{"id":{"repo_id":"athens","oai_identifier":"oai:lib.uoa.gr:uoadl:2958271"},"canonical_url":"https://search.ndltd.org/etd/athens/oai:lib.uoa.gr:uoadl:2958271","repository":{"repo_id":"athens","name":"National and Kapodistrian University of Athens","base_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh"},"display":{"title":"Ενεργός δόση στην υπολογιστική τομογραφία κωνικής δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση","abstract":"ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ενσωμάτωση των τεχνικών τρισδιάστατης απεικόνισης στην καθημερινή οδοντιατρική πρακτική δημιούργησε την ανάγκη μελέτης των νέων δεδομένων στις δόσεις ακτινοβολίας. Την περίοδο που ακολούθησε πραγματοποιήθηκε ένας μεγάλος αριθμός εργαστηριακών μελετών δοσιμετρίας χρησιμοποιώντας μία πληθώρα πρωτοκόλλων ακτινοβόλησης και μεθόδων μέτρησης των δόσεων ακτινοβολίας. Κατά συνέπεια, προέκυψε η ανάγκη συστηματικής μελέτης και ταξινόμησης αυτών των ευρημάτων, ώστε να είναι σαφείς στον κλινικό οδοντίατρο οι δόσεις ακτινοβολίας που λαμβάνουν οι ασθενείς κατά την πραγματοποίηση Υπολογιστικής Τομογραφίας Κωνικής Δέσμης (ΥΤΚΔ) καθώς και η επιβάρυνσή τους από αυτή. ΣΚΟΠΟΣ Η συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας για τον προσδιορισμό της ενεργού δόσης στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης, με ειδική αναφορά στις μεθόδους μέτρησης της ακτινοβολίας και τα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης. Επίσης, αξιολογήθηκαν οι παράγοντες που επηρεάζουν τα επίπεδα των δόσεων και την ετερογένεια των τιμών που έχουν καταγραφεί. Τέλος, πραγματοποιήθηκε σύγκριση με τον πανοραμικό τομογράφο και τον ιατρικό αξονικό τομογράφο. Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 94 ΜΕΘΟΔΟΣ ΚΑΙ ΥΛΙΚΟ Πραγματοποιήθηκε αναζήτηση σε 4 ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων (MEDLINE, The Cochrane Library, Scopus and Trip Database) για την περίοδο από τον Ιανουάριο του 2007 μέχρι τον Μάιο του 2019. Η αναζήτηση στο MEDLINE πραγματοποιήθηκε με το PubMed ως μηχανή αναζήτησης, χρησιμοποιώντας τόσο λέξεις-κλειδιά που έχουν καταχωρηθεί στο Medline (Medical Subject Headings- MeSH terms) όσο και λέξεις-κλειδιά ελεύθερου κειμένου (free-text terms) σε όλους τους δυνατούς συνδυασμούς. Στα Cohrane Library, Scopus και Trip η αναζήτηση έγινε μόνο σε λέξεις κλειδιά ελεύθερου κειμένου (free-text terms). Η συστηματική ανασκόπηση πραγματοποιήθηκε ακολουθώντας τη μεθοδολογία PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses). Στα κριτήρια επιλογής εντάσσονται όλες οι μελέτες που έχουν δημοσιευθεί στην αγγλική γλώσσα και αφορούν τη δοσιμετρία στους ΥΤΚΔ. Συμπεριλήφθηκαν μόνο εργαστηριακές μελέτες που πραγματοποιήθηκαν με τη χρήση ανθρωπόμορφων ομοιωμάτων δοσιμετρίας και ειδικών δοσιμέτρων και αφορούσαν τη γναθοπροσωπική περιοχή. Επιλέχθηκαν οι έρευνες στις οποίες η ενεργός δόση υπολογίσθηκε με βάση τις αναθεωρημένες προτάσεις του ICRP-103 (2007) προκειμένου να υπάρξει περισσότερο ακριβής καταγραφή των βιολογικών επιπτώσεων. Οι μελέτες έπρεπε να περιλαμβάνουν αναλυτικά στοιχεία όσον αφορά το μοντέλο του ΥΤΚΔ που χρησιμοποιήθηκε, τα τεχνικά του χαρακτηριστικά, το μέγεθος και την τοποθέτηση του πεδίου, το είδος του δοσιμέτρου καθώς και το είδος του ανθρωπόμορφου ομοιώματος που χρησιμοποιήθηκε. Οι μη εργαστηριακές μελέτες καθώς και οι μελέτες στις οποίες δεν υπήρχε αναλυτική περιγραφή Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 95 των πρωτοκόλλων ακτινοβόλησης και των μεθόδων μέτρησης αποκλείσθηκαν. Οι τιμές της Ενεργού δόσης που καταγράφηκαν καταχωρήθηκαν σε τρεις διαφορετικές ομάδες ανάλογα με το πεδίο ακτινοβόλησης α) FOV<6 cm, β) FOV = 6-12 cm, γ) FOV>12 cm). Ένα ειδικό έντυπο δημιουργήθηκε προκειμένου να καταγραφούν τα απαραίτητα στοιχεία (ενεργός δόσης, πρωτόκολλά ακτινοβόλησης, μέθοδοι μέτρησης). Η αξιολόγηση των δεδομένων πραγματοποιήθηκε από δύο ανεξάρτητους παρατηρητές, ενώ οι διαφωνίες επιλύθηκαν με συζήτηση μεταξύ τους. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Για την αξιολόγηση της συνάφειας μεταξύ των μεταβλητών χρησιμοποιήθηκε ο δείκτης συνάφειας του Spearman (Spearman correlation coefficient) λόγω της μη κανονικότητας που παρουσίαζε η πλειονότητα των μετρήσεων. Η ισχυρότερη στατιστική συσχέτιση που βρέθηκε είναι ανάμεσα στην ενεργό δόση και το πεδίο σάρωσης και ειδικότερα με το ύψος του πεδίου. ΕΥΡΗΜΑΤΑ Η αρχική αναζήτηση επέστρεψε 1834 μελέτες εκ των οποίων οι 1735 αποκλείσθηκαν στο στάδιο εξέτασης των περιλήψεων και 54 αφού μελετήθηκε το πλήρες κείμενο, ενώ τελικά 24 συμπεριελήφθησαν στην ανασκόπηση. Μετα-ανάλυση δεν κατέστη δυνατό να πραγματοποιηθεί λόγω της κατανομής των ευρημάτων. Οι ΥΤΚΔ στους οποίους πραγματοποιήθηκαν οι περισσότερες μετρήσεις ήταν ο 3D Accuitomo 170 (34 μετρήσεις,16,1%), ο Kodak CS 9300 (20 μετρήσεις, Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 96 5%), ο Promax 3D (17 μετρήσεις, 8,09%) και ο VGI της Newtom (15 μετρήσεις, 7,1%). Για κάθε μοντέλο ΥΤΚΔ που χρησιμοποιήθηκε στα άρθρα που μελετήθηκαν καταγράφηκαν η μέγιστη και η ελάχιστη τιμή της ενεργού δόσης. Η μικρότερη τιμή που καταγράφηκε αφορούσε στον τομογράφο ICAT FLX (4 μSv) σε μια μελέτη των Ludlow και συνεργατών (2015). Η μεγαλύτερη δόση (1073 μSv) καταγράφηκε σε μελέτη των Ludlow και Ivanovic (2008) όπου χρησιμοποιήθηκε ο ΥΤΚΔ CB Mercuray. Επίσης, για τον ίδιο ΥΤΚΔ καταγράφηκε το μεγαλύτερο εύρος τιμών της Ενεργού δόσης σε απόλυτους αριθμούς (223,6-1073 μSv). Οι δόσεις ακτινοβολίας που αφορούσαν τα ομοιώματα ενηλίκων βρέθηκαν από 4 έως 461 μSv για τα μικρά πεδία (ύψος<6 cm), από 6.1 έως 510.7 μSv για τα μεσαία πεδία (ύψος 6.1-12 cm) και από 11 έως 1073 για τα μεγάλα πεδία μSv (ύψος>12 cm). Το εύρος των δόσεων που αφορούσε τα ομοιώματα ανηλίκων βρέθηκε 5-582 μSv για τα μικρά πεδία, 7-769 μSv για τα μεσαία πεδία και 8-488 μSv για τα μεγάλα πεδία. Στα άρθρα που μελετήθηκαν χρησιμοποιήθηκαν διαφορετικά είδη δοσιμέτρων για τη μέτρηση των δόσεων ακτινοβολίας. Τα 3 είδη δοσιμέτρων που χρησιμοποιήθηκαν συχνότερα ήταν: 1) Τα οπτικά διεγειρόμενα δοσίμετρα φωταύγειας (σε 102 μετρήσεις, 48,58 %) και ακολούθησαν 2) Τα δοσίμετρα θερμοφωταύγειας (TLD-100, 74 μετρήσεις, 35,2%) και 3) Τα TLD -100H δοσίμετρα (17 μετρήσεις 8%). Στις περισσότερες περιπτώσεις (20 μελέτες) χρησιμοποιήθηκε ένα ανθρωπομορφικό ομοίωμα που αναπαριστούσε το κρανίο ενός ενήλικα άνδρα. Σε 2 μελέτες το ανθρωπομορφικό ομοίωμα που χρησιμοποιήθηκε αναπαριστούσε το κρανίο ενήλικης γυναίκας, ενώ σε 4 περιπτώσεις χρησιμοποιήθηκαν Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 97 ανθρωπομορφικά ομοιώματα ανηλίκων που αντιστοιχούσαν σε παιδιά ηλικίας 10 ετών. ΣΥΖΗΤΗΣΗ Η αναθεώρηση των συντελεστών στάθμισης της ακτινοευαισθησίας διαφόρων ιστών και οργάνων (Wt) από τη διεθνή επιτροπή Ακτινοπροστασίας (ICRP) το 2007 οδήγησε και σε συνακόλουθη αύξηση της τιμής της Ενεργού δόσης έως και 190%. Η ενεργός δόση είναι μία μονάδα δοσιμετρίας που εξαρτάται άμεσα από τα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης (Kv, mA, t). Από τη διαθέσιμη