{"id":{"repo_id":"athens","oai_identifier":"oai:lib.uoa.gr:uoadl:2970142"},"canonical_url":"https://search.ndltd.org/etd/athens/oai:lib.uoa.gr:uoadl:2970142","repository":{"repo_id":"athens","name":"National and Kapodistrian University of Athens","base_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh"},"display":{"title":"Τα σπήλαια στην εικονογραφία της αττικής αγγειογραφίας και τα αναθηματικά ανάγλυφα: μύθος και λατρεία (6ος-4ος αι. π.Χ.)","abstract":"Η εργασία αποτελεί μια προσπάθεια ανίχνευσης του ρόλου των σπηλαίων στον κόσμο των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων (6ος έως 4ος αι. π.Χ.), κυρίως στην Αττική και κυρίως μέσω της κατανόησης και ερμηνείας της οπτικής γλώσσας, των εικονογραφικών συμβάσεων και των αφηγηματικών συμφραζομένων που χρησιμοποιήθηκαν από εκείνους τους εικαστικούς δημιουργούς που αποπειράθηκαν να τα απεικονίσουν, προκειμένου να μεταδώσουν πολλαπλές πληροφορίες σχετικά με τους μύθους που συνδέονται με τα σπήλαια και τα λατρευτικά δρώμενα που επιτελούνταν στο εσωτερικό τους. Η απεικόνιση των σπηλαίων εμφανίζεται στην αττική αγγειογραφία κατά το τέλος του 6ου και ιδιαίτερα στον 5ο αι. π.Χ., γεγονός που μαρτυρά το αυξημένο ενδιαφέρον των αγγειογράφων και μπορεί να συνδέεται με το επίσης αυξημένο ενδιαφέρον για τα σπήλαια, ως τόπων λατρείας στην Αττική κατά την ίδια περίοδο. Μέσα σε σπήλαιο οι αγγειογράφοι απεικόνισαν κυρίως τον Διόνυσο, από όλους τους θεούς, όπως και τον θίασο του, τις μαινάδες και τους σατύρους, παρόλο που στα αττικά σπήλαια δεν πιστοποιείται (μέχρι σήμερα) λατρεία του Διονύσου. Μέσα σε σπήλαιο απεικόνισαν υπαινικτικά την Αθηνά, μέσω της θεϊκής της επιφάνειας, της κουκουβάγιας, και τον Δία, μέσω των θυσιών των Διιπολίων, και (σε μια μοναδική περίπτωση) τον Απόλλωνα και την Άρτεμη έξω από το σπήλαιο του Πύθωνα. Επίσης, σε αγγεία του 4ου αι. π.Χ. απεικονίστηκε ο Παν σε σκηνές ανόδου θεοτήτων μέσα από σπήλαια. Τα σπηλαιόμορφα αναθηματικά ανάγλυφα είναι προϊόντα των μέσων του 4ου αι. π.Χ., που παραπέμπουν άμεσα στην λατρεία και την τελετουργία, αφού χρησιμοποιούνταν ως αναθήματα στις Νύμφες και τον Πάνα, στους οποίους απευθύνονται οι περισσότερες από τις λατρείες που εντοπίστηκαν σε ιερά σπήλαια της Αθήνας και ης Αττικής. Σε αυτά τα ανάγλυφα απεικονίζονται οι Νύμφες και ο Ερμής, και στο σπηλαιόμορφο πλαίσιό τους ο Παν και ο Αχελώος. Σε σπάνιες περιπτώσεις εικονίζεται και η Δήμητρα, η Κόρη και η Κυβέλη (θεότητες που κατεξοχήν συνδέονται με μυστηριακές λατρείες), ενώ τουλάχιστον δύο φορές απεικονίστηκαν ο Απόλλων και ο Δίας καθισμένοι μέσα σε σπήλαιο. Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι ο Διόνυσος εικονίζεται μόνο μία φορά, μαζί με τον Πάνα. Το ερώτημα για το εάν οι δημιουργοί αυτών των εικόνων, είχαν υπόψη τους συγκεκριμένα σπήλαια και συγκεκριμένες λατρευτικές πρακτικές που τελούνταν σε αυτά είναι δύσκολο να απαντηθεί. Το γεγονός πάντως είναι ότι κατάφεραν να αναπαραστήσουν αποτελεσματικά τον εσωτερικό χώρο του ιερού σπηλαίου, όπου χωρίς να απεικονίζεται μια ακριβής τελετουργική δραστηριότητα, μεταδίδεται η πνοή ενός διάχυτου τελετουργικού, που προτείνεται μάλλον, παρά περιγράφεται.","abstract_html":"Η εργασία αποτελεί μια προσπάθεια ανίχνευσης του ρόλου των σπηλαίων στον κόσμο των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων (6ος έως 4ος αι. π.