{"id":{"repo_id":"athens","oai_identifier":"oai:lib.uoa.gr:uoadl:3258418"},"canonical_url":"https://search.ndltd.org/etd/athens/oai:lib.uoa.gr:uoadl:3258418","repository":{"repo_id":"athens","name":"National and Kapodistrian University of Athens","base_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh"},"display":{"title":"Η προστασία του περιβάλλοντος υπό το φως του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου","abstract":"Βασικός σκοπός της διεθνούς κοινότητας όσον αφορά την αντιμετώπιση των ενόπλων συρράξεων διεθνούς χαρακτήρα και μη, υπήρξε η προστασία ορισμένων κατηγοριών προσώπων: του αμάχου πληθυσμού, των αιχμαλώτων πολέμου και των στρατιωτών τραυματιών. Από το 1949 που υιοθετήθηκαν, οι τέσσερις Συμβάσεις της Γενεύης, μαζί με τα Πρόσθετα Πρωτόκολλά τους του 1977, είχαν ως σχεδόν πρωταρχικό τους μέλημα την παροχή νομικής προστασίας σε άτομα που δεν συμμετείχαν –ιδίως αμάχους, ιατρούς, ιερείς και εθελοντές- ή δεν συμμετείχαν πλέον άμεσα στις εχθροπραξίες, ήτοι τους τραυματίες, ασθενείς, ναυαγούς και τα άτομα που στερήθηκαν την ελευθερία τους για λόγους σχετικούς με την τις εχθροπραξίες. [1] Προστασία όμως των πολιτών από τις συνέπειες που επιφέρει ένας πόλεμος δε μπορεί να νοηθεί, εάν δεν εξασφαλιστεί η άμεση προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, δηλαδή του χώρου ο οποίος περιβάλλει τον άνθρωπο και στον οποίο λαμβάνουν χώρα οι εξόχως καταστροφικές στρατιωτικές επιχειρήσεις, από τον οποίο, άλλωστε, άμεσα εξαρτάται η διατροφή και επιβίωση όλων, μαχητών και μη. [2.1.] Παρ’ ό,τι τούτο συχνά παραγνωρίζεται, μια ένοπλη σύγκρουση προκαλεί βλάβες στο χερσαίο, θαλάσσιο και εναέριο χώρο όπου διεξάγεται, με αποτελέσματα που γίνονται αισθητά μήνες, χρόνια ή και δεκαετίες μετά τη λήξη της. Σε κάθε περίπτωση, οι συνέπειές της δεν περιορίζονται στις πληγείσες περιοχές, αφού οι πολεμικές συγκρούσεις δύνανται να προκαλέσουν διασυνοριακή ρύπανση που ενδέχεται να καταστεί οικουμενική, όπως στις περιπτώσεις της εκτεταμένης ραδιενεργούς και χημικής ρύπανσης της ατμόσφαιρας. Οι παραπάνω διαπιστώσεις οδήγησαν τη διεθνή κοινότητα στην υιοθέτηση μιας σειράς διεθνών κειμένων που άμεσα προστατεύουν το φυσικό περιβάλλον, προβλέποντας κανόνες με ειδικές ρυθμίσεις επ’ αυτού. Σπουδαιότερη είναι η ρύθμιση του άρθρου 35 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου Ι των ΣΓ του 1977, κατά την οποία «[σ]ε κάθε ένοπλη σύγκρουση, το δικαίωμα των Μερών στη σύγκρουση να επιλέγουν μεθόδους ή μέσα πολέμου δεν είναι απεριόριστο» [2.1.1.], ώστε παρακάτω ο κανόνας να εξειδικευτεί περαιτέρω και να εισαχθεί θεμελιώδης αρχή, βάσει της οποίας «[α]παγορεύεται η χρήση μεθόδων ή μέσων διεξαγωγής των εχθροπραξιών που έχουν σκοπό ή αναμένεται να προκαλέσουν εκτεταμένη, μακροπρόθεσμη και σοβαρή βλάβη στο φυσικό περιβάλλον», βλάπτοντας με τον τρόπο αυτό την υγεία ή την επιβίωση του πληθυσμού. [2.1.2.] Παράλληλα, απαγορεύονται οι επιθέσεις κατά του φυσικού περιβάλλοντος ως όπλου [2.1.3] ή ως μέσου επιβολής αντιποίνων [2.1.4.]. Πέραν των ειδικών αυτών κανόνων, το φυσικό περιβάλλον θεωρείται πολιτικός στόχος και ως τέτοιος προστατεύεται από τις ίδιες αρχές και κανόνες που προστατεύουν τους μη στρατιωτικούς στόχους [2.2.], και συγκεκριμένα από τις αρχές της διάκρισης, της αναλογικότητας και της προφύλαξης κατά την επίθεση [2.2.1 - 2.2.4]. Τούτο σημαίνει πως κανένα τμήμα του φυσικού περιβάλλοντος δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο επίθεσης -εκτός και αν αποτελεί στρατιωτικό στόχο, όπως θα αναλυθεί παρακάτω- και πως απαγορεύεται η επίθεση εναντίον στρατιωτικού στόχου που αναμένεται να προκαλέσει παράπλευρη ζημία στο περιβάλλον, ευρύτερη σε σχέση με τα συγκεκριμένα και άμεσα αναμενόμενα στρατιωτικά πλεονεκτήματα. Αυτό επιβεβαίωσε και το ΔΔΧ στη γνωμοδότησή του επί της υπόθεσης των πυρηνικών όπλων, δηλώνοντας πως τα Κράτη πρέπει λαμβάνουν υπόψη τους περιβαλλοντικές εκτιμήσεις όταν αξιολογούν την αναγκαιότητα και την αναλογικότητα κατά την επιδίωξη στρατιωτικών στόχων. Παράλληλα, τα συγκρουόμενα μέρη υποχρεούνται να λαμβάνουν όλες τις δυνατές προφυλάξεις κατά τη διεξαγωγή των εχθροπραξιών, ώστε να αποφεύγουν, και σε κάθε περίπτωση να ελαχιστοποιούν, παράπλευρες ζημίες στο περιβάλλον, αφού η έλλειψη επιστημονικής βεβαιότητας για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις στρατιωτικών επιχειρήσεων δεν απαλλάσσει κανένα μέρος της σύρραξης από την απαίτηση λήψης τέτοιων προφυλάξεων. Το Α’ Μέρος της ανά χείρας εργασίας ολοκληρώνεται με την κεφαλαιώδη ρήτρα του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου -και δη σε σχέση με την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος που το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο συνεπάγεται- γνωστή ως ρήτρα Martens, η οποία διευρύνει τον αριθμό των εφαρμοστέων σε ένοπλες συγκρούσεις αρχών και κανόνων πέραν όσων ρητώς κατοχυρώνονται στα συμβατικά κείμενα. [2.2.4.] Κατόπιν της παράθεσης των