βιβλιογραφία ο σημαντικότερος παράγοντας, εύρημα το οποίο είναι σύμφωνο και με την παρούσα εργασία, είναι το πεδίο σάρωσης (FOV). Αν όλα τα υπόλοιπα στοιχεία παραμείνουν σταθερά η επιλογή ενός μεγαλύτερου πεδίου ισοδυναμεί με υψηλότερες δόσεις. Ακόμη, η κάτω γνάθος σε σχέση με την άνω, όπως και οι οπίσθιες περιοχές των γνάθων σε σχέση με τις πρόσθιες έχουν μεγαλύτερη συνεισφορά στη διαμόρφωση των τιμών των δόσεων. Επιπλέον, μια σειρά δευτερογενών παραγόντων όπως η γωνία περιστροφής του ΥΤΚΔ, η προσθήκη φίλτρου χαλκού, η απόσταση ανάμεσα στην πηγή ακτινοβολίας και στον ασθενή, η παρουσία προστατευτικού κολλάρου θυρεοειδούς συντελούν στη διαμόρφωση της ενεργού δόσης. Καθοριστικής σημασίας είναι και το μέγεθος του voxel, ωστόσο η διαθέσιμη βιβλιογραφία είναι ακόμα περιορισμένη. Παρά τις προσπάθειες για μείωση των δόσεων στους ιατρικούς αξονικούς τομογράφους με τη χρήση ειδικών οδοντιατρικών πρωτοκόλλων οι δόσεις ακτινοβολίας παραμένουν σημαντικά υψηλότερες σε σχέση με τον ΥΤΚΔ. Τα τελευταία χρόνια διάφορα μεγέθη έχουν προταθεί προς αντικατάσταση της ενεργού δόσης, όπως το DAP και το DHP. To DAP παρότι είναι αρκετά Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 98 εύχρηστο η ακρίβειά του αμφισβητείται καθώς οι αποκλίσεις του από την ενεργό δόση προσεγγίζουν το 35%. Η χρήση του DHP αυξάνει αρκετά την ακρίβεια, απαιτείται ωστόσο περαιτέρω τεκμηρίωση. Βασικός περιορισμός της παρούσας ανασκόπησης είναι ότι σε αρκετές μελέτες δεν περιγράφεται με σαφήνεια ο σχεδιασμός των πειραματικών μοντέλων που ακολουθήθηκε και δεν αποσαφηνίζονται στοιχεία που αφορούν τις μεθόδους μέτρησης της ακτινοβολίας αλλά και τα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης που χρησιμοποιήθηκαν από τους συγγραφείς με αποτέλεσμα να δυσχεραίνεται η σύγκρισή των ευρημάτων. Η μεγάλη ετερογένεια στα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης και στις μεθόδους μέτρησης των δόσεων είναι πολύ πιθανό να έχει επίπτωση στην ακρίβεια των στατιστικών ευρημάτων. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Υπάρχει σχέση του πεδίου ακτινοβόλησης (FOV) με την ενεργό δόση σε στατιστικά σημαντικό επίπεδο. Συχνά, σημαντικά τεχνικά χαρακτηριστικά δεν περιγράφονται από τους συγγραφείς. Μέχρι σήμερα δεν χρησιμοποιείται ένα ενιαίο πρωτόκολλο για την μέτρηση της ενεργού δόσης. Κατά συνέπεια τα αποτελέσματα των διαφόρων μελετών συχνά δεν είναι συγκρίσιμα. Η πλέον αξιόπιστη μέθοδος υπολογισμού της ενεργού δόσης στηρίζεται στη χρησιμοποίηση ανθρωπομορφικών ομοιωμάτων. Η παρούσα ανασκόπηση ανέδειξε την ανάγκη για μία μελλοντική συγκριτική μελέτη ανάμεσα στις δόσεις ακτινοβολίας και στο μέγεθος του voxel.","abstract_html":"ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ενσωμάτωση των τεχνικών τρισδιάστατης απεικόνισης στην καθημερινή οδοντιατρική πρακτική δημιούργησε την ανάγκη μελέτης των νέων δεδομένων στις δόσεις ακτινοβολίας. Την περίοδο που ακολούθησε πραγματοποιήθηκε ένας μεγάλος αριθμός εργαστηριακών μελετών δοσιμετρίας χρησιμοποιώντας μία πληθώρα πρωτοκόλλων ακτινοβόλησης και μεθόδων μέτρησης των δόσεων ακτινοβολίας. Κατά συνέπεια, προέκυψε η ανάγκη συστηματικής μελέτης και ταξινόμησης αυτών των ευρημάτων, ώστε να είναι σαφείς στον κλινικό οδοντίατρο οι δόσεις ακτινοβολίας που λαμβάνουν οι ασθενείς κατά την πραγματοποίηση Υπολογιστικής Τομογραφίας Κωνικής Δέσμης (ΥΤΚΔ) καθώς και η επιβάρυνσή τους από αυτή. ΣΚΟΠΟΣ Η συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας για τον προσδιορισμό της ενεργού δόσης στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης, με ειδική αναφορά στις μεθόδους μέτρησης της ακτινοβολίας και τα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης. Επίσης, αξιολογήθηκαν οι παράγοντες που επηρεάζουν τα επίπεδα των δόσεων και την ετερογένεια των τιμών που έχουν καταγραφεί. Τέλος, πραγματοποιήθηκε σύγκριση με τον πανοραμικό τομογράφο και τον ιατρικό αξονικό τομογράφο. Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 94 ΜΕΘΟΔΟΣ ΚΑΙ ΥΛΙΚΟ Πραγματοποιήθηκε αναζήτηση σε 4 ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων (MEDLINE, The Cochrane Library, Scopus and Trip Database) για την περίοδο από τον Ιανουάριο του 2007 μέχρι τον Μάιο του 2019. Η αναζήτηση στο MEDLINE πραγματοποιήθηκε με το PubMed ως μηχανή αναζήτησης, χρησιμοποιώντας τόσο λέξεις-κλειδιά που έχουν καταχωρηθεί στο Medline (Medical Subject Headings- MeSH terms) όσο και λέξεις-κλειδιά ελεύθερου κειμένου (free-text terms) σε όλους τους δυνατούς συνδυασμούς. Στα Cohrane Library, Scopus και Trip η αναζήτηση έγινε μόνο σε λέξεις κλειδιά ελεύθερου κειμένου (free-text terms). Η συστηματική ανασκόπηση πραγματοποιήθηκε ακολουθώντας τη μεθοδολογία PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses). Στα κριτήρια επιλογής εντάσσονται όλες οι μελέτες που έχουν δημοσιευθεί στην αγγλική γλώσσα και αφορούν τη δοσιμετρία στους ΥΤΚΔ. Συμπεριλήφθηκαν μόνο εργαστηριακές μελέτες που πραγματοποιήθηκαν με τη χρήση ανθρωπόμορφων ομοιωμάτων δοσιμετρίας και ειδικών δοσιμέτρων και αφορούσαν τη γναθοπροσωπική περιοχή. Επιλέχθηκαν οι έρευνες στις οποίες η ενεργός δόση υπολογίσθηκε με βάση τις αναθεωρημένες προτάσεις του ICRP-103 (2007) προκειμένου να υπάρξει περισσότερο ακριβής καταγραφή των βιολογικών επιπτώσεων. Οι μελέτες έπρεπε να περιλαμβάνουν αναλυτικά στοιχεία όσον αφορά το μοντέλο του ΥΤΚΔ που χρησιμοποιήθηκε, τα τεχνικά του χαρακτηριστικά, το μέγεθος και την τοποθέτηση του πεδίου, το είδος του δοσιμέτρου καθώς και το είδος του ανθρωπόμορφου ομοιώματος που χρησιμοποιήθηκε. Οι μη εργαστηριακές μελέτες καθώς και οι μελέτες στις οποίες δεν υπήρχε αναλυτική περιγραφή Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 95 των πρωτοκόλλων ακτινοβόλησης και των μεθόδων μέτρησης αποκλείσθηκαν. Οι τιμές της Ενεργού δόσης που καταγράφηκαν καταχωρήθηκαν σε τρεις διαφορετικές ομάδες ανάλογα με το πεδίο ακτινοβόλησης α) FOV&lt;6 cm, β) FOV = 6-12 cm, γ) FOV&gt;12 cm). Ένα ειδικό έντυπο δημιουργήθηκε προκειμένου να καταγραφούν τα απαραίτητα στοιχεία (ενεργός δόσης, πρωτόκολλά ακτινοβόλησης, μέθοδοι μέτρησης). Η αξιολόγηση των δεδομένων πραγματοποιήθηκε από δύο ανεξάρτητους παρατηρητές, ενώ οι διαφωνίες επιλύθηκαν με συζήτηση μεταξύ τους. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Για την αξιολόγηση της συνάφειας μεταξύ των μεταβλητών χρησιμοποιήθηκε ο δείκτης συνάφειας του Spearman (Spearman correlation coefficient) λόγω της μη κανονικότητας που παρουσίαζε η πλειονότητα των μετρήσεων. Η ισχυρότερη στατιστική συσχέτιση που βρέθηκε είναι ανάμεσα στην ενεργό δόση και το πεδίο σάρωσης και ειδικότερα με το ύψος του πεδίου. ΕΥΡΗΜΑΤΑ Η αρχική αναζήτηση επέστρεψε 1834 μελέτες εκ των οποίων οι 1735 αποκλείσθηκαν στο στάδιο εξέτασης των περιλήψεων και 54 αφού μελετήθηκε το πλήρες κείμενο, ενώ τελικά 24 συμπεριελήφθησαν στην ανασκόπηση. Μετα-ανάλυση δεν κατέστη δυνατό να πραγματοποιηθεί λόγω της κατανομής των ευρημάτων. Οι ΥΤΚΔ στους οποίους πραγματοποιήθηκαν οι περισσότερες μετρήσεις ήταν ο 3D Accuitomo 170 (34 μετρήσεις,16,1%), ο Kodak CS 9300 (20 μετρήσεις, Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 96 5%), ο Promax 3D (17 μετρήσεις, 8,09%) και ο VGI της Newtom (15 μετρήσεις, 7,1%). Για κάθε μοντέλο ΥΤΚΔ που χρησιμοποιήθηκε στα άρθρα που μελετήθηκαν καταγράφηκαν η μέγιστη και η ελάχιστη τιμή της ενεργού δόσης. Η μικρότερη τιμή που καταγράφηκε αφορούσε στον τομογράφο ICAT FLX (4 μSv) σε μια μελέτη των Ludlow και συνεργατών (2015). Η μεγαλύτερη δόση (1073 μSv) καταγράφηκε σε μελέτη των Ludlow και Ivanovic (2008) όπου χρησιμοποιήθηκε ο ΥΤΚΔ CB Mercuray. Επίσης, για τον ίδιο ΥΤΚΔ καταγράφηκε το μεγαλύτερο εύρος τιμών της Ενεργού δόσης σε απόλυτους αριθμούς (223,6-1073 μSv). Οι δόσεις ακτινοβολίας που αφορούσαν τα ομοιώματα ενηλίκων βρέθηκαν από 4 έως 461 μSv για τα μικρά πεδία (ύψος&lt;6 cm), από 6.1 έως 510.7 μSv για τα μεσαία πεδία (ύψος 6.1-12 cm) και από 11 έως 1073 για τα μεγάλα πεδία μSv (ύψος&gt;12 cm). Το εύρος των δόσεων που αφορούσε τα ομοιώματα ανηλίκων βρέθηκε 5-582 μSv για τα μικρά πεδία, 7-769 μSv για τα μεσαία πεδία και 8-488 μSv για τα μεγάλα πεδία. Στα άρθρα που μελετήθηκαν χρησιμοποιήθηκαν διαφορετικά είδη δοσιμέτρων για τη μέτρηση των δόσεων ακτινοβολίας. Τα 3 είδη δοσιμέτρων που χρησιμοποιήθηκαν συχνότερα ήταν: 1) Τα οπτικά διεγειρόμενα δοσίμετρα φωταύγειας (σε 102 μετρήσεις, 48,58 %) και ακολούθησαν 2) Τα δοσίμετρα θερμοφωταύγειας (TLD-100, 74 μετρήσεις, 35,2%) και 3) Τα TLD -100H δοσίμετρα (17 μετρήσεις 8%). Στις περισσότερες περιπτώσεις (20 μελέτες) χρησιμοποιήθηκε ένα ανθρωπομορφικό ομοίωμα που αναπαριστούσε το κρανίο ενός ενήλικα άνδρα. Σε 2 μελέτες το ανθρωπομορφικό ομοίωμα που χρησιμοποιήθηκε αναπαριστούσε το κρανίο ενήλικης γυναίκας, ενώ σε 4 περιπτώσεις χρησιμοποιήθηκαν Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 97 ανθρωπομορφικά ομοιώματα ανηλίκων που αντιστοιχούσαν σε παιδιά ηλικίας 10 ετών. ΣΥΖΗΤΗΣΗ Η αναθεώρηση των συντελεστών στάθμισης της ακτινοευαισθησίας διαφόρων ιστών και οργάνων (Wt) από τη διεθνή επιτροπή Ακτινοπροστασίας (ICRP) το 2007 οδήγησε και σε συνακόλουθη αύξηση της τιμής της Ενεργού δόσης έως και 190%. Η ενεργός δόση είναι μία μονάδα δοσιμετρίας που εξαρτάται άμεσα από τα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης (Kv, mA, t). Από τη διαθέσιμη βιβλιογραφία ο σημαντικότερος παράγοντας, εύρημα το οποίο είναι σύμφωνο και με την παρούσα εργασία, είναι το πεδίο σάρωσης (FOV). Αν όλα τα υπόλοιπα στοιχεία παραμείνουν σταθερά η επιλογή ενός μεγαλύτερου πεδίου ισοδυναμεί με υψηλότερες δόσεις. Ακόμη, η κάτω γνάθος σε σχέση με την άνω, όπως και οι οπίσθιες περιοχές των γνάθων σε σχέση με τις πρόσθιες έχουν μεγαλύτερη συνεισφορά στη διαμόρφωση των τιμών των δόσεων. Επιπλέον, μια σειρά δευτερογενών παραγόντων όπως η γωνία περιστροφής του ΥΤΚΔ, η προσθήκη φίλτρου χαλκού, η απόσταση ανάμεσα στην πηγή ακτινοβολίας και στον ασθενή, η παρουσία προστατευτικού κολλάρου θυρεοειδούς συντελούν στη διαμόρφωση της ενεργού δόσης. Καθοριστικής σημασίας είναι και το μέγεθος του voxel, ωστόσο η διαθέσιμη βιβλιογραφία είναι ακόμα περιορισμένη. Παρά τις προσπάθειες για μείωση των δόσεων στους ιατρικούς αξονικούς τομογράφους με τη χρήση ειδικών οδοντιατρικών πρωτοκόλλων οι δόσεις ακτινοβολίας παραμένουν σημαντικά υψηλότερες σε σχέση με τον ΥΤΚΔ. Τα τελευταία χρόνια διάφορα μεγέθη έχουν προταθεί προς αντικατάσταση της ενεργού δόσης, όπως το DAP και το DHP. To DAP παρότι είναι αρκετά Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 98 εύχρηστο η ακρίβειά του αμφισβητείται καθώς οι αποκλίσεις του από την ενεργό δόση προσεγγίζουν το 35%. Η χρήση του DHP αυξάνει αρκετά την ακρίβεια, απαιτείται ωστόσο περαιτέρω τεκμηρίωση. Βασικός περιορισμός της παρούσας ανασκόπησης είναι ότι σε αρκετές μελέτες δεν περιγράφεται με σαφήνεια ο σχεδιασμός των πειραματικών μοντέλων που ακολουθήθηκε και δεν αποσαφηνίζονται στοιχεία που αφορούν τις μεθόδους μέτρησης της ακτινοβολίας αλλά και τα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης που χρησιμοποιήθηκαν από τους συγγραφείς με αποτέλεσμα να δυσχεραίνεται η σύγκρισή των ευρημάτων. Η μεγάλη ετερογένεια στα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης και στις μεθόδους μέτρησης των δόσεων είναι πολύ πιθανό να έχει επίπτωση στην ακρίβεια των στατιστικών ευρημάτων. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Υπάρχει σχέση του πεδίου ακτινοβόλησης (FOV) με την ενεργό δόση σε στατιστικά σημαντικό επίπεδο. Συχνά, σημαντικά τεχνικά χαρακτηριστικά δεν περιγράφονται από τους συγγραφείς. Μέχρι σήμερα δεν χρησιμοποιείται ένα ενιαίο πρωτόκολλο για την μέτρηση της ενεργού δόσης. Κατά συνέπεια τα αποτελέσματα των διαφόρων μελετών συχνά δεν είναι συγκρίσιμα. Η πλέον αξιόπιστη μέθοδος υπολογισμού της ενεργού δόσης στηρίζεται στη χρησιμοποίηση ανθρωπομορφικών ομοιωμάτων. Η παρούσα ανασκόπηση ανέδειξε την ανάγκη για μία μελλοντική συγκριτική μελέτη ανάμεσα στις δόσεις ακτινοβολίας και στο μέγεθος του voxel.","abstract_has_math":false,"creators":["Καλφούντζος Γεώργιος","Kalfountzos Georgios"],"institution":null,"degree_name":null,"degree_level":null,"degree_discipline":null,"degree_department":null,"school":null,"contributors":[],"advisors":[],"committee_chairs":[],"committee_members":[],"year":2020,"date_issued":"2020","date_published":"2020","updated_at":"2026-11-19T05:43:33Z","subjects":["Επιστήμες Υγείας","Health Sciences"],"languages":["Ελληνικά","Greek"],"rights":[],"rights_urls":[],"identifier_entries":[{"key":"dc:identifier","label":"Identifier","values":["uoadl:2958271"],"render_values":[{"text":"uoadl:2958271","href":null,"code":true}]}],"person_identifier_entries":[]},"links":{"outbound_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2958271","outbound_label":"Repository record","outbound_source":"dc:identifier","record_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2958271","record_label":"Repository record","record_kind":"record","record_source":"dc:identifier","download_url":null,"download_label":null,"download_source":null,"access_status":null,"embargo_until":null,"access_note":null},"source_record":{"url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh?verb=GetRecord&metadataPrefix=oai_dc&identifier=oai%3Alib.uoa.gr%3Auoadl%3A2958271","prefix":"oai_dc"},"metadata_groups":[{"id":"people","label":"People","entries":[{"key":"dc:creator","label":"Author","values":["Καλφούντζος Γεώργιος","Kalfountzos Georgios"]}]},{"id":"academic_context","label":"Academic Context","entries":[{"key":"dc:date","label":"Dc Date","values":["2020"]},{"key":"dc:type","label":"Dc Type","values":["born_digital_postgraduate_thesis","Διπλωματική Εργασία","Postgraduate Thesis"]}]},{"id":"subjects_keywords","label":"Subjects and Keywords","entries":[{"key":"dc:subject","label":"Dc Subject","values":["Επιστήμες Υγείας","Health Sciences"]}]},{"id":"language_rights","label":"Language and Rights","entries":[{"key":"dc:language","label":"Dc Language","values":["Ελληνικά","Greek"]}]},{"id":"identifiers","label":"Identifiers","entries":[{"key":"dc:identifier","label":"Identifier","values":["uoadl:2958271","https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2958271"]}]},{"id":"additional","label":"Additional