Χ.), κυρίως στην Αττική και κυρίως μέσω της κατανόησης και ερμηνείας της οπτικής γλώσσας, των εικονογραφικών συμβάσεων και των αφηγηματικών συμφραζομένων που χρησιμοποιήθηκαν από εκείνους τους εικαστικούς δημιουργούς που αποπειράθηκαν να τα απεικονίσουν, προκειμένου να μεταδώσουν πολλαπλές πληροφορίες σχετικά με τους μύθους που συνδέονται με τα σπήλαια και τα λατρευτικά δρώμενα που επιτελούνταν στο εσωτερικό τους. Η απεικόνιση των σπηλαίων εμφανίζεται στην αττική αγγειογραφία κατά το τέλος του 6ου και ιδιαίτερα στον 5ο αι. π.Χ., γεγονός που μαρτυρά το αυξημένο ενδιαφέρον των αγγειογράφων και μπορεί να συνδέεται με το επίσης αυξημένο ενδιαφέρον για τα σπήλαια, ως τόπων λατρείας στην Αττική κατά την ίδια περίοδο. Μέσα σε σπήλαιο οι αγγειογράφοι απεικόνισαν κυρίως τον Διόνυσο, από όλους τους θεούς, όπως και τον θίασο του, τις μαινάδες και τους σατύρους, παρόλο που στα αττικά σπήλαια δεν πιστοποιείται (μέχρι σήμερα) λατρεία του Διονύσου. Μέσα σε σπήλαιο απεικόνισαν υπαινικτικά την Αθηνά, μέσω της θεϊκής της επιφάνειας, της κουκουβάγιας, και τον Δία, μέσω των θυσιών των Διιπολίων, και (σε μια μοναδική περίπτωση) τον Απόλλωνα και την Άρτεμη έξω από το σπήλαιο του Πύθωνα. Επίσης, σε αγγεία του 4ου αι. π.Χ. απεικονίστηκε ο Παν σε σκηνές ανόδου θεοτήτων μέσα από σπήλαια. Τα σπηλαιόμορφα αναθηματικά ανάγλυφα είναι προϊόντα των μέσων του 4ου αι. π.Χ., που παραπέμπουν άμεσα στην λατρεία και την τελετουργία, αφού χρησιμοποιούνταν ως αναθήματα στις Νύμφες και τον Πάνα, στους οποίους απευθύνονται οι περισσότερες από τις λατρείες που εντοπίστηκαν σε ιερά σπήλαια της Αθήνας και ης Αττικής. Σε αυτά τα ανάγλυφα απεικονίζονται οι Νύμφες και ο Ερμής, και στο σπηλαιόμορφο πλαίσιό τους ο Παν και ο Αχελώος. Σε σπάνιες περιπτώσεις εικονίζεται και η Δήμητρα, η Κόρη και η Κυβέλη (θεότητες που κατεξοχήν συνδέονται με μυστηριακές λατρείες), ενώ τουλάχιστον δύο φορές απεικονίστηκαν ο Απόλλων και ο Δίας καθισμένοι μέσα σε σπήλαιο. Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι ο Διόνυσος εικονίζεται μόνο μία φορά, μαζί με τον Πάνα. Το ερώτημα για το εάν οι δημιουργοί αυτών των εικόνων, είχαν υπόψη τους συγκεκριμένα σπήλαια και συγκεκριμένες λατρευτικές πρακτικές που τελούνταν σε αυτά είναι δύσκολο να απαντηθεί. Το γεγονός πάντως είναι ότι κατάφεραν να αναπαραστήσουν αποτελεσματικά τον εσωτερικό χώρο του ιερού σπηλαίου, όπου χωρίς να απεικονίζεται μια ακριβής τελετουργική δραστηριότητα, μεταδίδεται η πνοή ενός διάχυτου τελετουργικού, που προτείνεται μάλλον, παρά περιγράφεται.","abstract_has_math":false,"creators":["Χατζησπύρου Άννα"],"institution":null,"degree_name":null,"degree_level":null,"degree_discipline":null,"degree_department":null,"school":null,"contributors":[],"advisors":[],"committee_chairs":[],"committee_members":[],"year":2022,"date_issued":"2022","date_published":"2022","updated_at":"2026-11-19T05:44:38Z","subjects":["Αρχαιολογία","Archaeology"],"languages":["Ελληνικά","Greek"],"rights":[],"rights_urls":[],"identifier_entries":[{"key":"dc:identifier","label":"Identifier","values":["uoadl:2970142"],"render_values":[{"text":"uoadl:2970142","href":null,"code":true}]}],"person_identifier_entries":[]},"links":{"outbound_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2970142","outbound_label":"Repository