρονη προβληματική των ανθρώπινων δικαιωμάτων είναι πολύ ευρύ και, με δεδομένη τη φιλοσοφική πολυφωνία, η διαφωνία είναι αναπόφευκτη. Τα εννοιολογικά και τα επιστημολογικά προβλήματα ιδιαίτερα είναι πολύ δυσχερή. Τα δικαιώματα θεωρούνται άλλοτε αρνητικές και άλλοτε θετικές έννοιες. Ταυτίζονται με ενέργειες, με αγαθά ή προνόμια. Άλλοτε, εκλαμβάνονται ως αφηρημένες δομές και άλλοτε ως πολιτικές και ηθικές οντότητες, καθολικά και απόλυτα στοιχεία σ’ ένα πλέγμα δικαιοσύνης, ηθικές αξιώσεις, που υπαγορεύονται από ανάγκες, συμφέροντα και ιδεώδη, ως διαδικασίες διεκδίκησης, επιταγές για την ανάληψη ευθύνης σε ένα πλέγμα διαπροσωπικών σχέσεων, και οπωσδήποτε ως φραγμοί απέναντι στην κρατική εξουσία. Πιο σοβαρά είναι τα επιστημολογικά προβλήματα κι αυτό γίνεται φανερό στα προοίμια όχι μόνο των κλασικών Διακηρύξεων των φυσικών δικαιωμάτων αλλά και στο προοίμιο της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώ¬που. Ενώ το κράτος αποτελεί «το αναγκαίο πλαίσιο του δικαιώματος», αποτελεί επίσης «σπουδαία πηγή διακινδύνευσης των αγαθών που αυτά προστατεύουν». Το κράτος, ως έννοια είναι ταγμένο στην υπηρεσία των ανθρώπων, οι οποίοι είτε ως άτομα, είτε ως μέλη μιας κοινότητας είναι κατά πολύ ασθενέστεροι από αυτό. Το κράτος ως πραγματικότητα ελέγχεται από συγκεκριμένες κοινωνικοπολιτικές ομάδες, οι οποίες μπορούν να στρέψουν την εξουσία ενάντια στην ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας του ανθρώπου, και να τη χρησιμοποιήσουν ακόμα και για την κατάλυση της αξιοπρέπειάς του. Το δικαίωμα, λοιπόν, είναι δικαίωμα έναντι της εξουσίας, κυρίως της κρατικής εξουσίας. Η λογική που εισάγει η έννοια των (ατομικών) δικαιωμάτων υποβάλλει μια νέα κατανόηση της πολιτικής, κατά την οποία «η αντιπαλότητα πολίτη και κράτους, ατόμου και κοινωνίας» ορίζεται «ως το καθολικής ισχύος νόημα της δημοκρατίας και του φιλελευθερισμού». Από τη στιγμή που το δικαίωμα αποτελεί εξουσία-απαίτηση έναντι του κράτους, το δε κράτος ασκεί εξ ορισμού εξουσία επί του φέροντος το δικαίωμα πολίτη, είναι αναπόφευκτη η σύγκρουση μεταξύ τους, εκτός εάν η εξουσία του κράτους αποτελεί τη συνισταμένη της εξουσίας των πολιτών. Είναι, επίσης, βέβαιο ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα, που γεννήθηκαν από αστικές επαναστάσεις και τη λογική του φιλελευθερισμού, μπορούν να μεταμορφωθούν σε δικαιώματα αυτών που πραγματικά αδυνατούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους με την αντίστοιχη αξιοπρέπεια.","abstract_has_math":false,"creators":["Σωτηρόπουλος Χρήστος","Sotiropoulos Christos"],"institution":null,"degree_name":null,"degree_level":null,"degree_discipline":null,"degree_department":null,"school":null,"contributors":[],"advisors":[],"committee_chairs":[],"committee_members":[],"year":2017,"date_issued":"2017","date_published":"2017","updated_at":"2026-11-19T05:30:01Z","subjects":["Κοινωνικές, Πολιτικές και Οικονομικές επιστήμες","Social, Political and Economic sciences"],"languages":["Ελληνικά","English","Greek"],"rights":[],"rights_urls":[],"identifier_entries":[{"key":"dc:identifier","label":"Identifier","values":["uoadl:2183549"],"render_values":[{"text":"uoadl:2183549","href":null,"code":true}]}],"person_identifier_entries":[]},"links":{"outbound_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2183549","outbound_label":"Repository record","outbound_source":"dc:identifier","record_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2183549","record_label":"Repository record","record_kind":"record","record_source":"dc:identifier","download_url":null,"download_label":null,"download_source":null,"access_status":null,"embargo_until":null,"access_note":null},"source_record":{"url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh?verb=GetRecord&metadataPrefix=oai_dc&identifier=oai%3Alib.uoa.gr%3Auoadl%3A2183549","prefix":"oai_dc"},"metadata_groups":[{"id":"people","label":"People","entries":[{"key":"dc:creator","label":"Author","values":["Σωτηρόπουλος Χρήστος","Sotiropoulos Christos"]}]},{"id":"academic_context","label":"Academic Context","entries":[{"key":"dc:date","label":"Dc Date","values":["2017"]},{"key":"dc:type","label":"Dc Type","values":["born_digital_postgraduate_thesis","Διπλωματική Εργασία","Postgraduate Thesis"]}]},{"id":"subjects_keywords","label":"Subjects and Keywords","entries":[{"key":"dc:subject","label":"Dc Subject","values":["Κοινωνικές, Πολιτικές και Οικονομικές επιστήμες","Social, Political and Economic sciences"]}]},{"id":"language_rights","label":"Language and Rights","entries":[{"key":"dc:language","label":"Dc Language","values":["Ελληνικά","English","Greek"]}]},{"id":"identifiers","label":"Identifiers","entries":[{"key":"dc:identifier","label":"Identifier","values":["uoadl:2183549","https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2183549"]}]},{"id":"additional","label":"Additional Metadata","entries":[{"key":"dc:description","label":"Description","values":["Η σύγκρουση του πολιτικού και του ηθικού αποτελεί βασικό γνώρισμα της πολιτικής τέχνης, ένα γνώρισμα που ως τέτοιο δεν επιτρέπει συχνά στον πολίτη αλλά και την πόλη να φτάσουν στην ολοκλήρωσή τους, σε εκείνη την τέλεια μορφή, που θα επιφέρει την «ευδαιμονία». Η πολιτική σκέψη αντιμετωπίζει σε ύψιστο βαθμό τέτοιου τύπου προβληματισμούς. Και όσο σύγχρονη κι αν φαίνεται η περίπτωση αυτή, τόσο διαχρονική είναι η σημασία της. Για τον λόγο αυτόν γίνεται σαφής η αναγκαιότητα ύπαρξης πολιτεύματος με νόμους, κανόνες και θεσμούς παράλληλους αλλά και προερχόμενους από τη λαϊκή θέληση, δηλαδή δημοκρατικούς. Το δίκαιο στη σημερινή κοινωνία επιτυγχάνει αυτή τη λειτουργία του