σπουδαιότερων αρχών και κανόνων του ΔΑΔ μετά της ανάλυσης των αντίστοιχων ratione materiae και ratione personae επιβαλλόμενων εξ αυτών περιορισμών που σχετίζονται με το φυσικό περιβάλλον, το Β’ Μέρος της παρούσας εργασίας φιλοδοξεί να προβεί σε μια ενδελεχή ανάλυση των ratione conditionis περιορισμών που θεσπίζουν οι κανόνες του ΔΑΔ, απαγορεύοντας συγκεκριμένες μεθόδους και μέσα πολέμου. Έτσι, το Β’ Μέρος της εργασίας πραγματεύεται τους προστατευτικούς για το φυσικό περιβάλλον κανόνες, εθιμικούς τε και συμβατικούς, οι οποίοι αφορούν στη νομιμότητα της ύπαρξης ή της χρήσης ειδικότερων κατηγοριών όπλων, όπως είναι τα βιολογικά, χημικά και πυρηνικά όπλα, τα δηλητηριώδη όπλα ή δηλητήρια, τα εμπρηστικά όπλα, οι νάρκες, τα εκρηκτικά κατάλοιπα πολέμου, αλλά και άλλοι, νεοπαγείς τύποι όπλων, όπως είναι τα αυτόνομα όπλα [3.1.-3.8.]. Όλα τα προαναφερθέντα οπλικά συστήματα προκαλούν ανυπολόγιστες επιπτώσεις στα οικοσυστήματα, οι οποίες ποικίλλουν ανάλογα με το είδος του όπλου, την ένταση της χρήσης που γίνεται, αλλά και την τρωτότητα των εμπλεκόμενων οικοσυστημάτων. Σκοπός της παρούσας εργασίας αποτελεί η εξέταση των κανόνων δικαίου που προστατεύουν άμεσα ή εμμέσως το φυσικό περιβάλλον εν καιρώ πολέμου, όπως οι τελευταίοι υφίστανται σε έναν παραδοσιακά ανθρωποκεντρικό -όπως επιμαρτυρά και το όνομά του- κλάδο δικαίου, το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο, και όπως μετεξελίσσονται σε μία εποχή σημαντικών τεχνολογικών εξελίξεων, στην οποία η αντιμετώπιση της κλιματικής και περιβαλλοντικής κρίσης βρίσκεται στο επίκεντρο.","abstract_html":"Βασικός σκοπός της διεθνούς κοινότητας όσον αφορά την αντιμετώπιση των ενόπλων συρράξεων διεθνούς χαρακτήρα και μη, υπήρξε η προστασία ορισμένων κατηγοριών προσώπων: του αμάχου πληθυσμού, των αιχμαλώτων πολέμου και των στρατιωτών τραυματιών. Από το 1949 που υιοθετήθηκαν, οι τέσσερις Συμβάσεις της Γενεύης, μαζί με τα Πρόσθετα Πρωτόκολλά τους του 1977, είχαν ως σχεδόν πρωταρχικό τους μέλημα την παροχή νομικής προστασίας σε άτομα που δεν συμμετείχαν –ιδίως αμάχους, ιατρούς, ιερείς και εθελοντές- ή δεν συμμετείχαν πλέον άμεσα στις εχθροπραξίες, ήτοι τους τραυματίες, ασθενείς, ναυαγούς και τα άτομα που στερήθηκαν την ελευθερία τους για λόγους σχετικούς με την τις εχθροπραξίες. [1] Προστασία όμως των πολιτών από τις συνέπειες που επιφέρει ένας πόλεμος δε μπορεί να νοηθεί, εάν δεν εξασφαλιστεί η άμεση προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, δηλαδή του χώρου ο οποίος περιβάλλει τον άνθρωπο και στον οποίο λαμβάνουν χώρα οι εξόχως καταστροφικές στρατιωτικές επιχειρήσεις, από τον οποίο, άλλωστε, άμεσα εξαρτάται η διατροφή και επιβίωση όλων, μαχητών και μη. [2.1.] Παρ’ ό,τι τούτο συχνά παραγνωρίζεται, μια ένοπλη σύγκρουση προκαλεί βλάβες στο χερσαίο, θαλάσσιο και εναέριο χώρο όπου διεξάγεται, με αποτελέσματα που γίνονται αισθητά μήνες, χρόνια ή και δεκαετίες μετά τη λήξη της. Σε κάθε περίπτωση, οι συνέπειές της δεν περιορίζονται στις πληγείσες περιοχές, αφού οι πολεμικές συγκρούσεις δύνανται να προκαλέσουν διασυνοριακή ρύπανση που ενδέχεται να καταστεί οικουμενική, όπως στις περιπτώσεις της εκτεταμένης ραδιενεργούς και χημικής ρύπανσης της ατμόσφαιρας. Οι παραπάνω διαπιστώσεις οδήγησαν τη διεθνή κοινότητα στην υιοθέτηση μιας σειράς διεθνών κειμένων που άμεσα προστατεύουν το φυσικό περιβάλλον, προβλέποντας κανόνες με ειδικές ρυθμίσεις επ’ αυτού. Σπουδαιότερη είναι η ρύθμιση του άρθρου 35 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου Ι των ΣΓ του 1977, κατά την οποία «[σ]ε κάθε ένοπλη σύγκρουση, το δικαίωμα των Μερών στη σύγκρουση να επιλέγουν μεθόδους ή μέσα πολέμου δεν είναι απεριόριστο» [2.1.1.], ώστε παρακάτω ο κανόνας να εξειδικευτεί περαιτέρω και να εισαχθεί θεμελιώδης αρχή, βάσει της οποίας «[α]παγορεύεται η χρήση μεθόδων ή μέσων διεξαγωγής των εχθροπραξιών που έχουν σκοπό ή αναμένεται να προκαλέσουν εκτεταμένη, μακροπρόθεσμη και σοβαρή βλάβη στο φυσικό περιβάλλον», βλάπτοντας με τον τρόπο αυτό την υγεία ή την επιβίωση του πληθυσμού. [2.1.2.] Παράλληλα, απαγορεύονται οι επιθέσεις κατά του φυσικού περιβάλλοντος ως όπλου [2.1.3] ή ως μέσου επιβολής αντιποίνων [2.1.4.]. Πέραν των ειδικών αυτών κανόνων, το φυσικό περιβάλλον θεωρείται πολιτικός στόχος και ως τέτοιος προστατεύεται από τις ίδιες αρχές και κανόνες που προστατεύουν τους μη στρατιωτικούς στόχους [2.2.], και συγκεκριμένα από τις αρχές της διάκρισης, της αναλογικότητας και της προφύλαξης κατά την επίθεση [2.2.1 - 2.2.4]. Τούτο σημαίνει πως κανένα τμήμα του φυσικού περιβάλλοντος δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο επίθεσης -εκτός και αν αποτελεί στρατιωτικό στόχο, όπως θα αναλυθεί παρακάτω- και πως απαγορεύεται η επίθεση εναντίον στρατιωτικού στόχου που αναμένεται να προκαλέσει παράπλευρη ζημία στο περιβάλλον, ευρύτερη σε σχέση με τα συγκεκριμένα και άμεσα αναμενόμενα στρατιωτικά πλεονεκτήματα. Αυτό επιβεβαίωσε και το ΔΔΧ στη γνωμοδότησή του