Metadata","entries":[{"key":"dc:description","label":"Description","values":["ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ενσωμάτωση των τεχνικών τρισδιάστατης απεικόνισης στην καθημερινή οδοντιατρική πρακτική δημιούργησε την ανάγκη μελέτης των νέων δεδομένων στις δόσεις ακτινοβολίας. Την περίοδο που ακολούθησε πραγματοποιήθηκε ένας μεγάλος αριθμός εργαστηριακών μελετών δοσιμετρίας χρησιμοποιώντας μία πληθώρα πρωτοκόλλων ακτινοβόλησης και μεθόδων μέτρησης των δόσεων ακτινοβολίας. Κατά συνέπεια, προέκυψε η ανάγκη συστηματικής μελέτης και ταξινόμησης αυτών των ευρημάτων, ώστε να είναι σαφείς στον κλινικό οδοντίατρο οι δόσεις ακτινοβολίας που λαμβάνουν οι ασθενείς κατά την πραγματοποίηση Υπολογιστικής Τομογραφίας Κωνικής Δέσμης (ΥΤΚΔ) καθώς και η επιβάρυνσή τους από αυτή. ΣΚΟΠΟΣ Η συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας για τον προσδιορισμό της ενεργού δόσης στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης, με ειδική αναφορά στις μεθόδους μέτρησης της ακτινοβολίας και τα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης. Επίσης, αξιολογήθηκαν οι παράγοντες που επηρεάζουν τα επίπεδα των δόσεων και την ετερογένεια των τιμών που έχουν καταγραφεί. Τέλος, πραγματοποιήθηκε σύγκριση με τον πανοραμικό τομογράφο και τον ιατρικό αξονικό τομογράφο. Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 94 ΜΕΘΟΔΟΣ ΚΑΙ ΥΛΙΚΟ Πραγματοποιήθηκε αναζήτηση σε 4 ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων (MEDLINE, The Cochrane Library, Scopus and Trip Database) για την περίοδο από τον Ιανουάριο του 2007 μέχρι τον Μάιο του 2019. Η αναζήτηση στο MEDLINE πραγματοποιήθηκε με το PubMed ως μηχανή αναζήτησης, χρησιμοποιώντας τόσο λέξεις-κλειδιά που έχουν καταχωρηθεί στο Medline (Medical Subject Headings- MeSH terms) όσο και λέξεις-κλειδιά ελεύθερου κειμένου (free-text terms) σε όλους τους δυνατούς συνδυασμούς. Στα Cohrane Library, Scopus και Trip η αναζήτηση έγινε μόνο σε λέξεις κλειδιά ελεύθερου κειμένου (free-text terms). Η συστηματική ανασκόπηση πραγματοποιήθηκε ακολουθώντας τη μεθοδολογία PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses). Στα κριτήρια επιλογής εντάσσονται όλες οι μελέτες που έχουν δημοσιευθεί στην αγγλική γλώσσα και αφορούν τη δοσιμετρία στους ΥΤΚΔ. Συμπεριλήφθηκαν μόνο εργαστηριακές μελέτες που πραγματοποιήθηκαν με τη χρήση ανθρωπόμορφων ομοιωμάτων δοσιμετρίας και ειδικών δοσιμέτρων και αφορούσαν τη γναθοπροσωπική περιοχή. Επιλέχθηκαν οι έρευνες στις οποίες η ενεργός δόση υπολογίσθηκε με βάση τις αναθεωρημένες προτάσεις του ICRP-103 (2007) προκειμένου να υπάρξει περισσότερο ακριβής καταγραφή των βιολογικών επιπτώσεων. Οι μελέτες έπρεπε να περιλαμβάνουν αναλυτικά στοιχεία όσον αφορά το μοντέλο του ΥΤΚΔ που χρησιμοποιήθηκε, τα τεχνικά του χαρακτηριστικά, το μέγεθος και την τοποθέτηση του πεδίου, το είδος του δοσιμέτρου καθώς και το είδος του ανθρωπόμορφου ομοιώματος που χρησιμοποιήθηκε. Οι μη εργαστηριακές μελέτες καθώς και οι μελέτες στις οποίες δεν υπήρχε αναλυτική περιγραφή Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 95 των πρωτοκόλλων ακτινοβόλησης και των μεθόδων μέτρησης αποκλείσθηκαν. Οι τιμές της Ενεργού δόσης που καταγράφηκαν καταχωρήθηκαν σε τρεις διαφορετικές ομάδες ανάλογα με το πεδίο ακτινοβόλησης α) FOV<6 cm, β) FOV = 6-12 cm, γ) FOV>12 cm). Ένα ειδικό έντυπο δημιουργήθηκε προκειμένου να καταγραφούν τα απαραίτητα στοιχεία (ενεργός δόσης, πρωτόκολλά ακτινοβόλησης, μέθοδοι μέτρησης). Η αξιολόγηση των δεδομένων πραγματοποιήθηκε από δύο ανεξάρτητους παρατηρητές, ενώ οι διαφωνίες επιλύθηκαν με συζήτηση μεταξύ τους. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Για την αξιολόγηση της συνάφειας μεταξύ των μεταβλητών χρησιμοποιήθηκε ο δείκτης συνάφειας του Spearman (Spearman correlation coefficient) λόγω της μη κανονικότητας που παρουσίαζε η πλειονότητα των μετρήσεων. Η ισχυρότερη στατιστική συσχέτιση που βρέθηκε είναι ανάμεσα στην ενεργό δόση και το πεδίο σάρωσης και ειδικότερα με το ύψος του πεδίου. ΕΥΡΗΜΑΤΑ Η αρχική αναζήτηση επέστρεψε 1834 μελέτες εκ των οποίων οι 1735 αποκλείσθηκαν στο στάδιο εξέτασης των περιλήψεων και 54 αφού μελετήθηκε το πλήρες κείμενο, ενώ τελικά 24 συμπεριελήφθησαν στην ανασκόπηση. Μετα-ανάλυση δεν κατέστη δυνατό να πραγματοποιηθεί λόγω της κατανομής των ευρημάτων. Οι ΥΤΚΔ στους οποίους πραγματοποιήθηκαν οι περισσότερες μετρήσεις ήταν ο 3D Accuitomo 170 (34 μετρήσεις,16,1%), ο Kodak CS 9300 (20 μετρήσεις, Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 96 5%), ο Promax 3D (17 μετρήσεις, 8,09%) και ο VGI της Newtom (15 μετρήσεις, 7,1%). Για κάθε μοντέλο ΥΤΚΔ που χρησιμοποιήθηκε στα άρθρα που μελετήθηκαν καταγράφηκαν η μέγιστη και η ελάχιστη τιμή της ενεργού δόσης. Η μικρότερη τιμή που καταγράφηκε αφορούσε στον τομογράφο ICAT FLX (4 μSv) σε μια μελέτη των Ludlow και συνεργατών (2015). Η μεγαλύτερη δόση (1073 μSv) καταγράφηκε σε μελέτη των Ludlow και Ivanovic (2008) όπου χρησιμοποιήθηκε ο ΥΤΚΔ CB Mercuray. Επίσης, για τον ίδιο ΥΤΚΔ καταγράφηκε το μεγαλύτερο εύρος τιμών της Ενεργού δόσης σε απόλυτους αριθμούς (223,6-1073 μSv). Οι δόσεις ακτινοβολίας που αφορούσαν τα ομοιώματα ενηλίκων βρέθηκαν από 4 έως 461 μSv για τα μικρά πεδία (ύψος<6 cm), από 6.1 έως 510.7 μSv για τα μεσαία πεδία (ύψος 6.1-12 cm) και από 11 έως 1073 για τα μεγάλα πεδία μSv (ύψος>12 cm). Το εύρος των δόσεων που αφορούσε τα ομοιώματα ανηλίκων βρέθηκε 5-582 μSv για τα μικρά πεδία, 7-769 μSv για τα μεσαία πεδία και 8-488 μSv για τα μεγάλα πεδία. Στα άρθρα που μελετήθηκαν χρησιμοποιήθηκαν διαφορετικά είδη δοσιμέτρων για τη μέτρηση των δόσεων ακτινοβολίας. Τα 3 είδη δοσιμέτρων που χρησιμοποιήθηκαν συχνότερα ήταν: 1) Τα οπτικά διεγειρόμενα δοσίμετρα φωταύγειας (σε 102 μετρήσεις, 48,58 %) και ακολούθησαν 2) Τα δοσίμετρα θερμοφωταύγειας (TLD-100, 74 μετρήσεις, 35,2%) και 3) Τα TLD -100H δοσίμετρα (17 μετρήσεις 8%). Στις περισσότερες περιπτώσεις (20 μελέτες) χρησιμοποιήθηκε ένα ανθρωπομορφικό ομοίωμα που αναπαριστούσε το κρανίο ενός ενήλικα άνδρα. Σε 2 μελέτες το ανθρωπομορφικό ομοίωμα που χρησιμοποιήθηκε αναπαριστούσε το κρανίο ενήλικης γυναίκας, ενώ σε 4 περιπτώσεις χρησιμοποιήθηκαν Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 97 ανθρωπομορφικά ομοιώματα ανηλίκων που αντιστοιχούσαν σε παιδιά ηλικίας 10 ετών. ΣΥΖΗΤΗΣΗ Η αναθεώρηση των συντελεστών στάθμισης της ακτινοευαισθησίας διαφόρων ιστών και οργάνων (Wt) από τη διεθνή επιτροπή Ακτινοπροστασίας (ICRP) το 2007 οδήγησε και σε συνακόλουθη αύξηση της τιμής της Ενεργού δόσης έως και 190%. Η ενεργός δόση είναι μία μονάδα δοσιμετρίας που εξαρτάται άμεσα από τα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης (Kv, mA, t). Από τη διαθέσιμη βιβλιογραφία ο σημαντικότερος παράγοντας, εύρημα το οποίο είναι σύμφωνο και με την παρούσα εργασία, είναι το πεδίο σάρωσης (FOV). Αν όλα τα υπόλοιπα στοιχεία παραμείνουν σταθερά η επιλογή ενός μεγαλύτερου πεδίου ισοδυναμεί με υψηλότερες δόσεις. Ακόμη, η κάτω γνάθος σε σχέση