record","outbound_source":"dc:identifier","record_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2970142","record_label":"Repository record","record_kind":"record","record_source":"dc:identifier","download_url":null,"download_label":null,"download_source":null,"access_status":null,"embargo_until":null,"access_note":null},"source_record":{"url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh?verb=GetRecord&metadataPrefix=oai_dc&identifier=oai%3Alib.uoa.gr%3Auoadl%3A2970142","prefix":"oai_dc"},"metadata_groups":[{"id":"people","label":"People","entries":[{"key":"dc:creator","label":"Author","values":["Χατζησπύρου Άννα"]}]},{"id":"academic_context","label":"Academic Context","entries":[{"key":"dc:date","label":"Dc Date","values":["2022"]},{"key":"dc:type","label":"Dc Type","values":["born_digital_postgraduate_thesis","Διπλωματική Εργασία","Postgraduate Thesis"]}]},{"id":"subjects_keywords","label":"Subjects and Keywords","entries":[{"key":"dc:subject","label":"Dc Subject","values":["Αρχαιολογία","Archaeology"]}]},{"id":"language_rights","label":"Language and Rights","entries":[{"key":"dc:language","label":"Dc Language","values":["Ελληνικά","Greek"]}]},{"id":"identifiers","label":"Identifiers","entries":[{"key":"dc:identifier","label":"Identifier","values":["uoadl:2970142","https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2970142"]}]},{"id":"additional","label":"Additional Metadata","entries":[{"key":"dc:description","label":"Description","values":["Η εργασία αποτελεί μια προσπάθεια ανίχνευσης του ρόλου των σπηλαίων στον κόσμο των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων (6ος έως 4ος αι. π.Χ.), κυρίως στην Αττική και κυρίως μέσω της κατανόησης και ερμηνείας της οπτικής γλώσσας, των εικονογραφικών συμβάσεων και των αφηγηματικών συμφραζομένων που χρησιμοποιήθηκαν από εκείνους τους εικαστικούς δημιουργούς που αποπειράθηκαν να τα απεικονίσουν, προκειμένου να μεταδώσουν πολλαπλές πληροφορίες σχετικά με τους μύθους που συνδέονται με τα σπήλαια και τα λατρευτικά δρώμενα που επιτελούνταν στο εσωτερικό τους. Η απεικόνιση των σπηλαίων εμφανίζεται στην αττική αγγειογραφία κατά το τέλος του 6ου και ιδιαίτερα στον 5ο αι. π.Χ., γεγονός που μαρτυρά το αυξημένο ενδιαφέρον των αγγειογράφων και μπορεί να συνδέεται με το επίσης αυξημένο ενδιαφέρον για τα σπήλαια, ως τόπων λατρείας στην Αττική κατά την ίδια περίοδο. Μέσα σε σπήλαιο οι αγγειογράφοι απεικόνισαν κυρίως τον Διόνυσο, από όλους τους θεούς, όπως και τον θίασο του, τις μαινάδες και τους σατύρους, παρόλο που στα αττικά σπήλαια δεν πιστοποιείται (μέχρι σήμερα) λατρεία του Διονύσου. Μέσα σε σπήλαιο απεικόνισαν υπαινικτικά την Αθηνά, μέσω της θεϊκής της επιφάνειας, της κουκουβάγιας, και τον Δία, μέσω των θυσιών των Διιπολίων, και (σε μια μοναδική περίπτωση) τον Απόλλωνα και την Άρτεμη έξω από το σπήλαιο του Πύθωνα. Επίσης, σε αγγεία του 4ου αι. π.Χ. απεικονίστηκε ο Παν σε σκηνές ανόδου θεοτήτων μέσα από σπήλαια. Τα σπηλαιόμορφα αναθηματικά ανάγλυφα είναι προϊόντα των μέσων του 4ου αι. π.