επί της υπόθεσης των πυρηνικών όπλων, δηλώνοντας πως τα Κράτη πρέπει λαμβάνουν υπόψη τους περιβαλλοντικές εκτιμήσεις όταν αξιολογούν την αναγκαιότητα και την αναλογικότητα κατά την επιδίωξη στρατιωτικών στόχων. Παράλληλα, τα συγκρουόμενα μέρη υποχρεούνται να λαμβάνουν όλες τις δυνατές προφυλάξεις κατά τη διεξαγωγή των εχθροπραξιών, ώστε να αποφεύγουν, και σε κάθε περίπτωση να ελαχιστοποιούν, παράπλευρες ζημίες στο περιβάλλον, αφού η έλλειψη επιστημονικής βεβαιότητας για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις στρατιωτικών επιχειρήσεων δεν απαλλάσσει κανένα μέρος της σύρραξης από την απαίτηση λήψης τέτοιων προφυλάξεων. Το Α’ Μέρος της ανά χείρας εργασίας ολοκληρώνεται με την κεφαλαιώδη ρήτρα του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου -και δη σε σχέση με την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος που το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο συνεπάγεται- γνωστή ως ρήτρα Martens, η οποία διευρύνει τον αριθμό των εφαρμοστέων σε ένοπλες συγκρούσεις αρχών και κανόνων πέραν όσων ρητώς κατοχυρώνονται στα συμβατικά κείμενα. [2.2.4.] Κατόπιν της παράθεσης των σπουδαιότερων αρχών και κανόνων του ΔΑΔ μετά της ανάλυσης των αντίστοιχων ratione materiae και ratione personae επιβαλλόμενων εξ αυτών περιορισμών που σχετίζονται με το φυσικό περιβάλλον, το Β’ Μέρος της παρούσας εργασίας φιλοδοξεί να προβεί σε μια ενδελεχή ανάλυση των ratione conditionis περιορισμών που θεσπίζουν οι κανόνες του ΔΑΔ, απαγορεύοντας συγκεκριμένες μεθόδους και μέσα πολέμου. Έτσι, το Β’ Μέρος της εργασίας πραγματεύεται τους προστατευτικούς για το φυσικό περιβάλλον κανόνες, εθιμικούς τε και συμβατικούς, οι οποίοι αφορούν στη νομιμότητα της ύπαρξης ή της χρήσης ειδικότερων κατηγοριών όπλων, όπως είναι τα βιολογικά, χημικά και πυρηνικά όπλα, τα δηλητηριώδη όπλα ή δηλητήρια, τα εμπρηστικά όπλα, οι νάρκες, τα εκρηκτικά κατάλοιπα πολέμου, αλλά και άλλοι, νεοπαγείς τύποι όπλων, όπως είναι τα αυτόνομα όπλα [3.1.-3.8.]. Όλα τα προαναφερθέντα οπλικά συστήματα προκαλούν ανυπολόγιστες επιπτώσεις στα οικοσυστήματα, οι οποίες ποικίλλουν ανάλογα με το είδος του όπλου, την ένταση της χρήσης που γίνεται, αλλά και την τρωτότητα των εμπλεκόμενων οικοσυστημάτων. Σκοπός της παρούσας εργασίας αποτελεί η εξέταση των κανόνων δικαίου που προστατεύουν άμεσα ή εμμέσως το φυσικό περιβάλλον εν καιρώ πολέμου, όπως οι τελευταίοι υφίστανται σε έναν παραδοσιακά ανθρωποκεντρικό -όπως επιμαρτυρά και το όνομά του- κλάδο δικαίου, το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο, και όπως μετεξελίσσονται σε μία εποχή σημαντικών τεχνολογικών εξελίξεων, στην οποία η αντιμετώπιση της κλιματικής και περιβαλλοντικής κρίσης βρίσκεται στο επίκεντρο.","abstract_has_math":false,"creators":["Κοκκώνη Μαρία","Kokkoni Maria"],"institution":null,"degree_name":null,"degree_level":null,"degree_discipline":null,"degree_department":null,"school":null,"contributors":[],"advisors":[],"committee_chairs":[],"committee_members":[],"year":2023,"date_issued":"2023","date_published":"2023","updated_at":"2026-11-19T06:21:09Z","subjects":["Δίκαιο – Νομοθεσία","Law and Legislation"],"languages":["Ελληνικά","Greek"],"rights":[],"rights_urls":[],"identifier_entries":[{"key":"dc:identifier","label":"Identifier","values":["uoadl:3258418"],"render_values":[{"text":"uoadl:3258418","href":null,"code":true}]}],"person_identifier_entries":[]},"links":{"outbound_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/3258418","outbound_label":"Repository record","outbound_source":"dc:identifier","record_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/3258418","record_label":"Repository record","record_kind":"record","record_source":"dc:identifier","download_url":null,"download_label":null,"download_source":null,"access_status":null,"embargo_until":null,"access_note":null},"source_record":{"url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh?verb=GetRecord&metadataPrefix=oai_dc&identifier=oai%3Alib.uoa.gr%3Auoadl%3A3258418","prefix":"oai_dc"},"metadata_groups":[{"id":"people","label":"People","entries":[{"key":"dc:creator","label":"Author","values":["Κοκκώνη Μαρία","Kokkoni Maria"]}]},{"id":"academic_context","label":"Academic Context","entries":[{"key":"dc:date","label":"Dc Date","values":["2023"]},{"key":"dc:type","label":"Dc Type","values":["born_digital_postgraduate_thesis","Διπλωματική Εργασία","Postgraduate Thesis"]}]},{"id":"subjects_keywords","label":"Subjects and Keywords","entries":[{"key":"dc:subject","label":"Dc Subject","values":["Δίκαιο – Νομοθεσία","Law and Legislation"]}]},{"id":"language_rights","label":"Language and Rights","entries":[{"key":"dc:language","label":"Dc Language","values":["Ελληνικά","Greek"]}]},{"id":"identifiers","label":"Identifiers","entries":[{"key":"dc:identifier","label":"Identifier","values":["uoadl:3258418","https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/3258418"]}]},{"id":"additional","label":"Additional