με κανόνες, οι οποίοι ανάλογα με τον τρόπο που ρυθμίζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά διαχωρίζονται σε οργανωτικούς, που μπορούν να θεωρηθούν πιο πολύ ως καθοριστικοί της κοινωνικής πραγματικότητας και όχι τόσο ως ρυθμιστικοί της ανθρώπινης συμπεριφορά, επιτακτικούς και απαγορευτικούς. Οι κανόνες αυτοί πολλές φορές όμως παραβιάζονται παρά τη βεβαιότητα ότι εξυπηρετούν την κοινωνική συμβίωση κάνοντας πιο ομαλές τις ανθρώπινες σχέσεις των πολιτών. Επομένως, μιλάμε για μια σύγκρουση δυνάμεων, και πιο συγκεκριμένα, για σύγκρουση ισχύος σε δύο πεδία, την ηθική και την πολιτική, τα οποία όμως δεν πρέπει να εξεταστούν αποκομμένα μεταξύ τους. Κοινό τους στοιχείο είναι ο άνθρωπος, είτε νοείται ως άτομο είτε ως πολίτης, αλλά και η ευδαιμονία, είτε ως ευδαιμονία του ατόμου είτε ως ευδαιμονία της πόλεως. Με στόχο την κατάκτηση της πολιτικής αρετής ο άνθρωπος κινείατι ως εξής: αφενός γνωρίζει ο,τι οφείλει να πράξει, αφετέρου στη γνώση ενυπάρχει η πίστη ότι δύναται να πραγματώσει το χρέος. Οι γενικοί κανόνες συμπεριφοράς συνιστούν αντίσταση στην πίεση που επιφέρουν οι αντικειμενικοί όροι της ζωής, και παράλληλα, κάνουν εφικτή τη συμβίωση. Έτσι, οι άνθρωποι χάρη στη συνεχή προσπάθεια καταφέρνουν να εκπληρώσουν τον ηθικό προορισμό, ο οποίος αποτελεί παράγοντα κοινωνικής συνοχής. Η ηθική συμπεριφορά αποτελεί αντικειμενική πραγματικότητα. Κάτω από αυτό πλαίσιο, το δίκαιο ρυθμίζει την κοινωνική συνύπαρξη των ανθρώπων, δηλαδή το σύνολο των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ τους, τόσο διαπροσωπικής όσο και περιουσιακής φύσεως. Σε κάθε σύγχρονη κοινωνία, λοιπόν, οι σχέσεις των ανθρώπων καθορίζονται και ρυθμίζονται τόσο από τους γραπτούς κανόνες, που η πολιτεία θεσπίζει για την αντικειμενική αντιμετώπιση κάθε πράξης που παραβαίνει τους γραπτούς νόμους, όσο και από τους άγραφους, που οι ίδιοι άνθρωποι αποδέχονται συνολικά και τους εφαρμόζουν στη ζωή τους. Το δίκαιο εμφανίζεται ως συνάρτηση της κυρίαρχης σε κάθε συγκεκριμένη κοινωνία και σε κάθε περίοδο ανθρωπολογίας, δηλαδή της κοινής αντίληψης για το τι είναι ο άνθρωπος, ποια η ιδιαιτερότητα και το νόημα της ύπαρξής του, ποιος ο στόχος της καθημερινής του πράξης. Αυτόν τον κοινωνικό ρεαλισμό εκφράζει καταρχήν και η διαφοροποίηση των συστημάτων δικαίου. Άλλη αντίληψη ή σύστημα δικαίου προκύπτει από τις κοινωνικές παραδοχές του Αριστοτέλη, άλλο από αυτές του Ρουσσώ, του Χομπς και του Λοκ. Ο νόμος είναι ανθρώπινη επινόηση, που διευκολύνει την κοινωνική συμβίωση και ο άνθρωπος νομοθετεί έχοντας πλήρη συναίσθηση αυτής του της εξέλιξης. Οι νόμοι δε διαχωρίζονται σε θεϊκούς και ανθρώπινους, αλλά η πειθαρχία σε αυτούς δεν είναι άσχετη με την συμμόρφωση στη θεία βούληση (Αντ. 368-75). Άλλωστε οι θρησκευτικές πρακτικές είναι απόλυτα συνυφασμένες και ενσωματωμενες στην πολιτική ζωή . Η πόλη είναι εκείνη που θεσμοθετεί τις τελετουργίες και οριοθετεί τη θρησκευτική δραστηριότητα. Για τον λόγο αυτόν η Αντιγόνη του Σοφοκλή, πριν από κάθε πολιτική πράξη, επικαλείται τους προστάτες θεούς με μία θεσμική εθιμοτυπία δεήσεων, προσευχών και θυσιών, προκειμένου να διασφαλίσει την εύνοια και την έγκρισή τους. Η «Αντιγόνη» ως χαρακτηριστική ταραγωδία αντιπαράθεσης ηθικού και πολιτικού στοιχείου και κατ’ επέκταση της σύγκρουσης των θεϊκών και των ανθρώπινων νόμων, αντίστοιχα επιδεικνύει και παράλληλα τονίζει με έμφαση την πιθανή σύγκρουση ανάμεσα στα δύο αυτά είδη του νόμου. Από τη μοιραία σύγκρουση Αντιγόνης και Κρέοντα φαίνεται πως, όταν οι ανθρώπινοι νόμοι δεν συμμορφώνονται με τους νόμους των θεών, επέρχεται η καταστροφή δημιουργώντας αναρχία αντί για την κατακτηση της πολιτικής αρετης μέσα από την ομαλή κοινωνικής συνύπαρξη των ανθρώπων στις πόλεις με νόμους και θεσμούς. Το εγχείρημα, όμως, του ανθρώπου να συγκροτήσει πόλεις γινόταν τυχαία, χωρίς δηλαδή να πληρούνται εκείνες οι προϋποθέσεις, ύπαρξη κανόνων δικαίου, που θα διασφάλιζαν την επιβίωσή τους, προέκυπταν πρόσθετοι κίνδυνοι αφανισμού των ανθρώπων. Λόγω δηλαδή της έλλειψης πολιτικής οργάνωσης, οι άνθρωποι αφενός άρχισαν να αδικούν ο ένας τον άλλον και να αλληλοσκοτώνονται, με αποτέλεσμα να βρεθούν και πάλι στην ίδια χαοτική κατάσταση, αφετέρου να βρίσκονται πάλι αντιμέτωποι με το θανάσιμο κίνδυνο των άγριων θηρίων. Ο αφανισμός του ανθρωπίνου γένους από τα θηρία οδηγεί στην θεϊκή παρέμβαση του Δία, ο οποίος δίνει εντολή στον Ερμή να χορηγήσει σε όλους ανεξαιρέτως τους ανθρώπους την «αἰδὼ» και τη «δίκη», τα συστατικά στοιχεία της πολιτικής αρετής, ώστε να είναι εφικτός ο συλλογικός βίος. Η έννοια της «αἰδοῦς» αποτελεί για τους αρχαίους μια έννοια σύνθετη, που περιλαμβάνει τη σεμνότητα και τον σεβασμό προς τους άλλους. Δεν μπορεί να αποδοθεί στα νέα ελληνικά με μία μόνο λέξη: είναι η ηθική, η ηθική συνείδηση, ο σεβασμός στους άγραφους νόμους, το φιλότιμο, ο αυτοσεβασμός, ο αυτοέλεγχος, η σωφροσύνη, η κοσμιότητα, η σεμνότητα. Γενικά εκφράζει το συναίσθημα της ντροπής, την οποία νιώθει ο άνθρωπος για κάθε πράξη του που αντιβαίνει στον καθιερωμένο ηθικό κώδικα του κοινωνικού του περιβάλλοντος. Αυτή η ντροπή πλησιάζει περισσότερο προς την έννοια του σεβασμού και της σεμνότητας και δεν έχει σχέση με τις ενοχές και τις τύψεις. Το υψηλότερο, εξάλλου, αγαθό για τον ομηρικό άνθρωπο δεν είναι η απαλλαγή από συναισθήματα ενοχής, που δε φαίνεται καν να τα γνωρίζει, αλλά η απόλαυση της τιμής, του επαίνου και της δημόσιας εκτίμησης, την «αἰδώ». Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η αιδώς αποτελεί θεμελιώδη αρχή συμπεριφοράς στα δύο ομηρικά έπη αλλά και στα υπόλοιπα κλασικά έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Γι᾽ αυτό και μερικοί μελετητές των επών υποστηρίζουν ότι η κοινωνία που περιγράφεται στον Όμηρο διαθέτει κατεξοχήν τα χαρακτηριστικά του «πολιτισμού της ντροπής». Η ηθική συνείδηση αναπτύσσεται από την ανάγκη να ανταποκριθεί ο άνθρωπος στις απαιτήσεις μιας κοινωνίας με προηγμένο πολιτισμό. Κάθε πολιτιστικά προηγμένη κοινωνία θεμελιώνεται πάνω στις αξίες της αιδούς και της δίκης. Οι αξίες αυτές είναι καθολικές και για τις πολιτιστικά προηγμένες κοινωνίες διαδραματίζοντας καίριο ρόλο στην εξέλιξη του πολιτισμού, ο οποίος τις εκφράζει και τις κατευθύνει. Η έλλειψη, όμως, της αιδούς οδηγεί κάποιο πρόσωπο στην ύβρη που, καθώς υπερβαίνει τα επιτρεπτά όρια, προσβάλλει την τιμή των άλλων. Για τον λόγο αυτόν η αιδώς αποτελούσε έναν εσωτερικό μηχανισμός, που συγκρατούσε τον άνθρωπο και τον ήρωα με τους κατά καιρούς δαιμόνες του, ώστε να μην κάνει το κακό, προκαλώντας του συναισθήματα φόβου και ντροπής μπροστά στην προοπτική να κάνει κάτι σε βάρος των άλλων. Το άτομο, ετσι, συναισθανόμενο ντροπή για τις πράξεις του, που παρεκκλίνουν από τα κοινωνικώς αποδεκτά πρότυπα, διαφυλάττει την τιμή και την αξιοπρέπειά του, ενώ παράλληλα εκφράζει μέσω αυτού του αισθήματος και τον σεβασμό για τους συνανθρώπους του. Ο σεβασμός προς τους άλλους σημαίνει τόσο την εκτίμηση για τη γνώμη που σχηματίζει ο άλλος άνθρωπος, όσο και την αποφυγή προσβολής ή ενόχλησης του άλλου χωρίς να καταπατήσει παράλληλα τα ανθρώπινα δικαιωματα. Τα δικαιώματα ως ηθικές αξίες και ιδιαίτερα τα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου αποτελούν επίκεντρο μεγάλου μέρους της σύγχρονης ηθικής φιλοσοφίας, της φιλοσοφίας του δικαίου, της πολιτικής φιλοσοφίας, της ιστορίας των ιδεών και της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας. Το φάσμα των προβλημάτων που αγκαλιάζει η σύγχρονη προβληματική των ανθρώπινων δικαιωμάτων είναι πολύ ευρύ και, με δεδομένη τη φιλοσοφική πολυφωνία, η διαφωνία είναι αναπόφευκτη. Τα εννοιολογικά και τα επιστημολογικά προβλήματα ιδιαίτερα είναι πολύ δυσχερή. Τα δικαιώματα θεωρούνται άλλοτε αρνητικές και άλλοτε θετικές έννοιες. Ταυτίζονται με ενέργειες, με αγαθά ή προνόμια. Άλλοτε, εκλαμβάνονται ως αφηρημένες δομές και άλλοτε ως πολιτικές και ηθικές οντότητες, καθολικά και απόλυτα στοιχεία σ’ ένα πλέγμα δικαιοσύνης, ηθικές αξιώσεις, που υπαγορεύονται από ανάγκες, συμφέροντα και ιδεώδη, ως διαδικασίες διεκδίκησης, επιταγές για την ανάληψη ευθύνης σε ένα πλέγμα διαπροσωπικών σχέσεων, και οπωσδήποτε ως φραγμοί απέναντι στην κρατική εξουσία. Πιο σοβαρά είναι τα επιστημολογικά προβλήματα κι αυτό γίνεται φανερό στα προοίμια όχι μόνο των κλασικών Διακηρύξεων των φυσικών δικαιωμάτων αλλά και στο προοίμιο της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώ¬που. Ενώ το κράτος αποτελεί «το αναγκαίο πλαίσιο του δικαιώματος», αποτελεί επίσης «σπουδαία πηγή διακινδύνευσης των αγαθών που αυτά προστατεύουν». Το κράτος, ως έννοια είναι ταγμένο στην υπηρεσία των ανθρώπων, οι οποίοι είτε ως άτομα, είτε ως μέλη μιας κοινότητας είναι κατά πολύ ασθενέστεροι από αυτό. Το κράτος ως πραγματικότητα ελέγχεται από συγκεκριμένες κοινωνικοπολιτικές ομάδες, οι οποίες μπορούν να στρέψουν την εξουσία ενάντια στην ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας του ανθρώπου, και να τη χρησιμοποιήσουν ακόμα και για την κατάλυση της αξιοπρέπειάς του. Το δικαίωμα, λοιπόν, είναι δικαίωμα έναντι της εξουσίας, κυρίως της κρατικής εξουσίας. Η λογική που εισάγει η έννοια των (ατομικών) δικαιωμάτων υποβάλλει μια νέα κατανόηση της πολιτικής, κατά την οποία «η αντιπαλότητα πολίτη και κράτους, ατόμου και κοινωνίας» ορίζεται «ως το καθολικής ισχύος νόημα της δημοκρατίας και του φιλελευθερισμού». Από τη στιγμή που το δικαίωμα αποτελεί εξουσία-απαίτηση έναντι του κράτους, το δε κράτος ασκεί εξ ορισμού εξουσία επί του φέροντος το δικαίωμα πολίτη, είναι αναπόφευκτη η σύγκρουση μεταξύ τους, εκτός εάν η εξουσία του κράτους αποτελεί τη συνισταμένη της εξουσίας των πολιτών. Είναι, επίσης, βέβαιο ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα, που γεννήθηκαν από αστικές επαναστάσεις και τη λογική του φιλελευθερισμού, μπορούν να μεταμορφωθούν σε δικαιώματα αυτών που πραγματικά αδυνατούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους με την αντίστοιχη αξιοπρέπεια.","The conflict between politics and morality is a basic feature of political art, a trait that as such does not often allow the citizen but also the city to get to their conclusion, in that perfect form that will bring \"bliss\". Political thought is most concerned with such concerns. And as modern as it may seem, so long lasting is its significance. For this reason, the necessity of a constitution with laws, norms and institutions parallel, but also from the popular will, ie democratic, becomes clear. Law in today's society achieves this function with rules that, depending on how they regulate human behavior, are divided into organizational ones, which can be considered more as determinants of social reality than as regulators of human behavior, imperative and prohibitive. These rules are often violated despite the certainty that they serve social coexistence by making citizens' human relations smoother. Therefore, we are talking about a conflict of forces, and more specifically, a conflict of power in two fields, ethics and politics, which, however, should not be examined in isolation. Their common element is man, either as an individual or as a citizen, but also as bliss, or as a bliss of the individual or as a city's bliss. In order to achieve political virtue, man moves as follows: on the one hand he knows what he has to do; on the