με την άνω, όπως και οι οπίσθιες περιοχές των γνάθων σε σχέση με τις πρόσθιες έχουν μεγαλύτερη συνεισφορά στη διαμόρφωση των τιμών των δόσεων. Επιπλέον, μια σειρά δευτερογενών παραγόντων όπως η γωνία περιστροφής του ΥΤΚΔ, η προσθήκη φίλτρου χαλκού, η απόσταση ανάμεσα στην πηγή ακτινοβολίας και στον ασθενή, η παρουσία προστατευτικού κολλάρου θυρεοειδούς συντελούν στη διαμόρφωση της ενεργού δόσης. Καθοριστικής σημασίας είναι και το μέγεθος του voxel, ωστόσο η διαθέσιμη βιβλιογραφία είναι ακόμα περιορισμένη. Παρά τις προσπάθειες για μείωση των δόσεων στους ιατρικούς αξονικούς τομογράφους με τη χρήση ειδικών οδοντιατρικών πρωτοκόλλων οι δόσεις ακτινοβολίας παραμένουν σημαντικά υψηλότερες σε σχέση με τον ΥΤΚΔ. Τα τελευταία χρόνια διάφορα μεγέθη έχουν προταθεί προς αντικατάσταση της ενεργού δόσης, όπως το DAP και το DHP. To DAP παρότι είναι αρκετά Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 98 εύχρηστο η ακρίβειά του αμφισβητείται καθώς οι αποκλίσεις του από την ενεργό δόση προσεγγίζουν το 35%. Η χρήση του DHP αυξάνει αρκετά την ακρίβεια, απαιτείται ωστόσο περαιτέρω τεκμηρίωση. Βασικός περιορισμός της παρούσας ανασκόπησης είναι ότι σε αρκετές μελέτες δεν περιγράφεται με σαφήνεια ο σχεδιασμός των πειραματικών μοντέλων που ακολουθήθηκε και δεν αποσαφηνίζονται στοιχεία που αφορούν τις μεθόδους μέτρησης της ακτινοβολίας αλλά και τα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης που χρησιμοποιήθηκαν από τους συγγραφείς με αποτέλεσμα να δυσχεραίνεται η σύγκρισή των ευρημάτων. Η μεγάλη ετερογένεια στα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης και στις μεθόδους μέτρησης των δόσεων είναι πολύ πιθανό να έχει επίπτωση στην ακρίβεια των στατιστικών ευρημάτων. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Υπάρχει σχέση του πεδίου ακτινοβόλησης (FOV) με την ενεργό δόση σε στατιστικά σημαντικό επίπεδο. Συχνά, σημαντικά τεχνικά χαρακτηριστικά δεν περιγράφονται από τους συγγραφείς. Μέχρι σήμερα δεν χρησιμοποιείται ένα ενιαίο πρωτόκολλο για την μέτρηση της ενεργού δόσης. Κατά συνέπεια τα αποτελέσματα των διαφόρων μελετών συχνά δεν είναι συγκρίσιμα. Η πλέον αξιόπιστη μέθοδος υπολογισμού της ενεργού δόσης στηρίζεται στη χρησιμοποίηση ανθρωπομορφικών ομοιωμάτων. Η παρούσα ανασκόπηση ανέδειξε την ανάγκη για μία μελλοντική συγκριτική μελέτη ανάμεσα στις δόσεις ακτινοβολίας και στο μέγεθος του voxel.","INTRODUCTION The introduction of Cone Beam CT into everyday dental practice emerged the need to examine the new data concerning the radiation doses. In the period that followed, many dosimetry studies were carried out using a plethora of exposure protocols and measurement methods. The literature on dose levels of CBCT is difficult to interpret owing to the diversity of CBCT units and different methods of radiation dosimetry. As a result, there is a need for a systematic study and classification of these findings so that the doses patients receive from Cone Beam Computed Tomography (CBCT) as well as their biological effects are clear to the dentist. AIM The intent of this article is to review the literature on dosimetry of maxillofacial CBCT imaging in dentistry with emphasis on exposure protocols. Factors affecting dose levels were also assessed and a comparison with multi slice CT and panoramic radiography was carried out. MATERIAL AND METHODS An electronic search of the following databases was conducted: MEDLINE® using PubMed as search engine, the Cochrane Database of Systematic Reviews in The Cochrane Library, Scopus and Trip Medical Database to Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 100 identify relevant studies published from January 2007 to May 2019. The search in MEDLINE was based on MeSH and free-text terms. The searches in Scopus, Trip and The Cochrane Library (The Cochrane Database of Systematic Reviews) were performed using free-text terms. The systematic review was performed in compliance with the preferred reporting items for systematic reviews (PRISMA). We did not implement any quality evaluation in this systematic review, as there is no validated tool for this publication type. Inclusion criteria for this review were all articles published in English in the scientific literature related to CBCT dosimetry in the maxillofacial region. Original studies using anthropomorphic dosimetry phantoms and dosimeters were included to obtain a more accurate record of biological effects. Only articles utilizing tissue weights from the 2007 ICRP recommendations for calculating effective dose were included. The articles had to include pertinent information regarding the scanner used, FOV size, exposure technique, phantom type and dosimeter used. Reviews and studies in which there was no detailed description of exposure protocols and measurement methods were excluded. The reported effective doses were categorized in three different groups depending on the Field of View (a) FOV<6 cm, (b) FOV = 6-12 cm, c) FOV>12 cm). A data extraction sheet was created to record the required information (effective doses, exposure protocols and measurement methods). Study screening and data extraction was carried out independently by two observers, while the disagreements were resolved by discussion between them. Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 101 STATISTICAL ANALYSIS Spearman correlation coefficient was used to assess the relevance of the variables due to the irregularity of most measurements. The most significant statistical correlation found is between the effective dose and the field of view and particularly the height of the FOV. RESULTS Of the 1834 retrieved publications, 1735 were discarded because, after reviewing the abstracts, it appeared that these publications did not meet the inclusion criteria. The full text of the remaining 78 publications was examined, and 24 met the inclusion criteria. Meta-analysis was not possible to be performed. The majority of the measurements were conducted to the following CBCT units: 3D Accuitomo 170 (34 measurements, 16.1%), Kodak CS 9300 (20 measurements, 5%), Promax 3D (17 measurements, 8.09%) and Newtom VGI (15 measurements, 7.1%). The maximum and minimum values of the effective doses were recorded for each CBCT unit used in the articles included. The lowest value recorded was related to the ICAT FLX (4 μSv) in a study by Ludlow et al. (2015). The highest dose (1073 μSv) was recorded in a study by Ludlow and Ivanovic (2008) using CB Mercuray. Also, for this unit, the widest range of effective doses was reported (223.6-1073 μSv). Reported adult effective doses ranged from 4 to 461 μSv for small FOVs (height<6 cm), from 6.1 to 510.7 μSv for medium FOVs (height 6.1-12) and Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 102 11-1073 for large FOVs (height>12). Child effective doses ranged from 5-582 μSv for small FOVs, 7-769 for medium FOVs and 8-488 for large FOVs. Different types of dosimeters were used to measure radiation doses. The 3 most used types of dosimeters