Metadata","entries":[{"key":"dc:description","label":"Description","values":["Βασικός σκοπός της διεθνούς κοινότητας όσον αφορά την αντιμετώπιση των ενόπλων συρράξεων διεθνούς χαρακτήρα και μη, υπήρξε η προστασία ορισμένων κατηγοριών προσώπων: του αμάχου πληθυσμού, των αιχμαλώτων πολέμου και των στρατιωτών τραυματιών. Από το 1949 που υιοθετήθηκαν, οι τέσσερις Συμβάσεις της Γενεύης, μαζί με τα Πρόσθετα Πρωτόκολλά τους του 1977, είχαν ως σχεδόν πρωταρχικό τους μέλημα την παροχή νομικής προστασίας σε άτομα που δεν συμμετείχαν –ιδίως αμάχους, ιατρούς, ιερείς και εθελοντές- ή δεν συμμετείχαν πλέον άμεσα στις εχθροπραξίες, ήτοι τους τραυματίες, ασθενείς, ναυαγούς και τα άτομα που στερήθηκαν την ελευθερία τους για λόγους σχετικούς με την τις εχθροπραξίες. [1] Προστασία όμως των πολιτών από τις συνέπειες που επιφέρει ένας πόλεμος δε μπορεί να νοηθεί, εάν δεν εξασφαλιστεί η άμεση προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, δηλαδή του χώρου ο οποίος περιβάλλει τον άνθρωπο και στον οποίο λαμβάνουν χώρα οι εξόχως καταστροφικές στρατιωτικές επιχειρήσεις, από τον οποίο, άλλωστε, άμεσα εξαρτάται η διατροφή και επιβίωση όλων, μαχητών και μη. [2.1.] Παρ’ ό,τι τούτο συχνά παραγνωρίζεται, μια ένοπλη σύγκρουση προκαλεί βλάβες στο χερσαίο, θαλάσσιο και εναέριο χώρο όπου διεξάγεται, με αποτελέσματα που γίνονται αισθητά μήνες, χρόνια ή και δεκαετίες μετά τη λήξη της. Σε κάθε περίπτωση, οι συνέπειές της δεν περιορίζονται στις πληγείσες περιοχές, αφού οι πολεμικές συγκρούσεις δύνανται να προκαλέσουν διασυνοριακή ρύπανση που ενδέχεται να καταστεί οικουμενική, όπως στις περιπτώσεις της εκτεταμένης ραδιενεργούς και χημικής ρύπανσης της ατμόσφαιρας. Οι παραπάνω διαπιστώσεις οδήγησαν τη διεθνή κοινότητα στην υιοθέτηση μιας σειράς διεθνών κειμένων που άμεσα προστατεύουν το φυσικό περιβάλλον, προβλέποντας κανόνες με ειδικές ρυθμίσεις επ’ αυτού. Σπουδαιότερη είναι η ρύθμιση του άρθρου 35 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου Ι των ΣΓ του 1977, κατά την οποία «[σ]ε κάθε ένοπλη σύγκρουση, το δικαίωμα των Μερών στη σύγκρουση να επιλέγουν μεθόδους ή μέσα πολέμου δεν είναι απεριόριστο» [2.1.1.], ώστε παρακάτω ο κανόνας να εξειδικευτεί περαιτέρω και να εισαχθεί θεμελιώδης αρχή, βάσει της οποίας «[α]παγορεύεται η χρήση μεθόδων ή μέσων διεξαγωγής των εχθροπραξιών που έχουν σκοπό ή αναμένεται να προκαλέσουν εκτεταμένη, μακροπρόθεσμη και σοβαρή βλάβη στο φυσικό περιβάλλον», βλάπτοντας με τον τρόπο αυτό την υγεία ή την επιβίωση του πληθυσμού. [2.1.2.] Παράλληλα, απαγορεύονται οι επιθέσεις κατά του φυσικού περιβάλλοντος ως όπλου [2.1.3] ή ως μέσου επιβολής αντιποίνων [2.1.4.]. Πέραν των ειδικών αυτών κανόνων, το φυσικό περιβάλλον θεωρείται πολιτικός στόχος και ως τέτοιος προστατεύεται από τις ίδιες αρχές και κανόνες που προστατεύουν τους μη στρατιωτικούς στόχους [2.2.], και συγκεκριμένα από τις αρχές της διάκρισης, της αναλογικότητας και της προφύλαξης κατά την επίθεση [2.2.1 - 2.2.4]. Τούτο σημαίνει πως κανένα τμήμα του φυσικού περιβάλλοντος δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο επίθεσης -εκτός και αν αποτελεί στρατιωτικό στόχο, όπως θα αναλυθεί παρακάτω- και πως απαγορεύεται η επίθεση εναντίον στρατιωτικού στόχου που αναμένεται να προκαλέσει παράπλευρη ζημία στο περιβάλλον, ευρύτερη σε σχέση με τα συγκεκριμένα και άμεσα αναμενόμενα στρατιωτικά πλεονεκτήματα. Αυτό επιβεβαίωσε και το ΔΔΧ στη γνωμοδότησή του επί της υπόθεσης των πυρηνικών όπλων, δηλώνοντας πως τα Κράτη πρέπει λαμβάνουν υπόψη τους περιβαλλοντικές εκτιμήσεις όταν αξιολογούν την αναγκαιότητα και την αναλογικότητα κατά την επιδίωξη στρατιωτικών στόχων. Παράλληλα, τα συγκρουόμενα μέρη υποχρεούνται να λαμβάνουν όλες τις δυνατές προφυλάξεις κατά τη διεξαγωγή των εχθροπραξιών, ώστε να αποφεύγουν, και σε κάθε περίπτωση να ελαχιστοποιούν, παράπλευρες ζημίες στο περιβάλλον, αφού η έλλειψη επιστημονικής βεβαιότητας για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις στρατιωτικών επιχειρήσεων δεν απαλλάσσει κανένα μέρος της σύρραξης από την απαίτηση λήψης τέτοιων προφυλάξεων. Το Α’ Μέρος της ανά χείρας εργασίας ολοκληρώνεται με την κεφαλαιώδη ρήτρα του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου -και δη σε σχέση με την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος που το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο συνεπάγεται- γνωστή ως ρήτρα Martens, η οποία διευρύνει τον αριθμό των εφαρμοστέων σε ένοπλες συγκρούσεις αρχών και κανόνων πέραν όσων ρητώς κατοχυρώνονται στα συμβατικά κείμενα. [2.2.4.] Κατόπιν της παράθεσης των σπουδαιότερων αρχών και κανόνων του ΔΑΔ μετά της ανάλυσης των αντίστοιχων ratione materiae και ratione personae επιβαλλόμενων εξ αυτών περιορισμών που σχετίζονται με το φυσικό περιβάλλον, το Β’ Μέρος της παρούσας εργασίας φιλοδοξεί να προβεί σε μια ενδελεχή ανάλυση των ratione conditionis περιορισμών που θεσπίζουν οι κανόνες του ΔΑΔ, απαγορεύοντας συγκεκριμένες μεθόδους και μέσα πολέμου. Έτσι, το Β’ Μέρος της εργασίας πραγματεύεται τους προστατευτικούς για το φυσικό περιβάλλον κανόνες, εθιμικούς τε και συμβατικούς, οι οποίοι αφορούν στη νομιμότητα της ύπαρξης ή της χρήσης ειδικότερων κατηγοριών όπλων, όπως είναι τα βιολογικά, χημικά και πυρηνικά όπλα, τα δηλητηριώδη όπλα ή δηλητήρια, τα εμπρηστικά όπλα, οι νάρκες, τα εκρηκτικά κατάλοιπα πολέμου, αλλά και άλλοι, νεοπαγείς τύποι όπλων, όπως είναι τα αυτόνομα όπλα [3.1.