{"id":{"repo_id":"athens","oai_identifier":"oai:lib.uoa.gr:uoadl:5298652"},"canonical_url":"https://search.ndltd.org/etd/athens/oai:lib.uoa.gr:uoadl:5298652","repository":{"repo_id":"athens","name":"National and Kapodistrian University of Athens","base_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh"},"display":{"title":"Στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού των παιδιών: τα παιχνίδια που περιλαμβάνουν λόγο, κίνηση (χτυπήματα χεριών και ποδιών) και μελωδία","abstract":"ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ, ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΠΛΑΙΣΙΑ, ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Το αντικείμενο της παρούσας διπλωματικής εργασίας είναι ο λαϊκός πολιτισμός των παιδιών και ειδικότερα το παιδικό παιχνίδι. Η εργασία καταγράφει, μέσω της μεθοδολογίας της επιτόπιας έρευνας, και αναλύει, με βάση τη λαογραφική θεωρία, παιχνίδια που περιλαμβάνουν μελωδία, λόγο και κίνηση (όπως, για παράδειγμα, χτυπήματα χεριών και ποδιών). Στόχος της εργασίας είναι, μέσα από αυτή την περιορισμένη καταγραφή παιχνιδιών, να μελετηθούν ορισμένα βασικά ερωτήματα που έχει θέσει η λαογραφική έρευνα του πολιτισμού των παιδιών, όπως: η συγκρότηση και η σημασία του παιχνιδιού ως μιας σημαντικής πολιτισμικής διαδικασίας στον πολιτισμό των παιδιών, η θέση του παιχνιδιού στις επικοινωνιακές τους πρακτικές, η σημασία του λόγου, του ήχου και της κίνησης, η δυνατότητα των παιδιών να αξιοποιούν τις μεταφορές και τα σύμβολα στη μεταξύ τους επικοινωνία, η σημασία της φαντασίας, η διάκριση μεταξύ παιχνιδιών που παίζουν αγόρια και κορίτσια μαζί ή χωριστά (παίζουν διαφορετικά τα αγόρια από τα κορίτσια και γιατί;), η αντιμετώπιση θεμάτων «ταμπού» από τα παιδιά -συμπεριλαμβανομένων και των σχέσεων των δύο φύλων- , η παρουσία υβριστικών ή προσβλητικών εκφράσεων και στερεοτύπων, και το στοιχείο του παραλόγου, καθώς η ιδιαίτερη αυτή κατηγορία παιχνιδιών περιέχει λέξεις χωρίς νόημα, που έχουν εφεύρει τα ίδια τα παιδιά. Το ερευνητικό αυτό πεδίο της λαογραφικής επιστήμης είναι πλούσιο, με σημαντικές συνεισφορές από επιστήμονες όπως -ενδεικτικά μόνο ας αναφερθούν- το ζεύγος Opie, o Andy Arleo, η Carole Carpenter, στα της Ελλάδας ο μέγιστος Μερακλής, και άλλοι, νεότεροι. Ωστόσο, πρόκειται επίσης για ένα πεδίο κάθε άλλο παρά κορεσμένο, με λίγες καταγραφές, ειδικά για τις τελευταίες δεκαετίες, και έλλειψη έργων μεγάλης κλίμακας. Μάλιστα, η περιορισμένη πρόσφατη βιβλιογραφία δυσκολεύει τον ερευνητή: φαίνεται ότι το «triviality barrier» (Sutton-Smith, 1970), μια οριοθέτηση του τι θεωρείται πολύ ασήμαντο ή τετριμμένο για να αποτελέσει αντικείμενο έρευνας, εμποδίζει τους νεότερους ερευνητές να ασχοληθούν με το παιχνίδι. Και πόσο άδικα, για κάτι τόσο σημαντικό όσο το παιχνίδι! Αντίθετα, η επιστήμη της λαογραφίας έχει εντάξει από πολύ νωρίς το παιχνίδι ως μέρος της κουλτούρας των συνομήλικων στα ενδιαφέροντά της. Το βασικό θεωρητικό πλαίσιο που αξιοποίησα στην παρούσα εργασία αντλεί στοιχεία από τις μελέτες των Carole Carpenter, Julia Bishop, A. Arleo και Μιχάλη Μερακλή. Κυρίως έλαβα υπόψη την κατηγοριοποίηση των παιχνιδιών κατά το Μερακλή (2001), η οποία είναι και προσαρμοσμένη στα ελληνικά δεδομένα. Σύμφωνα με αυτήν, οι τρεις βασικές κατηγορίες παιχνιδιών είναι παιχνίδια που βασίζονται στον ανταγωνισμό και τη σύγκριση ικανοτήτων (πχ τρέξιμο), παιχνίδια μίμησης (πχ τα παιδιά παίζουν ότι έχουν «μαγαζί», και παιχνίδια τύχης (πχ κέρματα). Τα παιχνίδια που εξετάζει η παρούσα εργασία, τα οποία περιλαμβάνουν κίνηση, παλαμάκια, λόγο και μουσική, μπορεί να ανήκουν σε διάφορες από αυτές τις κατηγορίες, κάτι το οποίο εξετάζεται στην ανάλυση και ερμηνεία του υλικού και πιο παραστατικά στους πίνακες των παραρτημάτων. Ενδεικτικά, μπορεί τα παιδιά να παίζουν παλαμάκια με ταχύτητα, ώστε να χάσει όποιος μπερδευτεί πρώτος (παιχνίδι ικανότητας), άλλα παιχνίδια όπως το 007 περιλαμβάνουν μίμηση (τα παιδιά πυροβολούν σαν κατάσκοποι), ενώ συχνότατα τα παιχνίδια με παλαμάκια χρησιμοποιούνται σαν λαχνίσματα (παιχνίδια τύχης), όπου τυχαία επιλέγεται