were: 1) Optically stimulated dosimeters (102 measurements, 48.58%) and followed by 2) Thermoluminescent dosimeters (TLD-100, 74 measurements, 35.2%) and 3) TLD -100H dosimeters (17 measurements 8%). In most cases (20 studies) an anthropomorphic phantom representing the skull of an adult male was used. In 2 studies, the anthropomorphic phantom represented the skull of an adult woman, while in only 4 cases pediatric phantoms corresponding to patients aged 10 years were used. DISCUSSION The revised recommendations of International Committee of Radiation Protection (ICRP) regarding the tissue weighting factors (Wt) led to consequent increase of effective doses up to 190%. Effective dose is a unit that depends directly on exposure protocols (Kv, mA, t). From the available literature the most important factor, which is also consistent with this review, is the Field of View (FOV). If all other factors affecting the dose remain constant, a larger FOV results in a higher dose. The location of the FOV is also important. The dose of medium FOVs was higher for examination of the lower jaw than for the upper jaw and for examinations with the FOV positioned on the posterior part of the lower jaw than for the anterior part of the upper jaw because salivary gland and thyroid tissues receive little exposure when the FOV is centered on the anterior upper jaw. Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 103 In addition, a number of secondary factors such as the rotation angle of the CBCT scanners, the addition of a copper filter, the distance between the radiation source and the patient, the presence of a protective thyroid collar contribute significantly to the effective dose. The voxel size is crucial, but the available literature is still limited. Despite efforts to reduce doses in medical CT scanners using special dental protocols, radiation doses remain higher ccompared tο CBCT units. Recently, DAP and DHP have been proposed to replace effective dose. Although DAP is quite easy to use, its accuracy is questionable as its deviations from the effective dose are close to 35%. DHP is more accurate, but further documentation is required. The main limitation of this review is that several studies did not describe in detail the design of the experimental models followed and did not clarify data on measurement methods and the radiation protocols used by the authors. High heterogeneity in radiation protocols and dose measurement methods is likely to affect the accuracy of statistical findings. CONCLUSION Based on currently available evidence effective dose is strongly related to the size of the FOV. On several occasions, exposure parameters and technical details of the cone beam CT units were inadequately described. So far, a generally accepted measurement protocol has not been adopted. Therefore, the results of the various studies are often not comparable. A protocol with a minimum consensus on measurement methods is recommended. The most reliable dosimetry method is still based in anthropomorphic phantoms. The Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 104 review discloses the need for a future study on effective doses related to various voxel sizes."]},{"key":"dc:title","label":"Title","values":["Ενεργός δόση στην υπολογιστική τομογραφία κωνικής δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση"]}]}],"canonical_facts":{"dc:creator":["Καλφούντζος Γεώργιος","Kalfountzos Georgios"],"dc:date":["2020"],"dc:description":["ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ενσωμάτωση των τεχνικών τρισδιάστατης απεικόνισης στην καθημερινή οδοντιατρική πρακτική δημιούργησε την ανάγκη μελέτης των νέων δεδομένων στις δόσεις ακτινοβολίας. Την περίοδο που ακολούθησε πραγματοποιήθηκε ένας μεγάλος αριθμός εργαστηριακών μελετών δοσιμετρίας χρησιμοποιώντας μία πληθώρα πρωτοκόλλων ακτινοβόλησης και μεθόδων μέτρησης των δόσεων ακτινοβολίας. Κατά συνέπεια, προέκυψε η ανάγκη συστηματικής μελέτης και ταξινόμησης αυτών των ευρημάτων, ώστε να είναι σαφείς στον κλινικό οδοντίατρο οι δόσεις ακτινοβολίας που λαμβάνουν οι ασθενείς κατά την πραγματοποίηση Υπολογιστικής Τομογραφίας Κωνικής Δέσμης (ΥΤΚΔ) καθώς και η επιβάρυνσή τους από αυτή. ΣΚΟΠΟΣ Η συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας για τον προσδιορισμό της ενεργού δόσης στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης, με ειδική αναφορά στις μεθόδους μέτρησης της ακτινοβολίας και τα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης. Επίσης, αξιολογήθηκαν οι παράγοντες που επηρεάζουν τα επίπεδα των δόσεων και την ετερογένεια των τιμών που έχουν καταγραφεί. Τέλος, πραγματοποιήθηκε σύγκριση με τον πανοραμικό τομογράφο και τον ιατρικό αξονικό τομογράφο. Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 94 ΜΕΘΟΔΟΣ ΚΑΙ ΥΛΙΚΟ Πραγματοποιήθηκε αναζήτηση σε 4 ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων (MEDLINE, The Cochrane Library, Scopus and Trip Database) για την περίοδο από τον Ιανουάριο του 2007 μέχρι τον Μάιο του 2019. Η αναζήτηση στο MEDLINE πραγματοποιήθηκε με το PubMed ως μηχανή αναζήτησης, χρησιμοποιώντας τόσο λέξεις-κλειδιά που έχουν καταχωρηθεί στο Medline (Medical Subject Headings- MeSH terms) όσο και λέξεις-κλειδιά ελεύθερου κειμένου (free-text terms) σε όλους τους δυνατούς συνδυασμούς. Στα Cohrane Library, Scopus και Trip η αναζήτηση έγινε μόνο σε λέξεις κλειδιά ελεύθερου κειμένου (free-text terms). Η συστηματική ανασκόπηση πραγματοποιήθηκε ακολουθώντας τη μεθοδολογία PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses). Στα κριτήρια επιλογής εντάσσονται όλες οι μελέτες που έχουν δημοσιευθεί στην αγγλική γλώσσα και αφορούν τη δοσιμετρία στους ΥΤΚΔ. Συμπεριλήφθηκαν μόνο εργαστηριακές μελέτες που πραγματοποιήθηκαν με τη χρήση ανθρωπόμορφων ομοιωμάτων δοσιμετρίας και ειδικών δοσιμέτρων και αφορούσαν τη γναθοπροσωπική περιοχή. Επιλέχθηκαν οι έρευνες στις οποίες η ενεργός δόση υπολογίσθηκε με βάση τις αναθεωρημένες προτάσεις του ICRP-103 (2007) προκειμένου να υπάρξει περισσότερο ακριβής καταγραφή των βιολογικών επιπτώσεων. Οι μελέτες έπρεπε να περιλαμβάνουν αναλυτικά στοιχεία όσον αφορά το μοντέλο του ΥΤΚΔ που χρησιμοποιήθηκε, τα τεχνικά του χαρακτηριστικά, το μέγεθος και την τοποθέτηση του πεδίου, το είδος του δοσιμέτρου καθώς και το είδος του ανθρωπόμορφου ομοιώματος που χρησιμοποιήθηκε. Οι μη εργαστηριακές μελέτες καθώς και οι μελέτες στις οποίες δεν υπήρχε αναλυτική περιγραφή Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 95 των πρωτοκόλλων ακτινοβόλησης και των μεθόδων μέτρησης αποκλείσθηκαν. Οι τιμές της Ενεργού δόσης που καταγράφηκαν καταχωρήθηκαν σε τρεις διαφορετικές ομάδες ανάλογα με το πεδίο ακτινοβόλησης α) FOV<6 cm, β) FOV = 6-12 cm, γ) FOV>12 cm). Ένα ειδικό έντυπο δημιουργήθηκε προκειμένου να καταγραφούν τα απαραίτητα στοιχεία (ενεργός δόσης, πρωτόκολλά ακτινοβόλησης, μέθοδοι μέτρησης). Η αξιολόγηση των δεδομένων πραγματοποιήθηκε από δύο ανεξάρτητους παρατηρητές, ενώ οι διαφωνίες επιλύθηκαν με συζήτηση μεταξύ τους. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Για την αξιολόγηση της συνάφειας μεταξύ των μεταβλητών χρησιμοποιήθηκε ο δείκτης συνάφειας του Spearman (Spearman correlation coefficient) λόγω της μη κανονικότητας που παρουσίαζε η πλειονότητα των μετρήσεων. Η ισχυρότερη στατιστική συσχέτιση που βρέθηκε είναι ανάμεσα στην ενεργό δόση και το πεδίο σάρωσης και ειδικότερα με το ύψος του πεδίου. ΕΥΡΗΜΑΤΑ Η αρχική αναζήτηση επέστρεψε 1834 μελέτες εκ των οποίων οι 1735 αποκλείσθηκαν στο στάδιο εξέτασης των περιλήψεων και 54 αφού μελετήθηκε το πλήρες κείμενο, ενώ τελικά 24 συμπεριελήφθησαν στην ανασκόπηση. Μετα-ανάλυση δεν κατέστη δυνατό να πραγματοποιηθεί λόγω της κατανομής των ευρημάτων. Οι ΥΤΚΔ στους οποίους πραγματοποιήθηκαν οι περισσότερες μετρήσεις ήταν ο 3D Accuitomo 170 (34 μετρήσεις,16,1%), ο Kodak CS 9300 (20 μετρήσεις, Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 96 5%), ο Promax 3D (17 μετρήσεις, 8,09%) και ο VGI της Newtom (15 μετρήσεις, 7,1%). Για κάθε μοντέλο ΥΤΚΔ που χρησιμοποιήθηκε στα άρθρα που μελετήθηκαν καταγράφηκαν η μέγιστη και η ελάχιστη τιμή της ενεργού δόσης. Η μικρότερη τιμή που καταγράφηκε αφορούσε στον τομογράφο ICAT FLX (4 μSv) σε μια μελέτη των Ludlow και συνεργατών (2015). Η μεγαλύτερη δόση (1073 μSv) καταγράφηκε σε μελέτη των Ludlow και Ivanovic (2008) όπου χρησιμοποιήθηκε ο ΥΤΚΔ CB Mercuray. Επίσης, για τον ίδιο ΥΤΚΔ καταγράφηκε το μεγαλύτερο εύρος τιμών της Ενεργού δόσης σε απόλυτους αριθμούς (223,6-1073 μSv). Οι δόσεις ακτινοβολίας που αφορούσαν τα ομοιώματα ενηλίκων βρέθηκαν από 4 έως 461 μSv για τα μικρά πεδία (ύψος<6 cm), από 6.1 έως 510.7 μSv για τα μεσαία πεδία (ύψος 6.1-12 cm) και από 11 έως 1073 για τα μεγάλα πεδία μSv (ύψος>12 cm). Το εύρος των δόσεων που αφορούσε τα ομοιώματα ανηλίκων βρέθηκε 5-582 μSv για τα μικρά πεδία, 7-769 μSv για τα μεσαία πεδία και 8-488 μSv για τα μεγάλα πεδία. Στα άρθρα που μελετήθηκαν χρησιμοποιήθηκαν διαφορετικά είδη δοσιμέτρων για τη μέτρηση των δόσεων ακτινοβολίας. Τα 3 είδη δοσιμέτρων που χρησιμοποιήθηκαν συχνότερα ήταν: 1) Τα οπτικά διεγειρόμενα δοσίμετρα φωταύγειας (σε 102 μετρήσεις, 48,58 %) και ακολούθησαν 2) Τα δοσίμετρα θερμοφωταύγειας (TLD-100, 74 μετρήσεις, 35,2%) και 3) Τα TLD -100H δοσίμετρα (17 μετρήσεις 8%). Στις περισσότερες περιπτώσεις (20 μελέτες) χρησιμοποιήθηκε ένα ανθρωπομορφικό ομοίωμα που αναπαριστούσε το κρανίο ενός ενήλικα άνδρα. Σε 2 μελέτες το ανθρωπομορφικό ομοίωμα που χρησιμοποιήθηκε αναπαριστούσε το κρανίο ενήλικης γυναίκας, ενώ σε 4 περιπτώσεις χρησιμοποιήθηκαν Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 97 ανθρωπομορφικά ομοιώματα ανηλίκων που αντιστοιχούσαν σε παιδιά ηλικίας 10 ετών. ΣΥΖΗΤΗΣΗ Η αναθεώρηση των συντελεστών στάθμισης της ακτινοευαισθησίας διαφόρων ιστών και οργάνων (Wt) από τη διεθνή επιτροπή Ακτινοπροστασίας (ICRP) το 2007 οδήγησε και σε συνακόλουθη αύξηση της τιμής της Ενεργού δόσης έως και 190%. Η ενεργός δόση είναι μία μονάδα δοσιμετρίας που εξαρτάται άμεσα από τα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης (Kv, mA, t). Από τη διαθέσιμη βιβλιογραφία ο σημαντικότερος παράγοντας, εύρημα το οποίο είναι σύμφωνο και με την παρούσα εργασία, είναι το πεδίο σάρωσης (FOV). Αν όλα τα υπόλοιπα στοιχεία παραμείνουν σταθερά η επιλογή ενός μεγαλύτερου πεδίου ισοδυναμεί με υψηλότερες δόσεις. Ακόμη, η κάτω γνάθος σε σχέση με την άνω, όπως και οι οπίσθιες περιοχές των γνάθων σε σχέση με τις πρόσθιες έχουν μεγαλύτερη συνεισφορά στη διαμόρφωση των τιμών των δόσεων. Επιπλέον, μια σειρά δευτερογενών παραγόντων όπως η γωνία περιστροφής του ΥΤΚΔ, η προσθήκη φίλτρου χαλκού, η απόσταση ανάμεσα στην πηγή ακτινοβολίας και στον ασθενή, η παρουσία προστατευτικού κολλάρου θυρεοειδούς συντελούν στη διαμόρφωση της ενεργού δόσης. Καθοριστικής σημασίας είναι και το μέγεθος του voxel, ωστόσο η διαθέσιμη βιβλιογραφία είναι ακόμα περιορισμένη. Παρά τις προσπάθειες για μείωση των δόσεων στους ιατρικούς αξονικούς τομογράφους με τη χρήση ειδικών οδοντιατρικών πρωτοκόλλων οι δόσεις ακτινοβολίας παραμένουν σημαντικά υψηλότερες σε σχέση με τον ΥΤΚΔ. Τα τελευταία χρόνια διάφορα μεγέθη έχουν προταθεί προς αντικατάσταση της ενεργού δόσης, όπως το DAP και το DHP. To DAP παρότι είναι αρκετά Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 98 εύχρηστο η ακρίβειά του αμφισβητείται καθώς οι αποκλίσεις του από την ενεργό δόση προσεγγίζουν το 35%. Η χρήση του DHP αυξάνει αρκετά την ακρίβεια, απαιτείται ωστόσο περαιτέρω τεκμηρίωση. Βασικός περιορισμός της παρούσας ανασκόπησης είναι ότι σε αρκετές μελέτες δεν περιγράφεται με σαφήνεια ο σχεδιασμός των πειραματικών μοντέλων που ακολουθήθηκε και δεν αποσαφηνίζονται στοιχεία που αφορούν τις μεθόδους μέτρησης της ακτινοβολίας αλλά και τα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης που χρησιμοποιήθηκαν από τους συγγραφείς με αποτέλεσμα να δυσχεραίνεται η σύγκρισή των ευρημάτων. Η μεγάλη ετερογένεια στα πρωτόκολλα ακτινοβόλησης και στις μεθόδους μέτρησης των δόσεων είναι πολύ πιθανό να έχει επίπτωση στην ακρίβεια των στατιστικών ευρημάτων. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Υπάρχει σχέση του πεδίου ακτινοβόλησης (FOV) με την ενεργό δόση σε στατιστικά σημαντικό επίπεδο. Συχνά, σημαντικά τεχνικά χαρακτηριστικά δεν περιγράφονται από τους συγγραφείς. Μέχρι σήμερα δεν χρησιμοποιείται ένα ενιαίο πρωτόκολλο για την μέτρηση της ενεργού δόσης. Κατά συνέπεια τα αποτελέσματα των διαφόρων μελετών συχνά δεν είναι συγκρίσιμα. Η πλέον αξιόπιστη μέθοδος υπολογισμού της ενεργού δόσης στηρίζεται στη χρησιμοποίηση ανθρωπομορφικών ομοιωμάτων. Η παρούσα ανασκόπηση ανέδειξε την ανάγκη για μία μελλοντική συγκριτική μελέτη ανάμεσα στις δόσεις ακτινοβολίας και στο μέγεθος του voxel.","INTRODUCTION The introduction of Cone Beam CT into everyday dental practice emerged the need to examine the new data concerning the radiation doses. In the period that followed, many dosimetry studies were carried out using a plethora of exposure protocols and measurement methods. The literature on dose levels of CBCT is difficult to interpret owing to the diversity of CBCT units and different methods of radiation dosimetry. As a result, there is a need for a systematic study and classification of these findings so that the doses patients receive from Cone Beam Computed Tomography (CBCT) as well as their biological effects are clear to the dentist. AIM The intent of this article is to review the literature on dosimetry of maxillofacial CBCT imaging in dentistry with emphasis on exposure protocols. Factors affecting dose levels were also assessed and a comparison with multi slice CT and panoramic radiography was carried out. MATERIAL AND METHODS An electronic search of the following databases was conducted: MEDLINE® using PubMed as search engine, the Cochrane Database of Systematic Reviews in The Cochrane Library, Scopus and Trip Medical Database to Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 100 identify relevant studies published from January 2007 to May 2019. The search in MEDLINE was based on MeSH