-3.8.]. Όλα τα προαναφερθέντα οπλικά συστήματα προκαλούν ανυπολόγιστες επιπτώσεις στα οικοσυστήματα, οι οποίες ποικίλλουν ανάλογα με το είδος του όπλου, την ένταση της χρήσης που γίνεται, αλλά και την τρωτότητα των εμπλεκόμενων οικοσυστημάτων. Σκοπός της παρούσας εργασίας αποτελεί η εξέταση των κανόνων δικαίου που προστατεύουν άμεσα ή εμμέσως το φυσικό περιβάλλον εν καιρώ πολέμου, όπως οι τελευταίοι υφίστανται σε έναν παραδοσιακά ανθρωποκεντρικό -όπως επιμαρτυρά και το όνομά του- κλάδο δικαίου, το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο, και όπως μετεξελίσσονται σε μία εποχή σημαντικών τεχνολογικών εξελίξεων, στην οποία η αντιμετώπιση της κλιματικής και περιβαλλοντικής κρίσης βρίσκεται στο επίκεντρο.","The main concern of the international community when dealing with armed conflicts, whether international or not, has always been the protection of certain groups of people, i.e. the civilian population, the prisoners of war and the wounded and the sick. Since their adoption in 1949, the four Geneva Conventions along with their 1977 Additional Protocols have had as their primary aim the provision of legal protection to war victims, namely persons who do not or no longer participate in hostilities: the wounded, sick and shipwrecked, persons deprived of their liberty for reasons related to the conflict, as well as the civilian population. [1] Nevertheless,the protection of the aforementioned persons from the effects of war cannot be achieved, if the direct protection of the natural environment; i.e. the space surrounding human beings in which the destructive military operations occur and which is indispensable to the health and survival of everyone, either civilians or not, is not guaranteed [2.1.]. Although not often highlighted, an armed conflict causes damage to the natural environment in which it takes place (land, sea or air space), with its impact being felt months, years or even decades following its termination.In any case, the environmental consequences of armed conflicts extend beyond the affected areas, given that conflicts can cause transboundary pollution that may become universal, such as in the cases of widespread radioactive and chemical pollution of the atmosphere. The abovementioned observations have led the international community to adopt several international instruments which directly protect the natural environment. The most important rule with respect to the protection of the natural environment in armed conflict is the one articulated in art. 35(1) of the 1977 Additional Protocol I, according to which “[i]n any armed conflict, the right of the Parties to the conflict to choose methods or means of warfare is not unlimited” [2.1.1.]. Art. 35(3) provides that: “[i]t is prohibited to employ methods or means of warfare which are intended, or maybe expected, to cause widespread, long-term and severe damage to the natural environment”, thus, harming either the health or the survival of the population [2.1.2.]. At the same time, attacks against the natural environment as a weapon are prohibited [2.1.3], whereas the destruction of the natural environment may not be used as a weapon [2.1.4]. Further to these specific regulations, it is widely recognized that, by default, the natural environment is civilian in character; therefore, it is afforded protection by the IHL principles which are applicable to non-military objects [2.2.], namely the principles of distinction, proportionality and precautions [2.2.1 - 2.2.4]. In other words, no part of the natural environment may be attacked, unless it is a military object. Launching an attack against a military objective which may be expected to cause incidental damage to the natural environment which would be excessive in relation to the concrete and direct military advantage anticipated is prohibited. This rule has been emphasized by the ICJ, which stated in its 1996Nuclear Weapons Advisory Opinion that “states must take environmental considerations into account when assessing what is […] proportionate in the pursuit of legitimate military objectives. Respect for the environment is one of the elements that go to assessing whether an action is in conformity with […]proportionality.” Additionally, in the conduct of military operations, the conflicting parties are obliged to take all feasible precautions so that