κάποιος, όποιος στη σειρά του σταματήσει το τραγούδι. Με βάση το παραπάνω θεωρητικό πλαίσιο, η παρούσα εργασία επιχειρεί αφενός, στο πλαίσιο μιας λαογραφικής προσέγγισης, να αναδείξει αφενός τον πλούτο και την ποικιλία των παιδικών παιχνιδιών στο σήμερα, αλλά και αφετέρου να υπογραμμίσει ότι, αν και στην εποχή μας προκρίνεται το εγκεφαλικό και μονήρες παιχνίδι και η κατανάλωση, το παιδιά διατηρούν στον βιόκοσμό τους τρόπους δημιουργικού παιξίματος που βασίζονται στην κίνηση, τη μεταφορική χρήση του λόγου και τη ζωντανή επικοινωνία. Ως προς τη διάρθρωσή της, η εργασία περιλαμβάνει μια εισαγωγή και δύο μέρη: στο πρώτο μέρος γίνεται αναφορά στις εννοιολογικές θεωρήσεις της διεθνούς και της ελληνικής λαογραφίας, για το παιδί, την παιδική ηλικία και το παιδικό παιχνίδι. Στο δεύτερο μέρος, περιλαμβάνει το υλικό από την επιτόπια έρευνα, με βάση τα κριτήρια κατάταξης που έχουν υιοθετηθεί από τον Μιχάλη Μερακλή στις δικές τους μελέτες για το παιδικό παιχνίδι. Ακολουθούν τα συμπεράσματα, και τρία παραρτήματα που περιλαμβάνουν: απομαγνητοφώνηση και φωτογραφίες των παιχνιδιών που καταγράφηκαν, και πίνακες κατηγοριοποίησης των παιχνιδιών με βάση το φύλο, την ηλικία, τον χώρο που παίζονται, την ύπαρξη ή μη λεκτικού περιεχόμενου, την ποιητική φόρμα, το μυθικός χαρακτήρας (αναπαραστάσεις), την ύπαρξη ή όχι του ανταγωνιστικού στοιχείου και συμμετρίας, τα μέρη του σώματος (πάνω, κάτω) που χρησιμοποιούνται και τον αριθμό των παικτών. Παρατίθεται, τέλος, ημερολόγιο έρευνας. Ακολουθεί ελληνική και ξενόγλωσση βιβλιογραφία. 2. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Όσον αφορά τη μεθοδολογία που ακολούθησα, επικεντρώθηκα στα ποιοτικά στοιχεία των παιχνιδιών και βασίστηκε σε δια ζώσης, ημι-δομημένες και βιντεογραφημένες συνεντεύξεις με παιδιά του φιλικού και οικογενειακού περιβάλλοντός μου. Σε περιπτώσεις που η βιντεογράφηση ή φωτογράφηση δεν κατέστη δυνατή, λόγω μη συναίνεσης των κηδεμόνων, κρατήθηκαν σημειώσεις. Στην έρευνά μου, συμμετείχαν δεκατέσσερα (14) παιδιά ηλικίας 3 ½ έως 12 ετών, δείγμα που εμπίπτει στις ηλικίες που εμπλέκονται περισσότερο στα συγκεκριμένα είδη παιχνιδιού. Οι καταγραφές έγιναν κατά τα έτη 2016-2017 και 2025, με ένα παιδί να συμμετέχει δύο φορές, στην ηλικία των 3 και των 12 ετών αντίστοιχα. Οι ερμηνευτικές παρατηρήσεις μου πάνω στα παιχνίδια που καταγράφηκαν συνδέθηκαν με τη βιβλιογραφία. Kατά τη διάρκεια της έρευνας από τον Απρίλιο του 2016 ως το Μάιο του 2017 κατέγραψα συνολικά δεκατρία παιχνίδια (κάποια από αυτά περισσότερες από μία φορές): α) την Αντουανέτα, β) το Ναύτη, γ) το \"Χαρωπά τα δυο μου χέρια\", δ) \"Μ' αγαπάς μαμά\", ε) Πίκατσου, στ) Μαριάμ, ζ) Trois petits chats, η) 007, θ) Baba- bébé, ι) Κόκα κόλα, ια) Μηδέν, ιβ) Περνά- περνά η μέλισσα καθώς και παλαμάκια ταχύτητας (χωρίς τραγούδι- νικάει όποιος δεν μπερδευτεί). Στο δεύτερο μέρος της έρευνας το Μάρτιο του 2025 κατέγραψα δύο νέα παιχνίδια: α) «με το γω, γω γω» και β) «σοκολάτα» αλλά και εκ νέου το Μαριάμ, που φαίνεται ότι είναι διαχρονικό (μου ήταν γνωστό και όταν εγώ ήμουν παιδί). Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε διάφορους χώρους: σπίτια, σχολεία και παιδικά πάρτι, όπου τα παιδιά είχαν την ευκαιρία να αλληλεπιδράσουν και να παίξουν. Βασίστηκα κυρίως στη συμμετοχική παρατήρηση, αλλά και σε σύντομες συνομιλίες - συνεντεύξεις με τα παιδιά. Όταν ήταν δυνατό, το παιχνίδι βιντεοσκοπήθηκε. Η ηλικία των παιδιών κυμαινόταν, επρόκειτο κυρίως για παιδιά της πρώτης σχολικής ηλικίας (6-12 ετών), με εξαίρεση την συνέντευξη με την Αγάπη και τον Κωνσταντίνο, που ο καθένας ήταν τρεισήμισι ετών κατά τη συνέντευξη. Το παιχνίδι παρουσιάζει ορισμένες ιδιαίτερες μεθοδολογικές και πρακτικές δυσκολίες στην έρευνά του, καθώς είναι από τη φύση του αντιφατικό και επιμένει να ξεφεύγει από όρια και ορισμούς. Φυσικά η ιδανική μέθοδος μελέτης των στοιχείων του παιδικού λαϊκού πολιτισμού θα ήταν η παρατήρηση στα πρωτογενή πλαίσια του παιχνιδιού, πχ σε μια παιδική χαρά, όπου τα παιχνίδια προκύπτουν αυθόρμητα. Κατά προτίμηση μάλιστα αυτό θα έπρεπε να γίνεται τακτικά