Χ., που παραπέμπουν άμεσα στην λατρεία και την τελετουργία, αφού χρησιμοποιούνταν ως αναθήματα στις Νύμφες και τον Πάνα, στους οποίους απευθύνονται οι περισσότερες από τις λατρείες που εντοπίστηκαν σε ιερά σπήλαια της Αθήνας και ης Αττικής. Σε αυτά τα ανάγλυφα απεικονίζονται οι Νύμφες και ο Ερμής, και στο σπηλαιόμορφο πλαίσιό τους ο Παν και ο Αχελώος. Σε σπάνιες περιπτώσεις εικονίζεται και η Δήμητρα, η Κόρη και η Κυβέλη (θεότητες που κατεξοχήν συνδέονται με μυστηριακές λατρείες), ενώ τουλάχιστον δύο φορές απεικονίστηκαν ο Απόλλων και ο Δίας καθισμένοι μέσα σε σπήλαιο. Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι ο Διόνυσος εικονίζεται μόνο μία φορά, μαζί με τον Πάνα. Το ερώτημα για το εάν οι δημιουργοί αυτών των εικόνων, είχαν υπόψη τους συγκεκριμένα σπήλαια και συγκεκριμένες λατρευτικές πρακτικές που τελούνταν σε αυτά είναι δύσκολο να απαντηθεί. Το γεγονός πάντως είναι ότι κατάφεραν να αναπαραστήσουν αποτελεσματικά τον εσωτερικό χώρο του ιερού σπηλαίου, όπου χωρίς να απεικονίζεται μια ακριβής τελετουργική δραστηριότητα, μεταδίδεται η πνοή ενός διάχυτου τελετουργικού, που προτείνεται μάλλον, παρά περιγράφεται.","This dissertation aims at exploring the function of caves, especially the ones situated in Attica, during the Archaic and Classical period (6th to 4th century B.C.) by means of understanding and interpreting the visual language, iconographic conventions and narrative contexts used by visual artists in those days. Visual artists attempted to depict caves in order to transmit multiple information regarding the myths associated with the caves and the cult events which were performed in their interior. The depiction of caves in Attic vase-painting begins at the end of the 6th and especially in the 5th c. B.C., a fact that indicates that there was an increased interest of vase-painters in representing them, which can also be linked to an increased general interest in caves as places of worship in Attica during the same period. Inside a cave, out of all gods, the vase-painters represented mostly Dionysus, as well as the members of his thiasos, maenads and satyrs, although the worship of Dionysus in the Attic caves has not been proven (until today). They also depicted Athena inside a cave but in an indirect and suggestive way, through her divine manifestation as an owl. They also depicted Zeus’ connection with caves by representing the sacrifices of the festival of Diipolia. In only one case, Apollo and Artemis were represented outside the cave of Python. Moreover, in vases of the 4th c. B.C., Pan was depicted in several scenes illustrating female deities (mostly Aphrodite) ascending from caves. The cave-shaped votive reliefs were created in the middle 4th c. B.C. They refer directly to worship and ritual, since they were used as votive offerings to the Nymphs and Pan, to whom most of the sacred caves of Athens and Attica were devoted. The Nymphs and Hermes are also depicted in these reliefs, while Pan and Acheloos may be illustrated in the cave-shaped frame of them. In rare cases, Demeter, Kore (Persephone) and Cybele (deities who are associated the most with ‘mystical’ worship) are depicted, while Apollo and Zeus are represented (at least twice) sitting inside a cave. The fact that Dionysus is depicted only once, together with Pan, is impressive, given his multiple depictions in the caves of pottery iconography. In general, it is difficult to answer the question whether the creators of those images had in mind specific caves and specific worship practices that were performed inside them. The fact is, however, that they managed to effectively represent the interior of the sacred caves, even without always depicting a specific ritual activity. Although their way of representing was suggestive rather than descriptive, a sense of a diffuse ritual is created and transmitted, like a breath."]