they avoid -or at least minimize- the direct and indirect impacts of military operations on the natural environment. A lack of scientific certainty as to the effects on the environment of certain military operations does not absolve a party to the conflict from taking such precautions. The first part of the thesis at hand is concluded with the Martens Clause with respect to the protection of the natural environment that has an autonomous normative value under international law. It extends the number of principles and rules applicable in armed conflicts with respect to the protection of the environment beyond those explicitly provided for in various international instruments [2.2.4.] Following the examination of the most significant IHL principles and rules and the respective ratione materiae and ratione personae constraints imposed therefrom, concerning the natural environment, the second part of this thesis aims to provide a thorough analysis of the rationae conditionis restraints established by IHL, by prohibiting certain methods and means of warfare. Therefore, the second part thereof deals with the IHL rules, both customary and conventional, which protect the natural environment by regulating the legality of the existence and/or use of specific types of weapons, such as biological, chemical and nuclear weapons, poisoned weapons or poisons, incendiary weapons, landmines, explosive remnants of war,but also other, newly developed types of weapons, such as autonomous weapons [3.1.-3.8.].All said weapon systems may cause detrimental effects on ecosystems which may vary,depending on the type of the weapon, the density of its use, as well as the vulnerability of the ecosystems affected. The aim of the present thesis is a detailed examination of the rules of law protecting directly or indirectly the natural environment in times of war,as established in a traditionally anthropocentric - as its name implies -branch of law, i.e. the International Humanitarian Law, and as evolved during an era of significant technological developments, during which the emerging climate crisis lies at the heart of global challenges."]},{"key":"dc:title","label":"Title","values":["Η προστασία του περιβάλλοντος υπό το φως του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου"]}]}],"canonical_facts":{"dc:creator":["Κοκκώνη Μαρία","Kokkoni Maria"],"dc:date":["2023"],"dc:description":["Βασικός σκοπός της διεθνούς κοινότητας όσον αφορά την αντιμετώπιση των ενόπλων συρράξεων διεθνούς χαρακτήρα και μη, υπήρξε η προστασία ορισμένων κατηγοριών προσώπων: του αμάχου πληθυσμού, των αιχμαλώτων πολέμου και των στρατιωτών τραυματιών. Από το 1949 που υιοθετήθηκαν, οι τέσσερις Συμβάσεις της Γενεύης, μαζί με τα Πρόσθετα Πρωτόκολλά τους του 1977, είχαν ως σχεδόν πρωταρχικό τους μέλημα την παροχή νομικής προστασίας σε άτομα που δεν συμμετείχαν –ιδίως αμάχους, ιατρούς, ιερείς και εθελοντές- ή δεν συμμετείχαν πλέον άμεσα στις εχθροπραξίες, ήτοι τους τραυματίες, ασθενείς, ναυαγούς και τα άτομα που στερήθηκαν την ελευθερία τους για λόγους σχετικούς με την τις εχθροπραξίες. [1] Προστασία όμως των πολιτών από τις συνέπειες που επιφέρει ένας πόλεμος δε μπορεί να νοηθεί, εάν δεν εξασφαλιστεί η άμεση προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, δηλαδή του χώρου ο οποίος περιβάλλει τον άνθρωπο και στον οποίο λαμβάνουν χώρα οι εξόχως καταστροφικές στρατιωτικές επιχειρήσεις, από τον οποίο, άλλωστε, άμεσα εξαρτάται η διατροφή και επιβίωση όλων, μαχητών και μη. [2.1.] Παρ’ ό,τι τούτο συχνά παραγνωρίζεται, μια ένοπλη σύγκρουση προκαλεί βλάβες στο χερσαίο, θαλάσσιο και εναέριο χώρο όπου διεξάγεται, με αποτελέσματα που γίνονται αισθητά μήνες, χρόνια ή και δεκαετίες μετά τη λήξη της. Σε κάθε περίπτωση, οι συνέπειές της δεν περιορίζονται στις πληγείσες περιοχές, αφού οι πολεμικές συγκρούσεις δύνανται να προκαλέσουν διασυνοριακή ρύπανση που ενδέχεται να καταστεί οικουμενική, όπως στις περιπτώσεις της εκτεταμένης ραδιενεργούς και χημικής ρύπανσης της ατμόσφαιρας. Οι παραπάνω διαπιστώσεις οδήγησαν τη διεθνή κοινότητα στην υιοθέτηση μιας σειράς διεθνών κειμένων που άμεσα προστατεύουν το φυσικό περιβάλλον, προβλέποντας κανόνες με ειδικές ρυθμίσεις επ’ αυτού. Σπουδαιότερη είναι η ρύθμιση του άρθρου 35 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου Ι των ΣΓ του 1977, κατά την οποία «[σ]ε κάθε ένοπλη σύγκρουση, το δικαίωμα των Μερών στη σύγκρουση να επιλέγουν μεθόδους ή μέσα πολέμου δεν είναι απεριόριστο» [2.1.1.], ώστε παρακάτω ο κανόνας να εξειδικευτεί περαιτέρω και να εισαχθεί θεμελιώδης αρχή, βάσει της οποίας «[α]παγορεύεται η χρήση μεθόδων ή μέσων διεξαγωγής των εχθροπραξιών που έχουν σκοπό ή αναμένεται να προκαλέσουν εκτεταμένη, μακροπρόθεσμη και σοβαρή βλάβη στο φυσικό περιβάλλον», βλάπτοντας με τον τρόπο αυτό την υγεία ή την επιβίωση του πληθυσμού. [2.1.2.] Παράλληλα, απαγορεύονται οι επιθέσεις κατά του φυσικού περιβάλλοντος ως όπλου [2.1.3] ή ως μέσου επιβολής αντιποίνων [2.1.4.]