other, knowledge is inherent in the belief that he can make the debt. The general rules of conduct constitute resistance to the pressure of the objective conditions of life, and at the same time they make cohabitation possible. Thus, thanks to the constant effort, people manage to fulfill the moral destination, which is a factor of social cohesion. Ethical behavior is an objective reality. Under this framework, law regulates the social coexistence of people, that is, the whole of the social, economic and political relations that develop between them, both interpersonal and property. In every modern society, therefore, human relations are defined and regulated both by the written rules that the state establishes for the objective treatment of every act that violates the written laws, as well as by the unwritten ones, which the same people accept as a whole apply to their lives. Law appears as a function of the sovereign in every particular society and in every period of anthropology, that is, the common perception of what is man, what is the specificity and meaning of his existence, what the purpose of his everyday act. This social realism also reflects in principle the differentiation of the legal systems. Another concept or system of law arises from the social assumptions of Aristotle, other than those of Rousseau, Hobbes and Locke. Law is a human invention that facilitates social coexistence, and man legislate with full awareness of this evolution. Laws are not divided into divine and human ones, but discipline in them is not unrelated to conforming to divine will (Ant 368-75). Besides, religious practices are fully interwoven and integrated into political life. It is the city that institutionalizes rituals and delimits religious activity. For this reason Antigoni of Sophocles, before any political act, invokes the patron saints with an institutional etiquette of ties, prayers and sacrifices in order to secure their favor and approval. Antigone, as a characteristic antagonism of the confrontation of moral and political elements and consequently the conflict between the divine and human laws, simultaneously demonstrates and emphasizes the possible conflict between these two types of law. From the fate of Antigone and Creon it appears that when human laws do not comply with the laws of the gods, destruction arises, creating anarchy instead of conquering political virtue through the smooth social coexistence of people in cities with laws and institutions. However, the idea of building people in towns was accidental, without the conditions being fulfilled, the existence of rules of law that would ensure their survival, gave rise to additional risks of people's extinction. Because of the lack of political organization, people began to offend each other and to be mutually ambushed, thus finding themselves again in the same chaotic situation, on the other hand again facing the mortal danger of wild beasts. The extinction of the human race from the beasts leads to the divine intervention of Zeus, who orders Hermes to grant to all without exception the people the \"idi\" and \"trial\", the constituents of political virtue, so that the collective life. The concept of \"idiots\" is an ancient concept for the ancients, which includes modesty and respect for others. It can not be attributed to the new Greek in one single word: morality, moral conscience, respect for unwritten laws, fidelity, self-esteem, self-control, wisdom, holiness, modesty. Generally, it expresses the feeling of shame that man feels about every act that contravenes the established ethical code of his social environment. This shame is closer to the notion of respect and modesty, and it has nothing to do with guilt and remorse. The highest asset for the Homeric man is not the discharge of feelings of guilt that he does not even seem to know, but the enjoyment of honor, praise and public appreciation, the \"aida\". Under these circumstances, it is a fundamental principle of behavior in both the Homeric epics and the other classical works of the ancient Greek secretariat. That's why some scholars suggest that the society described in Homer has the characteristics of \"shameful culture\". Ethical consciousness develops from the need to respond to the demands of a society with advanced culture. Every culturally advanced society is grounded in the values of fairness and trial. These values are universal for the most advanced societies, playing a key role in the evolution of culture, which expresses and directs them. But the lack of foolishness leads a person to the insult that, beyond the permissible limits, affects the price of others. That is why it was an inherently internal mechanism that held the man and the hero with his occasional demons so as not to do evil, causing his feelings of fear and shame in the prospect of doing something at the expense of others. The person thus feeling shameful for his actions, deviating from socially accepted standards, preserves his honor and dignity, while at the same time expressing through that feeling and respect for his fellow human beings. Respecting others means both appreciating the opinion that the other person is forming, and avoiding insulting or disturbing others without violating human rights at the same time. Rights as ethical values and especially fundamental human rights are the focus of much of modern ethical philosophy, philosophy of law, political philosophy, history of ideas, and philosophical anthropology. The range of problems embraced by