στο ίδιο μέρος, ώστε να εξεταστούν οι αλλαγές των εποχών, της μόδας στα παιχνίδια κτλ. Ωστόσο και αυτή η μέθοδος έχει διάφορα μειονεκτήματα. Επιπλέον δεν αφήνει περιθώριο για συζήτηση και δε δίνει στα παιδιά τη δυνατότητα να εξηγήσουν πώς και γιατί λειτουργούν με αυτόν τον τρόπο (Roud, S. 2010, σ. xiv) Η επιλογή των παιδιών με τα οποία συνομίλησα έγινε αρχικά μέσω διαπροσωπικών επαφών. Ξεκίνησα από την Αθήνα παίρνοντας συνεντεύξεις από μαθήτριες και πρώην μαθήτριές μου στα σπίτια τους, ενώ συνέχισα στο Μαρκόπουλο με τα παιδιά φίλης μου επίσης στην κατοικία τους. Η φίλη αυτή στη συνέχεια με σύστησε στα παιδιά γνωστών της, με τα οποία μίλησα κατά τη διάρκεια παιδικού πάρτι στο 1ο Δημοτικό Σχολείο Μαρκοπούλου (ήταν μαθητές της Γ’ Δημοτικού). Τέλος πραγματοποίησα άλλη μια συνέντευξη σε φιλικό σπίτι στο Πόρτο Ράφτη. Οι συνεντεύξεις που πραγματοποιήθηκαν το 2025 έγιναν με τέσσερα ανίψια του συζύγου μου. Υπήρχε έτσι μια σχέση εμπιστοσύνης με τα παιδιά, που είναι σημαντικό να νιώσουν την αυθεντικότητα του ενδιαφέροντος του ερευνητή, ώστε να ξεπεράσουν τη διστακτικότητά τους και να νιώσουν όσο το δυνατό πιο άνετα απέναντι στον ενήλικο «εισβολέα» (Bauman, 1982). Πρέπει τέλος ο ερευνητής να έχει υπόψη ότι η διαδικασία δόμησης του παιχνιδιού, παρ’ όλο που φαινομενικά εξαρτάται από τα παιδιά, στην πραγματικότητα επηρεάζεται σημαντικά από τους ενήλικες, οι οποίοι με απαγορεύσεις ή παροτρύνσεις καθορίζουν το χρόνο (διάλειμμα, εκδρομή, ελεύθερος χρόνος στο σπίτι), το χώρο (προαύλιο, σπίτι, κοντινές αποστάσεις), τον αριθμό και το φύλο των παικτών, το είδος του παιχνιδιού, την έναρξη, τη διακοπή (κάλεσμα για φαγητό κτλ). Η εξουσία των ενηλίκων πάνω στο παιδικό παιχνίδι δημιουργεί ένα κλίμα αβεβαιότητας και αιφνιδιασμού και μια αίσθηση ρευστότητας που τελικά μπορεί να προκαλέσει μια ατομική εξέγερση ή συλλογική ανυπακοή, ή και μια αυθόρμητη «απόδραση» των παιδιών (Κλώνη, 2010). Προσπάθησα λοιπόν κατά τη διάρκεια των συνεντεύξεων αλλά και της καταγραφής των συμπερασμάτων να είμαι σε εγρήγορση σχετικά με το πώς ο τρόπος του παιχνιδιού και όσα λένε – και δε λένε- τα παιδιά επηρεάζεται από τους παρόντες ενηλίκους ή και αυτούς που, αν δεν είναι εκείνη τη στιγμή παρόντες, μπορεί να εμφανιστούν ανά πάσα στιγμή. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Αν και θεωρείται ότι τα παιδιά αποτελούν σήμερα αντικείμενο προσοχής και φροντίδας (η εποχή μας ονομάζεται και παιδοκεντρική, λαμβάνοντας υπόψη και τις πολλές επιστήμες που ασχολούνται με αυτά), ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις, θυματοποιούνται στο πλαίσιο της κοινωνίας της κατανάλωσης, χωρίς να δίνεται πάντα σημασία σε αυτό που σκέφτονται ή πραγματικά θέλουν, ενώ η απορρόφησή τους από τα κινητά και το διαδίκτυο δημιουργεί ένα ακόμη διαχωριστικό τείχος για την έκφραση των αντιλήψεων και των συναισθημάτων τους. Η Καναδέζα λαογράφος C. Carpenter σημειώνει με έμφαση στην ανάλυσή της, ότι τα παιδιά είναι «οι αποικίες της μετααποικιακής εποχής», ενώ ο Αμερικανός ερευνητής Jack Zipes υπογραμμίζει ότι οι δυνάμεις της αγοράς εξισώνουν την δυνατότητα να καταναλώνεις με τη δυνατότητα να ορίζεις τον εαυτό σου (κάτι που ισχύει ιδιαίτερα και για τα παιδιά). Με βάση τον παραπάνω προβληματισμό, αποφάσισα να στραφώ σε ένα πεδίο που αποτέλεσε ένα από τα πεδία έρευνας της λαογραφικής επιστήμης σχεδόν από τη γέννησή της, την παιδική ηλικία και τον λαϊκό πολιτισμό των παιδιών ή, όπως ονομάζεται σήμερα, πολιτισμό των συνομηλίκων, κυρίως προς μια κατηγορία παιδικών παιχνιδιών που περιλαμβάνουν λόγο, κίνηση και μελωδία. Η παιδική ηλικία δεν αποτελεί ένα «εύκολο» ερευνητικό πεδίο, είτε πρόκειται για συνεντεύξεις, είτε για συμμετοχική παρατήρηση στους χώρους όπου παίζουν τα παιδιά, πχ στην αυλή. Για τους περιορισμούς και τις δυσκολίες της επιτόπιας έρευνας με παιδιά έχουν αναφερθεί και άλλοι ερευνητές, βλ. π.