. Πέραν των ειδικών αυτών κανόνων, το φυσικό περιβάλλον θεωρείται πολιτικός στόχος και ως τέτοιος προστατεύεται από τις ίδιες αρχές και κανόνες που προστατεύουν τους μη στρατιωτικούς στόχους [2.2.], και συγκεκριμένα από τις αρχές της διάκρισης, της αναλογικότητας και της προφύλαξης κατά την επίθεση [2.2.1 - 2.2.4]. Τούτο σημαίνει πως κανένα τμήμα του φυσικού περιβάλλοντος δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο επίθεσης -εκτός και αν αποτελεί στρατιωτικό στόχο, όπως θα αναλυθεί παρακάτω- και πως απαγορεύεται η επίθεση εναντίον στρατιωτικού στόχου που αναμένεται να προκαλέσει παράπλευρη ζημία στο περιβάλλον, ευρύτερη σε σχέση με τα συγκεκριμένα και άμεσα αναμενόμενα στρατιωτικά πλεονεκτήματα. Αυτό επιβεβαίωσε και το ΔΔΧ στη γνωμοδότησή του επί της υπόθεσης των πυρηνικών όπλων, δηλώνοντας πως τα Κράτη πρέπει λαμβάνουν υπόψη τους περιβαλλοντικές εκτιμήσεις όταν αξιολογούν την αναγκαιότητα και την αναλογικότητα κατά την επιδίωξη στρατιωτικών στόχων. Παράλληλα, τα συγκρουόμενα μέρη υποχρεούνται να λαμβάνουν όλες τις δυνατές προφυλάξεις κατά τη διεξαγωγή των εχθροπραξιών, ώστε να αποφεύγουν, και σε κάθε περίπτωση να ελαχιστοποιούν, παράπλευρες ζημίες στο περιβάλλον, αφού η έλλειψη επιστημονικής βεβαιότητας για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις στρατιωτικών επιχειρήσεων δεν απαλλάσσει κανένα μέρος της σύρραξης από την απαίτηση λήψης τέτοιων προφυλάξεων. Το Α’ Μέρος της ανά χείρας εργασίας ολοκληρώνεται με την κεφαλαιώδη ρήτρα του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου -και δη σε σχέση με την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος που το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο συνεπάγεται- γνωστή ως ρήτρα Martens, η οποία διευρύνει τον αριθμό των εφαρμοστέων σε ένοπλες συγκρούσεις αρχών και κανόνων πέραν όσων ρητώς κατοχυρώνονται στα συμβατικά κείμενα. [2.2.4.] Κατόπιν της παράθεσης των σπουδαιότερων αρχών και κανόνων του ΔΑΔ μετά της ανάλυσης των αντίστοιχων ratione materiae και ratione personae επιβαλλόμενων εξ αυτών περιορισμών που σχετίζονται με το φυσικό περιβάλλον, το Β’ Μέρος της παρούσας εργασίας φιλοδοξεί να προβεί σε μια ενδελεχή ανάλυση των ratione conditionis περιορισμών που θεσπίζουν οι κανόνες του ΔΑΔ, απαγορεύοντας συγκεκριμένες μεθόδους και μέσα πολέμου. Έτσι, το Β’ Μέρος της εργασίας πραγματεύεται τους προστατευτικούς για το φυσικό περιβάλλον κανόνες, εθιμικούς τε και συμβατικούς, οι οποίοι αφορούν στη νομιμότητα της ύπαρξης ή της χρήσης ειδικότερων κατηγοριών όπλων, όπως είναι τα βιολογικά, χημικά και πυρηνικά όπλα, τα δηλητηριώδη όπλα ή δηλητήρια, τα εμπρηστικά όπλα, οι νάρκες, τα εκρηκτικά κατάλοιπα πολέμου, αλλά και άλλοι, νεοπαγείς τύποι όπλων, όπως είναι τα αυτόνομα όπλα [3.1.-3.8.]. Όλα τα προαναφερθέντα οπλικά συστήματα προκαλούν ανυπολόγιστες επιπτώσεις στα οικοσυστήματα, οι οποίες ποικίλλουν ανάλογα με το είδος του όπλου, την ένταση της χρήσης που γίνεται, αλλά και την τρωτότητα των εμπλεκόμενων οικοσυστημάτων. Σκοπός της παρούσας εργασίας αποτελεί η εξέταση των κανόνων δικαίου που προστατεύουν άμεσα ή εμμέσως το φυσικό περιβάλλον εν καιρώ πολέμου, όπως οι τελευταίοι υφίστανται σε έναν παραδοσιακά ανθρωποκεντρικό -όπως επιμαρτυρά και το όνομά του- κλάδο δικαίου, το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο, και όπως μετεξελίσσονται σε μία εποχή σημαντικών τεχνολογικών εξελίξεων, στην οποία η αντιμετώπιση της κλιματικής και περιβαλλοντικής κρίσης βρίσκεται στο επίκεντρο.","The main concern of the international community when dealing with armed conflicts, whether international or not, has always been the protection of certain groups of people, i.e. the civilian population, the prisoners of war and the wounded and the sick. Since their adoption in 1949, the four Geneva Conventions along with their 1977 Additional Protocols have had as their primary aim the provision of legal protection to war victims, namely persons who do not or no longer participate in hostilities: the wounded, sick and shipwrecked, persons deprived of their liberty for reasons related to the conflict, as well as the civilian population. [1] Nevertheless,the protection of the aforementioned persons from the effects of war cannot be achieved, if the direct protection of the natural environment; i.e. the space surrounding human beings in which the destructive military operations occur and which is indispensable to the health and survival of everyone, either civilians or not, is not guaranteed [2.1.]