the contemporary problem of human rights is very broad and, given philosophical pluralism, disagreement is inevitable. The conceptual and epistemological problems are particularly difficult. Rights are sometimes considered negative and sometimes positive concepts. They are identified with actions, with goods or privileges. Sometimes they are seen as abstract structures and sometimes as political and moral entities, universal and absolute elements in a grid of justice, moral claims, dictated by needs, interests and ideals, as assertion processes, demands for taking responsibility in a grid of interpersonal relations , and in any case as barriers to state power. Epistemological problems are more serious and this is made clear in the preambles not only of the Classical Declarations of Natural Rights but also in the preamble to the Universal Declaration of Human Rights. While the state is \"the necessary framework of the right\", it is also \"a great source of risk to the goods they protect\". The state, as a concept, is placed in the service of people, who either as individuals or as members of a community are far weaker than this. The state as a reality is controlled by specific socio-political groups that can turn the power against the free development of the personality of man and use it even to overcome his dignity. The right, then, is a right over the power, especially the state power. The concept of (individual) rights introduces a new understanding of politics in which \"the rivalry of the citizen and state, person and society\" is defined as \"the universal power of meaning of democracy and liberalism’’. Since the right is a power-claim against the state, and the state exercises, by definition, authority over the rightful citizen, the conflict between them is unavoidable unless the power of the state is the constitution of the power of the citizens. It is also certain that human rights, born of bourgeois revolutions and the logic of liberalism, can be transformed into rights of those who really fail to defend themselves with the corresponding dignity."]},{"key":"dc:title","label":"Title","values":["«Από την Αιδώ των σπηλαίων στα σύγχρονα φιλελεύθερα συντάγματα»"]}]}],"canonical_facts":{"dc:creator":["Σωτηρόπουλος Χρήστος","Sotiropoulos Christos"],"dc:date":["2017"],"dc:description":["Η σύγκρουση του πολιτικού και του ηθικού αποτελεί βασικό γνώρισμα της πολιτικής τέχνης, ένα γνώρισμα που ως τέτοιο δεν επιτρέπει συχνά στον πολίτη αλλά και την πόλη να φτάσουν στην ολοκλήρωσή τους, σε εκείνη την τέλεια μορφή, που θα επιφέρει την «ευδαιμονία». Η πολιτική σκέψη αντιμετωπίζει σε ύψιστο βαθμό τέτοιου τύπου προβληματισμούς. Και όσο σύγχρονη κι αν φαίνεται η περίπτωση αυτή, τόσο διαχρονική είναι η σημασία της. Για τον λόγο αυτόν γίνεται σαφής η αναγκαιότητα ύπαρξης πολιτεύματος με νόμους, κανόνες και θεσμούς παράλληλους αλλά και προερχόμενους από τη λαϊκή θέληση, δηλαδή δημοκρατικούς. Το δίκαιο στη σημερινή κοινωνία επιτυγχάνει αυτή τη λειτουργία του με κανόνες, οι οποίοι ανάλογα με τον τρόπο που ρυθμίζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά διαχωρίζονται σε οργανωτικούς, που μπορούν να θεωρηθούν πιο πολύ ως καθοριστικοί της κοινωνικής πραγματικότητας και όχι τόσο ως ρυθμιστικοί της ανθρώπινης συμπεριφορά, επιτακτικούς και απαγορευτικούς. Οι κανόνες αυτοί πολλές φορές όμως παραβιάζονται παρά τη βεβαιότητα ότι εξυπηρετούν την κοινωνική συμβίωση κάνοντας πιο ομαλές τις ανθρώπινες σχέσεις των πολιτών. Επομένως, μιλάμε για μια σύγκρουση δυνάμεων, και πιο συγκεκριμένα, για σύγκρουση ισχύος σε δύο πεδία, την ηθική και την πολιτική, τα οποία όμως δεν πρέπει να εξεταστούν αποκομμένα μεταξύ τους. Κοινό τους στοιχείο είναι ο άνθρωπος, είτε νοείται ως άτομο είτε ως πολίτης, αλλά και η ευδαιμονία, είτε ως ευδαιμονία του ατόμου είτε ως ευδαιμονία της πόλεως. Με στόχο την κατάκτηση της πολιτικής αρετής ο άνθρωπος κινείατι ως εξής: αφενός γνωρίζει ο,τι οφείλει να πράξει, αφετέρου στη γνώση ενυπάρχει η πίστη ότι δύναται να πραγματώσει το χρέος. Οι γενικοί κανόνες συμπεριφοράς συνιστούν αντίσταση στην πίεση που επιφέρουν οι αντικειμενικοί όροι της ζωής, και παράλληλα, κάνουν εφικτή τη συμβίωση. Έτσι, οι άνθρωποι χάρη στη συνεχή προσπάθεια καταφέρνουν να εκπληρώσουν τον ηθικό προορισμό, ο οποίος αποτελεί παράγοντα κοινωνικής συνοχής. Η ηθική συμπεριφορά αποτελεί αντικειμενική πραγματικότητα. Κάτω από αυτό πλαίσιο, το δίκαιο ρυθμίζει την κοινωνική συνύπαρξη των ανθρώπων, δηλαδή το σύνολο των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ τους, τόσο διαπροσωπικής όσο και περιουσιακής φύσεως. Σε κάθε σύγχρονη κοινωνία, λοιπόν, οι σχέσεις των ανθρώπων καθορίζονται και ρυθμίζονται τόσο από τους γραπτούς κανόνες, που η πολιτεία θεσπίζει για την αντικειμενική αντιμετώπιση κάθε πράξης που παραβαίνει τους γραπτούς νόμους, όσο και από τους άγραφους, που οι ίδιοι άνθρωποι αποδέχονται συνολικά και τους εφαρμόζουν στη ζωή τους. Το δίκαιο εμφανίζεται ως συνάρτηση της κυρίαρχης σε κάθε συγκεκριμένη κοινωνία και σε κάθε περίοδο ανθρωπολογίας, δηλαδή της κοινής αντίληψης για το τι είναι ο άνθρωπος, ποια η ιδιαιτερότητα και το νόημα της ύπαρξής του, ποιος ο στόχος της καθημερινής του πράξης. Αυτόν τον κοινωνικό ρεαλισμό εκφράζει καταρχήν και η διαφοροποίηση των συστημάτων δικαίου. Άλλη αντίληψη ή σύστημα δικαίου προκύπτει από τις κοινωνικές παραδοχές του Αριστοτέλη, άλλο από αυτές του Ρουσσώ, του Χομπς και του Λοκ. Ο νόμος είναι ανθρώπινη επινόηση, που διευκολύνει την κοινωνική συμβίωση και ο άνθρωπος νομοθετεί έχοντας πλήρη συναίσθηση αυτής του της εξέλιξης. Οι νόμοι