χ. την Καπλάνογλου που μελέτησε τους θρύλους και τα παιχνίδια των παιδιών σε παιδικές κατασκηνώσεις (Kaplanoglou 2025). Η μελέτη στηρίχτηκε σε τρεις, κυρίως, αλληλοσυμπληρούμενες οπτικές. Το παιχνίδι προσεγγίστηκε από την οπτική της επιστήμης της λαογραφίας του παιδικού παιχνιδιού. Οι Opies και ο Sutton- Smith υπενθυμίζουν ότι το προαύλιο κρύβει πλούτο ο οποίος συχνά αγνοείται επειδή θεωρείται «ασήμαντος» (Sutton-Smith, 1970). Το δεύτερο πρίσμα από το οποίο ξεκίνησε αυτή η εργασία ήταν το παιχνίδι ως πρωτογενές, σχεδόν ιερό, ένστικτο σύμφωνα με τον Huizinga (Huizinga, 1945). Tέλος, η ελληνική κατηγοριοποίηση του Μιχάλη Μερακλή ανέδειξε την πολυπλοκότητα των παιχνιδιών με παλαμάκια, αφού μπορούν να καταταχθούν υπό προϋποθέσεις και στις τρεις κατηγορίες παιχνιδιών (ανταγωνισμού, μίμησης και τύχης) (Μερακλής, 2001). Ως προς τη μεθοδολογία, ακολούθησα τη μέθοδο των ημικατευθυνόμενων συνεντεύξεων από δεκαέξι παιδιά (έντεκα κορίτσια και πέντε αγόρια) που ζουν στην Αττική, ηλικίας από τριών έως δώδεκα ετών. Στη διάρκεια αυτής της έρευνας κατέγραψα συνολικά δεκαπέντε διαφορετικά παιχνίδια, με πιο δημοφιλή τα «Πίκατσου» και «Μαριάμ», (από τρεις παραλλαγές το καθένα). Η έρευνα εκτείνεται σε δύο χρονικές φάσεις, 2016-17 και 2025, κάτι που επέτρεψε να εξεταστούν οι μόδες αλλά και τα διαχρονικά παιχνίδια. Τα δεδομένα δείχνουν πως λόγος, ρυθμός και κίνηση συμπλέκονται· η σωματική κίνηση ενισχύει τη μνημονική δύναμη του στίχου και κορυφώνει τη χαρά του ρυθμού. Οι διαχωρισμοί ανά φύλο υπάρχουν αλλά ανά περίσταση μαλακώνουν: τα αγόρια μπαίνουν στο παιχνίδι, όταν αυτό καλύπτει αφηγηματικές φαντασιώσεις τύπου «πράκτορας 007» ή όταν το χιούμορ σπάει τον πάγο . Το παράλογο χιούμορ και τα μισο-ταμπού θέματα («everybody sexy boom») λειτουργούν σαν ασφαλές εργαστήριο κοινωνικοποίησης, ακριβώς επειδή στο προαύλιο απουσιάζει ο ενήλικος «αστυνόμος». Ο ίδιος χώρος του διαλείμματος βιώνεται ως έδαφος κυριαρχίας των παιδιών, όπου οι μικροί παίκτες ορίζουν κανόνες και ιεραρχίες, ανατρέποντας τα σχήματα εξουσίας της σχολικής τάξης. Τέλος, η ανθεκτικότητα της φόρμας αποδεικνύεται εντυπωσιακή: ο βασικός μηχανισμός (αντικριστά -συνήθως- παλαμάκια συνοδευόμενα από ένα ρεφρέν) διατηρείται, ενώ οι στίχοι «δανείζονται» υλικό ακόμη και από τα pokemon, φέρνοντας στο φως μια παγκόσμια παιδική κουλτούρα. Αποτιμώντας συνολικά τα παιχνίδια με παλαμάκια, βλέπουμε πως αποτελούν ζωντανή μορφή λαϊκού πολιτισμού, ανθεκτική στις τεχνολογικές και κοινωνικές μεταβολές και ταυτόχρονα συνεχώς μετασχηματιζόμενη. Τα στοιχεία αυτά του πολιτισμού των συνομήλικων θα πρέπει να προσεχτούν στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Όπως γράφει η Καπλάνογλου σε πρόσφατο άρθρο της, υπάρχει εδώ ένα διττό ζήτημα: «στο δάσος της σύγχρονης ελληνικής εκπαίδευσης, ο λαϊκός πολιτισμός βρίσκεται σκορπισμένος σε ψίχουλα, μια παροιμία εδώ, ένα παραμύθι εκεί, ένα δημοτικό τραγούδι κι ένα έθιμο παραπέρα: παρά λοιπόν τις φιλότιμες προσπάθειες ορισμένων δασκάλων από τις διάφορες βαθμίδες της εκπαίδευσης (από την προσχολική έως τη δευτεροβάθμια με τη συνεπικουρία των πανεπιστημιακών τμημάτων, σε όποια από αυτά παρέχονται γνώσεις λαογραφικής θεωρίας, ύλης και μεθοδολογίας) ο μαθητής αδυνατεί να κατανοήσει την περιπλοκότητά του παλαιότερου αγροτικού αλλά και του σύγχρονου αστικού ελληνικού λαϊκού πολιτισμού, το κοινωνικό του υπόβαθρο, το συμβολικό δυναμισμό του, τον πλούτου των παραλλαγών του. Τα αγαθά της παράδοσης (θεωρούμενης ως μέρος του λαϊκού πολιτισμού), γράφει ο Γερμανός λαογράφος Hermann Bausinger στο βιβλίο του «Ο λαϊκός πολιτισμός στον κόσμο της τεχνολογίας» (2009), σε μεγάλο βαθμό δεν ανήκουν πλέον στο δεδομένο περιβάλλον του παιδιού, αντίθετα το παιδί τώρα γνωρίζει τα λαϊκά αγαθά του παρελθόντος σχεδόν αποκλειστικά με τη μορφή εκπαιδευτικών αγαθών. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της βιωματικής – επικοινωνιακής ανάπτυξη της διδασκαλίας (με τη χρήση της βιογραφικής προσέγγισης, της τοπικής ιστορίας, της μικροϊστορίας και βέβαια της λαογραφίας). Ερωτήματα όπως πώς μιλάμε στα σημερινά παιδιά για τα παγκόσμια κοινωνικά προβλήματα, τους πολέμους, την κλιματική αλλαγή κ.ά. χωρίς να σκοτώσουμε την παιδικότητά τους, μπορούν επίσης να αντιμετωπιστούν σε αυτό το πλαίσιο. Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες μας, που όλοι αναγνωρίζουμε ότι υποφέρουμε από έλλειμμα δημοκρατίας, πώς καλλιεργούμε την πολιτιστική δημοκρατία μέσω της αξιοποίησης των λαϊκών πολιτισμικών αγαθών;» Στον παραπάνω προβληματισμό, θα πρέπει να προστεθεί και μία ακόμη σύσταση ή παρότρυνση στην οποία καταλήγουμε μέσα από τη μελέτη του υλικού μας: το υλικό αυτό που δίνει πρόσβαση στον τρόπο που σκέφτονται και δημιουργούν τα παιδιά θα πρέπει να προσεχτεί περισσότερο από τους εκπαιδευτικούς στο σχεδιασμό μιας σύγχρονης και δημιουργικής εκπαιδευτικής πολιτικής που απευθύνεται ακριβώς στα παιδιά.: η αξία αυτών των παιχνιδιών έγκειται ακριβώς στη δημιουργία τους από τα παιδιά για τα παιδιά και στην απουσία ακόμη και ενήλικης παρουσίας. Η ένταξη του παιχνιδιού στο επίσημο εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να καταπολεμήσει τις μακροχρόνιες παθογένειες της ελληνικής εκπαίδευσης, προς μια κατεύθυνση που θα εντάξει την παιδική δημιουργικότητα, τη φαντασία και τον μεταφορικό λόγο των παιδιών στην ίδια τη μαθησιακή διαδικασία.","abstract_html":"ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ, ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΠΛΑΙΣΙΑ, ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Το αντικείμενο της παρούσας διπλωματικής εργασίας είναι ο λαϊκός πολιτισμός των παιδιών και ειδικότερα το παιδικό παιχνίδι. Η εργασία καταγράφει, μέσω της μεθοδολογίας της επιτόπιας έρευνας, και αναλύει, με βάση τη λαογραφική θεωρία, παιχνίδια που περιλαμβάνουν μελωδία, λόγο και κίνηση (όπως, για παράδειγμα, χτυπήματα χεριών και ποδιών). Στόχος της εργασίας είναι, μέσα από αυτή την περιορισμένη καταγραφή παιχνιδιών, να μελετηθούν ορισμένα βασικά ερωτήματα που έχει θέσει η λαογραφική έρευνα του πολιτισμού των παιδιών, όπως: η συγκρότηση και η σημασία του παιχνιδιού ως μιας σημαντικής πολιτισμικής διαδικασίας στον πολιτισμό των παιδιών, η θέση του παιχνιδιού στις επικοινωνιακές τους πρακτικές, η σημασία του λόγου, του ήχου και της κίνησης, η δυνατότητα των παιδιών να αξιοποιούν τις μεταφορές και τα σύμβολα στη μεταξύ τους επικοινωνία, η σημασία της φαντασίας, η διάκριση μεταξύ παιχνιδιών που παίζουν αγόρια και κορίτσια μαζί ή χωριστά (παίζουν διαφορετικά τα αγόρια από τα κορίτσια και γιατί;), η αντιμετώπιση θεμάτων «ταμπού» από τα παιδιά -συμπεριλαμβανομένων και των σχέσεων των δύο φύλων- , η παρουσία υβριστικών ή προσβλητικών εκφράσεων και στερεοτύπων, και το στοιχείο του παραλόγου, καθώς η ιδιαίτερη αυτή κατηγορία παιχνιδιών περιέχει λέξεις χωρίς νόημα, που έχουν εφεύρει τα ίδια τα παιδιά. Το ερευνητικό αυτό πεδίο της λαογραφικής επιστήμης είναι πλούσιο, με σημαντικές συνεισφορές από επιστήμονες όπως -ενδεικτικά μόνο ας αναφερθούν- το ζεύγος Opie, o Andy Arleo, η Carole Carpenter, στα της Ελλάδας ο μέγιστος Μερακλής, και άλλοι, νεότεροι. Ωστόσο, πρόκειται επίσης για ένα πεδίο κάθε άλλο παρά κορεσμένο, με λίγες καταγραφές, ειδικά για τις τελευταίες δεκαετίες, και έλλειψη έργων μεγάλης κλίμακας. Μάλιστα, η περιορισμένη πρόσφατη βιβλιογραφία δυσκολεύει τον ερευνητή: φαίνεται ότι το «triviality barrier» (Sutton-Smith, 1970), μια οριοθέτηση του τι θεωρείται πολύ ασήμαντο ή τετριμμένο για να αποτελέσει αντικείμενο έρευνας, εμποδίζει τους νεότερους ερευνητές να ασχοληθούν με το παιχνίδι. Και πόσο άδικα, για κάτι τόσο σημαντικό όσο το παιχνίδι! Αντίθετα, η επιστήμη της λαογραφίας έχει εντάξει από πολύ νωρίς το παιχνίδι ως μέρος της κουλτούρας των συνομήλικων στα ενδιαφέροντά της. Το βασικό θεωρητικό πλαίσιο που αξιοποίησα στην παρούσα εργασία αντλεί στοιχεία από τις μελέτες των Carole Carpenter, Julia Bishop, A. Arleo και Μιχάλη Μερακλή. Κυρίως έλαβα υπόψη την κατηγοριοποίηση των παιχνιδιών κατά το Μερακλή (2001), η οποία είναι και προσαρμοσμένη στα ελληνικά δεδομένα. Σύμφωνα με αυτήν, οι τρεις βασικές κατηγορίες παιχνιδιών είναι παιχνίδια που βασίζονται στον ανταγωνισμό και τη σύγκριση ικανοτήτων (πχ τρέξιμο), παιχνίδια μίμησης (πχ τα παιδιά παίζουν ότι έχουν «μαγαζί», και παιχνίδια τύχης (πχ κέρματα). Τα παιχνίδια που