. Although not often highlighted, an armed conflict causes damage to the natural environment in which it takes place (land, sea or air space), with its impact being felt months, years or even decades following its termination.In any case, the environmental consequences of armed conflicts extend beyond the affected areas, given that conflicts can cause transboundary pollution that may become universal, such as in the cases of widespread radioactive and chemical pollution of the atmosphere. The abovementioned observations have led the international community to adopt several international instruments which directly protect the natural environment. The most important rule with respect to the protection of the natural environment in armed conflict is the one articulated in art. 35(1) of the 1977 Additional Protocol I, according to which “[i]n any armed conflict, the right of the Parties to the conflict to choose methods or means of warfare is not unlimited” [2.1.1.]. Art. 35(3) provides that: “[i]t is prohibited to employ methods or means of warfare which are intended, or maybe expected, to cause widespread, long-term and severe damage to the natural environment”, thus, harming either the health or the survival of the population [2.1.2.]. At the same time, attacks against the natural environment as a weapon are prohibited [2.1.3], whereas the destruction of the natural environment may not be used as a weapon [2.1.4]. Further to these specific regulations, it is widely recognized that, by default, the natural environment is civilian in character; therefore, it is afforded protection by the IHL principles which are applicable to non-military objects [2.2.], namely the principles of distinction, proportionality and precautions [2.2.1 - 2.2.4]. In other words, no part of the natural environment may be attacked, unless it is a military object. Launching an attack against a military objective which may be expected to cause incidental damage to the natural environment which would be excessive in relation to the concrete and direct military advantage anticipated is prohibited. This rule has been emphasized by the ICJ, which stated in its 1996Nuclear Weapons Advisory Opinion that “states must take environmental considerations into account when assessing what is […] proportionate in the pursuit of legitimate military objectives. Respect for the environment is one of the elements that go to assessing whether an action is in conformity with […]proportionality.” Additionally, in the conduct of military operations, the conflicting parties are obliged to take all feasible precautions so that they avoid -or at least minimize- the direct and indirect impacts of military operations on the natural environment. A lack of scientific certainty as to the effects on the environment of certain military operations does not absolve a party to the conflict from taking such precautions. The first part of the thesis at hand is concluded with the Martens Clause with respect to the protection of the natural environment that has an autonomous normative value under international law. It extends the number of principles and rules applicable in armed conflicts with respect to the protection of the environment beyond those explicitly provided for in various international instruments [2.2.4.] Following the examination of the most significant IHL principles and rules and the respective ratione materiae and ratione personae constraints imposed therefrom, concerning the natural environment, the second part of this thesis aims to provide a thorough analysis of the rationae conditionis restraints established by IHL, by prohibiting certain methods and means of warfare. Therefore, the second part thereof deals with the IHL rules, both customary and conventional, which protect the natural environment by regulating the legality of the existence and/or use of specific types of weapons, such as biological, chemical and nuclear weapons, poisoned weapons or poisons, incendiary weapons, landmines, explosive remnants of war,but also other, newly developed types of weapons, such as autonomous weapons [3.1.-3.8.].All said weapon systems may cause detrimental effects on ecosystems which may vary,depending on the type of the weapon, the density of its use, as well as the vulnerability of the ecosystems affected. The aim of the present thesis is a detailed examination of the rules of law protecting directly or indirectly the natural environment in times of war,as established in a traditionally anthropocentric - as its name implies -branch of law, i.e. the International Humanitarian Law, and as evolved during an era of significant technological developments, during which the emerging climate crisis lies at the heart of global challenges."],"dc:identifier":["uoadl:3258418","https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/3258418"],"dc:language":["Ελληνικά","Greek"],"dc:subject":["Δίκαιο – Νομοθεσία","Law and Legislation"],"dc:title":["Η προστασία του περιβάλλοντος υπό το φως του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου"],"dc:type":["born_digital_postgraduate_thesis","Διπλωματική Εργασία","Postgraduate Thesis"]},"updated_at":"2026-11-19T06:21:09Z"}