δε διαχωρίζονται σε θεϊκούς και ανθρώπινους, αλλά η πειθαρχία σε αυτούς δεν είναι άσχετη με την συμμόρφωση στη θεία βούληση (Αντ. 368-75). Άλλωστε οι θρησκευτικές πρακτικές είναι απόλυτα συνυφασμένες και ενσωματωμενες στην πολιτική ζωή . Η πόλη είναι εκείνη που θεσμοθετεί τις τελετουργίες και οριοθετεί τη θρησκευτική δραστηριότητα. Για τον λόγο αυτόν η Αντιγόνη του Σοφοκλή, πριν από κάθε πολιτική πράξη, επικαλείται τους προστάτες θεούς με μία θεσμική εθιμοτυπία δεήσεων, προσευχών και θυσιών, προκειμένου να διασφαλίσει την εύνοια και την έγκρισή τους. Η «Αντιγόνη» ως χαρακτηριστική ταραγωδία αντιπαράθεσης ηθικού και πολιτικού στοιχείου και κατ’ επέκταση της σύγκρουσης των θεϊκών και των ανθρώπινων νόμων, αντίστοιχα επιδεικνύει και παράλληλα τονίζει με έμφαση την πιθανή σύγκρουση ανάμεσα στα δύο αυτά είδη του νόμου. Από τη μοιραία σύγκρουση Αντιγόνης και Κρέοντα φαίνεται πως, όταν οι ανθρώπινοι νόμοι δεν συμμορφώνονται με τους νόμους των θεών, επέρχεται η καταστροφή δημιουργώντας αναρχία αντί για την κατακτηση της πολιτικής αρετης μέσα από την ομαλή κοινωνικής συνύπαρξη των ανθρώπων στις πόλεις με νόμους και θεσμούς. Το εγχείρημα, όμως, του ανθρώπου να συγκροτήσει πόλεις γινόταν τυχαία, χωρίς δηλαδή να πληρούνται εκείνες οι προϋποθέσεις, ύπαρξη κανόνων δικαίου, που θα διασφάλιζαν την επιβίωσή τους, προέκυπταν πρόσθετοι κίνδυνοι αφανισμού των ανθρώπων. Λόγω δηλαδή της έλλειψης πολιτικής οργάνωσης, οι άνθρωποι αφενός άρχισαν να αδικούν ο ένας τον άλλον και να αλληλοσκοτώνονται, με αποτέλεσμα να βρεθούν και πάλι στην ίδια χαοτική κατάσταση, αφετέρου να βρίσκονται πάλι αντιμέτωποι με το θανάσιμο κίνδυνο των άγριων θηρίων. Ο αφανισμός του ανθρωπίνου γένους από τα θηρία οδηγεί στην θεϊκή παρέμβαση του Δία, ο οποίος δίνει εντολή στον Ερμή να χορηγήσει σε όλους ανεξαιρέτως τους ανθρώπους την «αἰδὼ» και τη «δίκη», τα συστατικά στοιχεία της πολιτικής αρετής, ώστε να είναι εφικτός ο συλλογικός βίος. Η έννοια της «αἰδοῦς» αποτελεί για τους αρχαίους μια έννοια σύνθετη, που περιλαμβάνει τη σεμνότητα και τον σεβασμό προς τους άλλους. Δεν μπορεί να αποδοθεί στα νέα ελληνικά με μία μόνο λέξη: είναι η ηθική, η ηθική συνείδηση, ο σεβασμός στους άγραφους νόμους, το φιλότιμο, ο αυτοσεβασμός, ο αυτοέλεγχος, η σωφροσύνη, η κοσμιότητα, η σεμνότητα. Γενικά εκφράζει το συναίσθημα της ντροπής, την οποία νιώθει ο άνθρωπος για κάθε πράξη του που αντιβαίνει στον καθιερωμένο ηθικό κώδικα του κοινωνικού του περιβάλλοντος. Αυτή η ντροπή πλησιάζει περισσότερο προς την έννοια του σεβασμού και της σεμνότητας και δεν έχει σχέση με τις ενοχές και τις τύψεις. Το υψηλότερο, εξάλλου, αγαθό για τον ομηρικό άνθρωπο δεν είναι η απαλλαγή από συναισθήματα ενοχής, που δε φαίνεται καν να τα γνωρίζει, αλλά η απόλαυση της τιμής, του επαίνου και της δημόσιας εκτίμησης, την «αἰδώ». Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η αιδώς αποτελεί θεμελιώδη αρχή συμπεριφοράς στα δύο ομηρικά έπη αλλά και στα υπόλοιπα κλασικά έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Γι᾽ αυτό και μερικοί μελετητές των επών υποστηρίζουν ότι η κοινωνία που περιγράφεται στον Όμηρο διαθέτει κατεξοχήν τα χαρακτηριστικά του «πολιτισμού της ντροπής». Η ηθική συνείδηση αναπτύσσεται από την ανάγκη να ανταποκριθεί ο άνθρωπος στις απαιτήσεις μιας κοινωνίας με προηγμένο πολιτισμό. Κάθε πολιτιστικά προηγμένη κοινωνία θεμελιώνεται πάνω στις αξίες της αιδούς και της δίκης. Οι αξίες αυτές είναι καθολικές και για τις πολιτιστικά προηγμένες κοινωνίες διαδραματίζοντας καίριο ρόλο στην εξέλιξη του πολιτισμού, ο οποίος τις εκφράζει και τις κατευθύνει. Η έλλειψη, όμως, της αιδούς οδηγεί κάποιο πρόσωπο στην ύβρη που, καθώς υπερβαίνει τα επιτρεπτά όρια, προσβάλλει την τιμή των άλλων. Για τον λόγο αυτόν η αιδώς αποτελούσε έναν εσωτερικό μηχανισμός, που συγκρατούσε τον άνθρωπο και τον ήρωα με τους κατά καιρούς δαιμόνες του, ώστε να μην κάνει το κακό, προκαλώντας του συναισθήματα φόβου και ντροπής μπροστά στην προοπτική να κάνει κάτι σε βάρος των άλλων. Το άτομο, ετσι, συναισθανόμενο ντροπή για τις πράξεις του, που παρεκκλίνουν από τα κοινωνικώς αποδεκτά πρότυπα, διαφυλάττει την τιμή και την αξιοπρέπειά του, ενώ παράλληλα εκφράζει μέσω αυτού του αισθήματος και τον σεβασμό για τους συνανθρώπους του. Ο σεβασμός προς τους άλλους σημαίνει τόσο την εκτίμηση για τη γνώμη που σχηματίζει ο άλλος άνθρωπος, όσο και την αποφυγή προσβολής ή ενόχλησης του άλλου χωρίς να καταπατήσει παράλληλα τα ανθρώπινα δικαιωματα. Τα δικαιώματα ως ηθικές αξίες και ιδιαίτερα τα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου αποτελούν επίκεντρο μεγάλου μέρους της σύγχρονης ηθικής φιλοσοφίας, της φιλοσοφίας του δικαίου, της πολιτικής φιλοσοφίας, της ιστορίας των ιδεών και της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας. Το φάσμα των προβλημάτων που αγκαλιάζει η σύγχρονη προβληματική των ανθρώπινων δικαιωμάτων είναι πολύ ευρύ και, με δεδομένη τη φιλοσοφική πολυφωνία, η διαφωνία είναι αναπόφευκτη. Τα εννοιολογικά και τα επιστημολογικά προβλήματα ιδιαίτερα είναι πολύ δυσχερή. Τα δικαιώματα θεωρούνται άλλοτε αρνητικές και άλλοτε θετικές έννοιες. Ταυτίζονται με ενέργειες, με αγαθά ή προνόμια. Άλλοτε, εκλαμβάνονται ως αφηρημένες δομές και άλλοτε ως πολιτικές και ηθικές οντότητες, καθολικά και απόλυτα στοιχεία σ’ ένα πλέγμα δικαιοσύνης, ηθικές αξιώσεις, που υπαγορεύονται από ανάγκες, συμφέροντα και ιδεώδη, ως διαδικασίες διεκδίκησης, επιταγές για την ανάληψη ευθύνης σε ένα πλέγμα διαπροσωπικών σχέσεων, και οπωσδήποτε ως φραγμοί απέναντι στην κρατική εξουσία. Πιο σοβαρά είναι τα επιστημολογικά προβλήματα κι αυτό γίνεται φανερό στα προοίμια όχι μόνο των