εξετάζει η παρούσα εργασία, τα οποία περιλαμβάνουν κίνηση, παλαμάκια, λόγο και μουσική, μπορεί να ανήκουν σε διάφορες από αυτές τις κατηγορίες, κάτι το οποίο εξετάζεται στην ανάλυση και ερμηνεία του υλικού και πιο παραστατικά στους πίνακες των παραρτημάτων. Ενδεικτικά, μπορεί τα παιδιά να παίζουν παλαμάκια με ταχύτητα, ώστε να χάσει όποιος μπερδευτεί πρώτος (παιχνίδι ικανότητας), άλλα παιχνίδια όπως το 007 περιλαμβάνουν μίμηση (τα παιδιά πυροβολούν σαν κατάσκοποι), ενώ συχνότατα τα παιχνίδια με παλαμάκια χρησιμοποιούνται σαν λαχνίσματα (παιχνίδια τύχης), όπου τυχαία επιλέγεται κάποιος, όποιος στη σειρά του σταματήσει το τραγούδι. Με βάση το παραπάνω θεωρητικό πλαίσιο, η παρούσα εργασία επιχειρεί αφενός, στο πλαίσιο μιας λαογραφικής προσέγγισης, να αναδείξει αφενός τον πλούτο και την ποικιλία των παιδικών παιχνιδιών στο σήμερα, αλλά και αφετέρου να υπογραμμίσει ότι, αν και στην εποχή μας προκρίνεται το εγκεφαλικό και μονήρες παιχνίδι και η κατανάλωση, το παιδιά διατηρούν στον βιόκοσμό τους τρόπους δημιουργικού παιξίματος που βασίζονται στην κίνηση, τη μεταφορική χρήση του λόγου και τη ζωντανή επικοινωνία. Ως προς τη διάρθρωσή της, η εργασία περιλαμβάνει μια εισαγωγή και δύο μέρη: στο πρώτο μέρος γίνεται αναφορά στις εννοιολογικές θεωρήσεις της διεθνούς και της ελληνικής λαογραφίας, για το παιδί, την παιδική ηλικία και το παιδικό παιχνίδι. Στο δεύτερο μέρος, περιλαμβάνει το υλικό από την επιτόπια έρευνα, με βάση τα κριτήρια κατάταξης που έχουν υιοθετηθεί από τον Μιχάλη Μερακλή στις δικές τους μελέτες για το παιδικό παιχνίδι. Ακολουθούν τα συμπεράσματα, και τρία παραρτήματα που περιλαμβάνουν: απομαγνητοφώνηση και φωτογραφίες των παιχνιδιών που καταγράφηκαν, και πίνακες κατηγοριοποίησης των παιχνιδιών με βάση το φύλο, την ηλικία, τον χώρο που παίζονται, την ύπαρξη ή μη λεκτικού περιεχόμενου, την ποιητική φόρμα, το μυθικός χαρακτήρας (αναπαραστάσεις), την ύπαρξη ή όχι του ανταγωνιστικού στοιχείου και συμμετρίας, τα μέρη του σώματος (πάνω, κάτω) που χρησιμοποιούνται και τον αριθμό των παικτών. Παρατίθεται, τέλος, ημερολόγιο έρευνας. Ακολουθεί ελληνική και ξενόγλωσση βιβλιογραφία. 2. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Όσον αφορά τη μεθοδολογία που ακολούθησα, επικεντρώθηκα στα ποιοτικά στοιχεία των παιχνιδιών και βασίστηκε σε δια ζώσης, ημι-δομημένες και βιντεογραφημένες συνεντεύξεις με παιδιά του φιλικού και οικογενειακού περιβάλλοντός μου. Σε περιπτώσεις που η βιντεογράφηση ή φωτογράφηση δεν κατέστη δυνατή, λόγω μη συναίνεσης των κηδεμόνων, κρατήθηκαν σημειώσεις. Στην έρευνά μου, συμμετείχαν δεκατέσσερα (14) παιδιά ηλικίας 3 ½ έως 12 ετών, δείγμα που εμπίπτει στις ηλικίες που εμπλέκονται περισσότερο στα συγκεκριμένα είδη παιχνιδιού. Οι καταγραφές έγιναν κατά τα έτη 2016-2017 και 2025, με ένα παιδί να συμμετέχει δύο φορές, στην ηλικία των 3 και των 12 ετών αντίστοιχα. Οι ερμηνευτικές παρατηρήσεις μου πάνω στα παιχνίδια που καταγράφηκαν συνδέθηκαν με τη βιβλιογραφία. Kατά τη διάρκεια της έρευνας από τον Απρίλιο του 2016 ως το Μάιο του 2017 κατέγραψα συνολικά δεκατρία παιχνίδια (κάποια από αυτά περισσότερες από μία φορές): α) την Αντουανέτα, β) το Ναύτη, γ) το &quot;Χαρωπά τα δυο μου χέρια&quot;, δ) &quot;Μ&#x27; αγαπάς μαμά&quot;, ε) Πίκατσου, στ) Μαριάμ, ζ) Trois petits chats, η) 007, θ) Baba- bébé, ι) Κόκα κόλα, ια) Μηδέν, ιβ) Περνά- περνά η μέλισσα καθώς και παλαμάκια ταχύτητας (χωρίς τραγούδι- νικάει όποιος δεν μπερδευτεί). Στο δεύτερο μέρος της έρευνας το Μάρτιο του 2025 κατέγραψα δύο νέα παιχνίδια: α) «με το γω, γω γω» και β) «σοκολάτα» αλλά και εκ νέου το Μαριάμ, που φαίνεται ότι είναι διαχρονικό (μου ήταν γνωστό και όταν εγώ ήμουν παιδί). Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε διάφορους χώρους: σπίτια, σχολεία και παιδικά πάρτι, όπου τα παιδιά είχαν την ευκαιρία να αλληλεπιδράσουν και να παίξουν. Βασίστηκα κυρίως στη συμμετοχική παρατήρηση, αλλά και σε σύντομες συνομιλίες - συνεντεύξεις με τα παιδιά. Όταν ήταν δυνατό, το παιχνίδι βιντεοσκοπήθηκε. Η ηλικία των παιδιών κυμαινόταν, επρόκειτο κυρίως για παιδιά της πρώτης σχολικής ηλικίας (6-12 ετών), με εξαίρεση την συνέντευξη με την Αγάπη και τον Κωνσταντίνο, που ο καθένας ήταν τρεισήμισι ετών κατά τη συνέντευξη. Το παιχνίδι παρουσιάζει ορισμένες ιδιαίτερες μεθοδολογικές και πρακτικές δυσκολίες στην έρευνά του, καθώς είναι από τη φύση του αντιφατικό και επιμένει να ξεφεύγει από όρια και ορισμούς. Φυσικά η ιδανική μέθοδος μελέτης των στοιχείων του παιδικού λαϊκού πολιτισμού θα ήταν η παρατήρηση στα πρωτογενή πλαίσια του παιχνιδιού, πχ σε μια παιδική χαρά, όπου τα παιχνίδια προκύπτουν αυθόρμητα. Κατά προτίμηση μάλιστα αυτό θα έπρεπε να γίνεται τακτικά στο ίδιο μέρος, ώστε να εξεταστούν οι αλλαγές των εποχών, της μόδας στα παιχνίδια κτλ. Ωστόσο και αυτή η μέθοδος έχει διάφορα μειονεκτήματα. Επιπλέον δεν αφήνει περιθώριο για συζήτηση και δε δίνει στα παιδιά τη δυνατότητα να εξηγήσουν πώς και γιατί λειτουργούν με αυτόν τον τρόπο (Roud, S. 2010, σ. xiv) Η επιλογή των παιδιών με τα οποία συνομίλησα έγινε αρχικά μέσω διαπροσωπικών επαφών. Ξεκίνησα από την Αθήνα παίρνοντας συνεντεύξεις από μαθήτριες και πρώην μαθήτριές μου στα σπίτια τους, ενώ συνέχισα στο Μαρκόπουλο με τα παιδιά φίλης μου επίσης στην κατοικία τους. Η φίλη αυτή στη συνέχεια με σύστησε στα παιδιά γνωστών της, με τα οποία μίλησα κατά τη διάρκεια παιδικού πάρτι στο 1ο Δημοτικό Σχολείο Μαρκοπούλου (ήταν μαθητές της Γ’ Δημοτικού). Τέλος πραγματοποίησα άλλη μια συνέντευξη σε φιλικό σπίτι στο Πόρτο Ράφτη. Οι συνεντεύξεις που πραγματοποιήθηκαν το 2025 έγιναν με τέσσερα ανίψια του συζύγου μου. Υπήρχε έτσι μια σχέση εμπιστοσύνης με τα παιδιά, που είναι σημαντικό να νιώσουν την αυθεντικότητα του ενδιαφέροντος του ερευνητή, ώστε να ξεπεράσουν τη διστακτικότητά τους και να νιώσουν όσο το δυνατό πιο άνετα απέναντι στον ενήλικο «εισβολέα» (Bauman, 1982). Πρέπει τέλος ο ερευνητής να έχει υπόψη ότι η διαδικασία δόμησης του παιχνιδιού, παρ’ όλο που φαινομενικά εξαρτάται από τα παιδιά, στην πραγματικότητα επηρεάζεται σημαντικά από τους ενήλικες, οι οποίοι με απαγορεύσεις ή παροτρύνσεις καθορίζουν το χρόνο (διάλειμμα, εκδρομή, ελεύθερος χρόνος στο σπίτι), το χώρο (προαύλιο, σπίτι, κοντινές αποστάσεις), τον αριθμό και το φύλο των παικτών, το είδος του παιχνιδιού, την έναρξη, τη διακοπή (κάλεσμα για φαγητό κτλ). Η εξουσία των ενηλίκων πάνω στο παιδικό παιχνίδι δημιουργεί ένα κλίμα αβεβαιότητας και αιφνιδιασμού και μια αίσθηση ρευστότητας που τελικά μπορεί να προκαλέσει μια ατομική εξέγερση ή συλλογική ανυπακοή, ή και μια αυθόρμητη «απόδραση» των παιδιών (Κλώνη, 2010). Προσπάθησα λοιπόν κατά τη διάρκεια των συνεντεύξεων αλλά και της καταγραφής των συμπερασμάτων να είμαι σε εγρήγορση σχετικά με το πώς ο τρόπος του παιχνιδιού και όσα λένε – και δε λένε- τα παιδιά επηρεάζεται από τους παρόντες ενηλίκους ή και αυτούς που, αν δεν είναι εκείνη τη στιγμή παρόντες, μπορεί να εμφανιστούν ανά πάσα στιγμή. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Αν και θεωρείται ότι τα παιδιά αποτελούν σήμερα αντικείμενο προσοχής και φροντίδας (η εποχή μας ονομάζεται και παιδοκεντρική, λαμβάνοντας υπόψη και τις πολλές επιστήμες που ασχολούνται με αυτά), ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις, θυματοποιούνται στο πλαίσιο της κοινωνίας της κατανάλωσης, χωρίς να δίνεται πάντα σημασία σε αυτό που σκέφτονται ή πραγματικά θέλουν, ενώ η απορρόφησή τους από τα κινητά και το διαδίκτυο δημιουργεί ένα ακόμη διαχωριστικό τείχος για την έκφραση των αντιλήψεων και των συναισθημάτων τους. Η Καναδέζα λαογράφος C. Carpenter σημειώνει με έμφαση στην ανάλυσή της, ότι τα παιδιά είναι «οι αποικίες της μετααποικιακής εποχής», ενώ ο Αμερικανός ερευνητής Jack Zipes υπογραμμίζει ότι οι δυνάμεις της αγοράς εξισώνουν την δυνατότητα να καταναλώνεις με τη δυνατότητα να ορίζεις τον εαυτό σου (κάτι που ισχύει ιδιαίτερα και για τα παιδιά). Με βάση τον παραπάνω προβληματισμό, αποφάσισα να στραφώ σε ένα πεδίο που αποτέλεσε ένα από τα πεδία έρευνας της λαογραφικής επιστήμης σχεδόν από τη γέννησή της, την παιδική ηλικία και τον λαϊκό πολιτισμό των παιδιών ή, όπως ονομάζεται σήμερα, πολιτισμό των συνομηλίκων, κυρίως προς μια κατηγορία παιδικών παιχνιδιών που περιλαμβάνουν λόγο, κίνηση και μελωδία. Η παιδική ηλικία δεν αποτελεί ένα «εύκολο» ερευνητικό πεδίο, είτε πρόκειται για συνεντεύξεις, είτε για συμμετοχική παρατήρηση στους χώρους όπου παίζουν τα παιδιά, πχ στην αυλή. Για τους περιορισμούς και τις δυσκολίες της επιτόπιας έρευνας με παιδιά έχουν αναφερθεί και άλλοι ερευνητές, βλ. π.