},{"key":"dc:title","label":"Title","values":["Τα σπήλαια στην εικονογραφία της αττικής αγγειογραφίας και τα αναθηματικά ανάγλυφα: μύθος και λατρεία (6ος-4ος αι. π.Χ.)"]}]}],"canonical_facts":{"dc:creator":["Χατζησπύρου Άννα"],"dc:date":["2022"],"dc:description":["Η εργασία αποτελεί μια προσπάθεια ανίχνευσης του ρόλου των σπηλαίων στον κόσμο των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων (6ος έως 4ος αι. π.Χ.), κυρίως στην Αττική και κυρίως μέσω της κατανόησης και ερμηνείας της οπτικής γλώσσας, των εικονογραφικών συμβάσεων και των αφηγηματικών συμφραζομένων που χρησιμοποιήθηκαν από εκείνους τους εικαστικούς δημιουργούς που αποπειράθηκαν να τα απεικονίσουν, προκειμένου να μεταδώσουν πολλαπλές πληροφορίες σχετικά με τους μύθους που συνδέονται με τα σπήλαια και τα λατρευτικά δρώμενα που επιτελούνταν στο εσωτερικό τους. Η απεικόνιση των σπηλαίων εμφανίζεται στην αττική αγγειογραφία κατά το τέλος του 6ου και ιδιαίτερα στον 5ο αι. π.Χ., γεγονός που μαρτυρά το αυξημένο ενδιαφέρον των αγγειογράφων και μπορεί να συνδέεται με το επίσης αυξημένο ενδιαφέρον για τα σπήλαια, ως τόπων λατρείας στην Αττική κατά την ίδια περίοδο. Μέσα σε σπήλαιο οι αγγειογράφοι απεικόνισαν κυρίως τον Διόνυσο, από όλους τους θεούς, όπως και τον θίασο του, τις μαινάδες και τους σατύρους, παρόλο που στα αττικά σπήλαια δεν πιστοποιείται (μέχρι σήμερα) λατρεία του Διονύσου. Μέσα σε σπήλαιο απεικόνισαν υπαινικτικά την Αθηνά, μέσω της θεϊκής της επιφάνειας, της κουκουβάγιας, και τον Δία, μέσω των θυσιών των Διιπολίων, και (σε μια μοναδική περίπτωση) τον Απόλλωνα και την Άρτεμη έξω από το σπήλαιο του Πύθωνα. Επίσης, σε αγγεία του 4ου αι. π.Χ. απεικονίστηκε ο Παν σε σκηνές ανόδου θεοτήτων μέσα από σπήλαια. Τα σπηλαιόμορφα αναθηματικά ανάγλυφα είναι προϊόντα των μέσων του 4ου αι. π.Χ., που παραπέμπουν άμεσα στην λατρεία και την τελετουργία, αφού χρησιμοποιούνταν ως αναθήματα στις Νύμφες και τον Πάνα, στους οποίους απευθύνονται οι περισσότερες από τις λατρείες που εντοπίστηκαν σε ιερά σπήλαια της Αθήνας και ης Αττικής. Σε αυτά τα ανάγλυφα απεικονίζονται οι Νύμφες και ο Ερμής, και στο σπηλαιόμορφο πλαίσιό τους ο Παν και ο Αχελώος. Σε σπάνιες περιπτώσεις εικονίζεται και η Δήμητρα, η Κόρη και η Κυβέλη (θεότητες που κατεξοχήν συνδέονται με μυστηριακές λατρείες), ενώ τουλάχιστον δύο φορές απεικονίστηκαν ο Απόλλων και ο Δίας καθισμένοι μέσα σε σπήλαιο. Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι ο Διόνυσος εικονίζεται μόνο μία φορά, μαζί με τον Πάνα. Το ερώτημα για το εάν οι δημιουργοί αυτών των εικόνων, είχαν υπόψη τους συγκεκριμένα σπήλαια και συγκεκριμένες λατρευτικές πρακτικές που τελούνταν σε αυτά είναι δύσκολο να απαντηθεί. Το γεγονός πάντως είναι ότι κατάφεραν να αναπαραστήσουν αποτελεσματικά τον εσωτερικό χώρο του ιερού σπηλαίου, όπου χωρίς να απεικονίζεται μια ακριβής τελετουργική δραστηριότητα, μεταδίδεται η πνοή ενός διάχυτου τελετουργικού, που προτείνεται μάλλον, παρά περιγράφεται.","This dissertation aims at exploring the function of caves, especially the ones situated in Attica, during the Archaic and Classical period (6th to 4th century B.C.) by means of understanding and interpreting the visual language, iconographic conventions and narrative contexts used by visual artists in those days. Visual artists attempted to depict caves in order to transmit multiple information regarding the myths associated with the caves and the cult events which were performed in their interior. The depiction of caves in Attic vase-painting begins at the end of the 6th and especially in the 5th c. B.C., a fact that indicates that there was an increased interest of vase-painters in representing them, which can also be linked to an increased general interest in caves as places of worship in Attica during the same period. Inside a cave, out of all gods, the vase-painters represented mostly Dionysus, as well as the members of his thiasos, maenads and satyrs, although the worship of Dionysus in the Attic caves has not been proven (until today). They also depicted Athena inside a cave but in an indirect and suggestive way, through her divine manifestation as an owl. They also depicted Zeus’ connection with caves by representing the sacrifices of the festival of Diipolia. In only one case, Apollo and Artemis were represented outside the cave of Python. Moreover, in vases of the 4th c. B.C., Pan was depicted in several scenes illustrating female deities (mostly Aphrodite) ascending from caves. The cave-shaped votive reliefs were created in the middle 4th c. B.C. They refer directly to worship and ritual, since they were used as votive offerings to the Nymphs and Pan, to whom most of the sacred caves of Athens and Attica were devoted. The Nymphs and Hermes are also depicted in these reliefs, while Pan and Acheloos may be illustrated in the cave-shaped frame of them. In rare cases, Demeter, Kore (Persephone) and Cybele (deities who are associated the most with ‘mystical’ worship) are depicted, while Apollo and Zeus are represented (at least twice) sitting inside a cave. The fact that Dionysus is depicted only once, together with Pan, is impressive, given his multiple depictions in the caves of pottery iconography. In general, it is difficult to answer the question whether the creators of those images had in mind specific caves and specific worship practices that were performed inside them. The fact is, however, that they managed to effectively represent the interior of the sacred caves, even without always depicting a specific ritual activity. Although their way of representing was suggestive rather than descriptive, a sense of a diffuse ritual is created and transmitted, like a breath."],"dc:identifier":["uoadl:2970142","https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2970142"],"dc:language":["Ελληνικά","Greek"],"dc:subject":["Αρχαιολογία","Archaeology"],"dc:title":["Τα σπήλαια στην εικονογραφία της αττικής αγγειογραφίας και τα αναθηματικά ανάγλυφα: μύθος και λατρεία (6ος-4ος αι. π.Χ.)"],"dc:type":["born_digital_postgraduate_thesis","Διπλωματική Εργασία","Postgraduate Thesis"]},"updated_at":"2026-11-19T05:44:38Z"}