κλασικών Διακηρύξεων των φυσικών δικαιωμάτων αλλά και στο προοίμιο της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώ¬που. Ενώ το κράτος αποτελεί «το αναγκαίο πλαίσιο του δικαιώματος», αποτελεί επίσης «σπουδαία πηγή διακινδύνευσης των αγαθών που αυτά προστατεύουν». Το κράτος, ως έννοια είναι ταγμένο στην υπηρεσία των ανθρώπων, οι οποίοι είτε ως άτομα, είτε ως μέλη μιας κοινότητας είναι κατά πολύ ασθενέστεροι από αυτό. Το κράτος ως πραγματικότητα ελέγχεται από συγκεκριμένες κοινωνικοπολιτικές ομάδες, οι οποίες μπορούν να στρέψουν την εξουσία ενάντια στην ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας του ανθρώπου, και να τη χρησιμοποιήσουν ακόμα και για την κατάλυση της αξιοπρέπειάς του. Το δικαίωμα, λοιπόν, είναι δικαίωμα έναντι της εξουσίας, κυρίως της κρατικής εξουσίας. Η λογική που εισάγει η έννοια των (ατομικών) δικαιωμάτων υποβάλλει μια νέα κατανόηση της πολιτικής, κατά την οποία «η αντιπαλότητα πολίτη και κράτους, ατόμου και κοινωνίας» ορίζεται «ως το καθολικής ισχύος νόημα της δημοκρατίας και του φιλελευθερισμού». Από τη στιγμή που το δικαίωμα αποτελεί εξουσία-απαίτηση έναντι του κράτους, το δε κράτος ασκεί εξ ορισμού εξουσία επί του φέροντος το δικαίωμα πολίτη, είναι αναπόφευκτη η σύγκρουση μεταξύ τους, εκτός εάν η εξουσία του κράτους αποτελεί τη συνισταμένη της εξουσίας των πολιτών. Είναι, επίσης, βέβαιο ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα, που γεννήθηκαν από αστικές επαναστάσεις και τη λογική του φιλελευθερισμού, μπορούν να μεταμορφωθούν σε δικαιώματα αυτών που πραγματικά αδυνατούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους με την αντίστοιχη αξιοπρέπεια.","The conflict between politics and morality is a basic feature of political art, a trait that as such does not often allow the citizen but also the city to get to their conclusion, in that perfect form that will bring \"bliss\". Political thought is most concerned with such concerns. And as modern as it may seem, so long lasting is its significance. For this reason, the necessity of a constitution with laws, norms and institutions parallel, but also from the popular will, ie democratic, becomes clear. Law in today's society achieves this function with rules that, depending on how they regulate human behavior, are divided into organizational ones, which can be considered more as determinants of social reality than as regulators of human behavior, imperative and prohibitive. These rules are often violated despite the certainty that they serve social coexistence by making citizens' human relations smoother. Therefore, we are talking about a conflict of forces, and more specifically, a conflict of power in two fields, ethics and politics, which, however, should not be examined in isolation. Their common element is man, either as an individual or as a citizen, but also as bliss, or as a bliss of the individual or as a city's bliss. In order to achieve political virtue, man moves as follows: on the one hand he knows what he has to do; on the other, knowledge is inherent in the belief that he can make the debt. The general rules of conduct constitute resistance to the pressure of the objective conditions of life, and at the same time they make cohabitation possible. Thus, thanks to the constant effort, people manage to fulfill the moral destination, which is a factor of social cohesion. Ethical behavior is an objective reality. Under this framework, law regulates the social coexistence of people, that is, the whole of the social, economic and political relations that develop between them, both interpersonal and property. In every modern society, therefore, human relations are defined and regulated both by the written rules that the state establishes for the objective treatment of every act that violates the written laws, as well as by the unwritten ones, which the same people accept as a whole apply to their lives. Law appears as a function of the sovereign in every particular society and in every period of anthropology, that is, the common perception of what is man, what is the specificity and meaning of his existence, what the purpose of his everyday act. This social realism also reflects in principle the differentiation of the legal systems. Another concept or system of law arises from the social assumptions of Aristotle, other than those of Rousseau, Hobbes and Locke. Law is a human invention that facilitates social coexistence, and man legislate with full awareness of this evolution. Laws are not divided into divine and human ones, but discipline in them is not unrelated to conforming to divine will (Ant 368-75). Besides, religious practices are fully interwoven and integrated into political life. It is the city that institutionalizes rituals and delimits religious activity. For this reason Antigoni of Sophocles, before any political act, invokes the patron saints with an institutional etiquette of ties, prayers and sacrifices in order to secure their favor and approval. Antigone, as a characteristic antagonism of the confrontation of moral and political elements and consequently the conflict between the divine and human laws, simultaneously demonstrates and emphasizes the possible conflict between these two types of law. From the fate of Antigone and Creon it appears that when human laws do not comply with the laws of the gods, destruction arises, creating anarchy instead of conquering political virtue through the smooth social coexistence of people in cities with laws and institutions. However, the idea of building people in towns was