and free-text terms. The searches in Scopus, Trip and The Cochrane Library (The Cochrane Database of Systematic Reviews) were performed using free-text terms. The systematic review was performed in compliance with the preferred reporting items for systematic reviews (PRISMA). We did not implement any quality evaluation in this systematic review, as there is no validated tool for this publication type. Inclusion criteria for this review were all articles published in English in the scientific literature related to CBCT dosimetry in the maxillofacial region. Original studies using anthropomorphic dosimetry phantoms and dosimeters were included to obtain a more accurate record of biological effects. Only articles utilizing tissue weights from the 2007 ICRP recommendations for calculating effective dose were included. The articles had to include pertinent information regarding the scanner used, FOV size, exposure technique, phantom type and dosimeter used. Reviews and studies in which there was no detailed description of exposure protocols and measurement methods were excluded. The reported effective doses were categorized in three different groups depending on the Field of View (a) FOV<6 cm, (b) FOV = 6-12 cm, c) FOV>12 cm). A data extraction sheet was created to record the required information (effective doses, exposure protocols and measurement methods). Study screening and data extraction was carried out independently by two observers, while the disagreements were resolved by discussion between them. Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 101 STATISTICAL ANALYSIS Spearman correlation coefficient was used to assess the relevance of the variables due to the irregularity of most measurements. The most significant statistical correlation found is between the effective dose and the field of view and particularly the height of the FOV. RESULTS Of the 1834 retrieved publications, 1735 were discarded because, after reviewing the abstracts, it appeared that these publications did not meet the inclusion criteria. The full text of the remaining 78 publications was examined, and 24 met the inclusion criteria. Meta-analysis was not possible to be performed. The majority of the measurements were conducted to the following CBCT units: 3D Accuitomo 170 (34 measurements, 16.1%), Kodak CS 9300 (20 measurements, 5%), Promax 3D (17 measurements, 8.09%) and Newtom VGI (15 measurements, 7.1%). The maximum and minimum values of the effective doses were recorded for each CBCT unit used in the articles included. The lowest value recorded was related to the ICAT FLX (4 μSv) in a study by Ludlow et al. (2015). The highest dose (1073 μSv) was recorded in a study by Ludlow and Ivanovic (2008) using CB Mercuray. Also, for this unit, the widest range of effective doses was reported (223.6-1073 μSv). Reported adult effective doses ranged from 4 to 461 μSv for small FOVs (height<6 cm), from 6.1 to 510.7 μSv for medium FOVs (height 6.1-12) and Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 102 11-1073 for large FOVs (height>12). Child effective doses ranged from 5-582 μSv for small FOVs, 7-769 for medium FOVs and 8-488 for large FOVs. Different types of dosimeters were used to measure radiation doses. The 3 most used types of dosimeters were: 1) Optically stimulated dosimeters (102 measurements, 48.58%) and followed by 2) Thermoluminescent dosimeters (TLD-100, 74 measurements, 35.2%) and 3) TLD -100H dosimeters (17 measurements 8%). In most cases (20 studies) an anthropomorphic phantom representing the skull of an adult male was used. In 2 studies, the anthropomorphic phantom represented the skull of an adult woman, while in only 4 cases pediatric phantoms corresponding to patients aged 10 years were used. DISCUSSION The revised recommendations of International Committee of Radiation Protection (ICRP) regarding the tissue weighting factors (Wt) led to consequent increase of effective doses up to 190%. Effective dose is a unit that depends directly on exposure protocols (Kv, mA, t). From the available literature the most important factor, which is also consistent with this review, is the Field of View (FOV). If all other factors affecting the dose remain constant, a larger FOV results in a higher dose. The location of the FOV is also important. The dose of medium FOVs was higher for examination of the lower jaw than for the upper jaw and for examinations with the FOV positioned on the posterior part of the lower jaw than for the anterior part of the upper jaw because salivary gland and thyroid tissues receive little exposure when the FOV is centered on the anterior upper jaw. Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 103 In addition, a number of secondary factors such as the rotation angle of the CBCT scanners, the addition of a copper filter, the distance between the radiation source and the patient, the presence of a protective thyroid collar contribute significantly to the effective dose. The voxel size is crucial, but the available literature is still limited. Despite efforts to reduce doses in medical CT scanners using special dental protocols, radiation doses remain higher ccompared tο CBCT units. Recently, DAP and DHP have been proposed to replace effective dose. Although DAP is quite easy to use, its accuracy is questionable as its deviations from the effective dose are close to 35%. DHP is more accurate, but further documentation is required. The main limitation of this review is that several studies did not describe in detail the design of the experimental models followed and did not clarify data on measurement methods and the radiation protocols used by the authors. High heterogeneity in radiation protocols and dose measurement methods is likely to affect the accuracy of statistical findings. CONCLUSION Based on currently available evidence effective dose is strongly related to the size of the FOV. On several occasions, exposure parameters and technical details of the cone beam CT units were inadequately described. So far, a generally accepted measurement protocol has not been adopted. Therefore, the results of the various studies are often not comparable. A protocol with a minimum consensus on measurement methods is recommended. The most reliable dosimetry method is still based in anthropomorphic phantoms. The Ενεργός δόση στην Υπολογιστική Τομογραφία Κωνικής Δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση 104 review discloses the need for a future study on effective doses related to various voxel sizes."],"dc:identifier":["uoadl:2958271","https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2958271"],"dc:language":["Ελληνικά","Greek"],"dc:subject":["Επιστήμες Υγείας","Health Sciences"],"dc:title":["Ενεργός δόση στην υπολογιστική τομογραφία κωνικής δέσμης: Συστηματική Ανασκόπηση"],"dc:type":["born_digital_postgraduate_thesis","Διπλωματική Εργασία","Postgraduate Thesis"]},"updated_at":"2026-11-19T05:43:33Z"}