accidental, without the conditions being fulfilled, the existence of rules of law that would ensure their survival, gave rise to additional risks of people's extinction. Because of the lack of political organization, people began to offend each other and to be mutually ambushed, thus finding themselves again in the same chaotic situation, on the other hand again facing the mortal danger of wild beasts. The extinction of the human race from the beasts leads to the divine intervention of Zeus, who orders Hermes to grant to all without exception the people the \"idi\" and \"trial\", the constituents of political virtue, so that the collective life. The concept of \"idiots\" is an ancient concept for the ancients, which includes modesty and respect for others. It can not be attributed to the new Greek in one single word: morality, moral conscience, respect for unwritten laws, fidelity, self-esteem, self-control, wisdom, holiness, modesty. Generally, it expresses the feeling of shame that man feels about every act that contravenes the established ethical code of his social environment. This shame is closer to the notion of respect and modesty, and it has nothing to do with guilt and remorse. The highest asset for the Homeric man is not the discharge of feelings of guilt that he does not even seem to know, but the enjoyment of honor, praise and public appreciation, the \"aida\". Under these circumstances, it is a fundamental principle of behavior in both the Homeric epics and the other classical works of the ancient Greek secretariat. That's why some scholars suggest that the society described in Homer has the characteristics of \"shameful culture\". Ethical consciousness develops from the need to respond to the demands of a society with advanced culture. Every culturally advanced society is grounded in the values of fairness and trial. These values are universal for the most advanced societies, playing a key role in the evolution of culture, which expresses and directs them. But the lack of foolishness leads a person to the insult that, beyond the permissible limits, affects the price of others. That is why it was an inherently internal mechanism that held the man and the hero with his occasional demons so as not to do evil, causing his feelings of fear and shame in the prospect of doing something at the expense of others. The person thus feeling shameful for his actions, deviating from socially accepted standards, preserves his honor and dignity, while at the same time expressing through that feeling and respect for his fellow human beings. Respecting others means both appreciating the opinion that the other person is forming, and avoiding insulting or disturbing others without violating human rights at the same time. Rights as ethical values and especially fundamental human rights are the focus of much of modern ethical philosophy, philosophy of law, political philosophy, history of ideas, and philosophical anthropology. The range of problems embraced by the contemporary problem of human rights is very broad and, given philosophical pluralism, disagreement is inevitable. The conceptual and epistemological problems are particularly difficult. Rights are sometimes considered negative and sometimes positive concepts. They are identified with actions, with goods or privileges. Sometimes they are seen as abstract structures and sometimes as political and moral entities, universal and absolute elements in a grid of justice, moral claims, dictated by needs, interests and ideals, as assertion processes, demands for taking responsibility in a grid of interpersonal relations , and in any case as barriers to state power. Epistemological problems are more serious and this is made clear in the preambles not only of the Classical Declarations of Natural Rights but also in the preamble to the Universal Declaration of Human Rights. While the state is \"the necessary framework of the right\", it is also \"a great source of risk to the goods they protect\". The state, as a concept, is placed in the service of people, who either as individuals or as members of a community are far weaker than this. The state as a reality is controlled by specific socio-political groups that can turn the power against the free development of the personality of man and use it even to overcome his dignity. The right, then, is a right over the power, especially the state power. The concept of (individual) rights introduces a new understanding of politics in which \"the rivalry of the citizen and state, person and society\" is defined as \"the universal power of meaning of democracy and liberalism’’. Since the right is a power-claim against the state, and the state exercises, by definition, authority over the rightful citizen, the conflict between them is unavoidable unless the power of the state is the constitution of the power of the citizens. It is also certain that human rights, born of bourgeois revolutions and the logic of liberalism, can be transformed into rights of those who really fail to defend themselves with the corresponding dignity."],"dc:identifier":["uoadl:2183549","https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2183549"],"dc:language":["Ελληνικά","English","Greek"],"dc:subject":["Κοινωνικές, Πολιτικές και Οικονομικές επιστήμες","Social, Political and Economic sciences"],"dc:title":["«Από την Αιδώ των σπηλαίων στα σύγχρονα φιλελεύθερα συντάγματα»"],"dc:type":["born_digital_postgraduate_thesis","Διπλωματική Εργασία","Postgraduate Thesis"]},"updated_at":"2026-11-19T05:30:01Z"}