χ. την Καπλάνογλου που μελέτησε τους θρύλους και τα παιχνίδια των παιδιών σε παιδικές κατασκηνώσεις (Kaplanoglou 2025). Η μελέτη στηρίχτηκε σε τρεις, κυρίως, αλληλοσυμπληρούμενες οπτικές. Το παιχνίδι προσεγγίστηκε από την οπτική της επιστήμης της λαογραφίας του παιδικού παιχνιδιού. Οι Opies και ο Sutton- Smith υπενθυμίζουν ότι το προαύλιο κρύβει πλούτο ο οποίος συχνά αγνοείται επειδή θεωρείται «ασήμαντος» (Sutton-Smith, 1970). Το δεύτερο πρίσμα από το οποίο ξεκίνησε αυτή η εργασία ήταν το παιχνίδι ως πρωτογενές, σχεδόν ιερό, ένστικτο σύμφωνα με τον Huizinga (Huizinga, 1945). Tέλος, η ελληνική κατηγοριοποίηση του Μιχάλη Μερακλή ανέδειξε την πολυπλοκότητα των παιχνιδιών με παλαμάκια, αφού μπορούν να καταταχθούν υπό προϋποθέσεις και στις τρεις κατηγορίες παιχνιδιών (ανταγωνισμού, μίμησης και τύχης) (Μερακλής, 2001). Ως προς τη μεθοδολογία, ακολούθησα τη μέθοδο των ημικατευθυνόμενων συνεντεύξεων από δεκαέξι παιδιά (έντεκα κορίτσια και πέντε αγόρια) που ζουν στην Αττική, ηλικίας από τριών έως δώδεκα ετών. Στη διάρκεια αυτής της έρευνας κατέγραψα συνολικά δεκαπέντε διαφορετικά παιχνίδια, με πιο δημοφιλή τα «Πίκατσου» και «Μαριάμ», (από τρεις παραλλαγές το καθένα). Η έρευνα εκτείνεται σε δύο χρονικές φάσεις, 2016-17 και 2025, κάτι που επέτρεψε να εξεταστούν οι μόδες αλλά και τα διαχρονικά παιχνίδια. Τα δεδομένα δείχνουν πως λόγος, ρυθμός και κίνηση συμπλέκονται· η σωματική κίνηση ενισχύει τη μνημονική δύναμη του στίχου και κορυφώνει τη χαρά του ρυθμού. Οι διαχωρισμοί ανά φύλο υπάρχουν αλλά ανά περίσταση μαλακώνουν: τα αγόρια μπαίνουν στο παιχνίδι, όταν αυτό καλύπτει αφηγηματικές φαντασιώσεις τύπου «πράκτορας 007» ή όταν το χιούμορ σπάει τον πάγο . Το παράλογο χιούμορ και τα μισο-ταμπού θέματα («everybody sexy boom») λειτουργούν σαν ασφαλές εργαστήριο κοινωνικοποίησης, ακριβώς επειδή στο προαύλιο απουσιάζει ο ενήλικος «αστυνόμος». Ο ίδιος χώρος του διαλείμματος βιώνεται ως έδαφος κυριαρχίας των παιδιών, όπου οι μικροί παίκτες ορίζουν κανόνες και ιεραρχίες, ανατρέποντας τα σχήματα εξουσίας της σχολικής τάξης. Τέλος, η ανθεκτικότητα της φόρμας αποδεικνύεται εντυπωσιακή: ο βασικός μηχανισμός (αντικριστά -συνήθως- παλαμάκια συνοδευόμενα από ένα ρεφρέν) διατηρείται, ενώ οι στίχοι «δανείζονται» υλικό ακόμη και από τα pokemon, φέρνοντας στο φως μια παγκόσμια παιδική κουλτούρα. Αποτιμώντας συνολικά τα παιχνίδια με παλαμάκια, βλέπουμε πως αποτελούν ζωντανή μορφή λαϊκού πολιτισμού, ανθεκτική στις τεχνολογικές και κοινωνικές μεταβολές και ταυτόχρονα συνεχώς μετασχηματιζόμενη. Τα στοιχεία αυτά του πολιτισμού των συνομήλικων θα πρέπει να προσεχτούν στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Όπως γράφει η Καπλάνογλου σε πρόσφατο άρθρο της, υπάρχει εδώ ένα διττό ζήτημα: «στο δάσος της σύγχρονης ελληνικής εκπαίδευσης, ο λαϊκός πολιτισμός βρίσκεται σκορπισμένος σε ψίχουλα, μια παροιμία εδώ, ένα παραμύθι εκεί, ένα δημοτικό τραγούδι κι ένα έθιμο παραπέρα: παρά λοιπόν τις φιλότιμες προσπάθειες ορισμένων δασκάλων από τις διάφορες βαθμίδες της εκπαίδευσης (από την προσχολική έως τη δευτεροβάθμια με τη συνεπικουρία των πανεπιστημιακών τμημάτων, σε όποια από αυτά παρέχονται γνώσεις λαογραφικής θεωρίας, ύλης και μεθοδολογίας) ο μαθητής αδυνατεί να κατανοήσει την περιπλοκότητά του παλαιότερου αγροτικού αλλά και του σύγχρονου αστικού ελληνικού λαϊκού πολιτισμού, το κοινωνικό του υπόβαθρο, το συμβολικό δυναμισμό του, τον πλούτου των παραλλαγών του. Τα αγαθά της παράδοσης (θεωρούμενης ως μέρος του λαϊκού πολιτισμού), γράφει ο Γερμανός λαογράφος Hermann Bausinger στο βιβλίο του «Ο λαϊκός πολιτισμός στον κόσμο της τεχνολογίας» (2009), σε μεγάλο βαθμό δεν ανήκουν πλέον στο δεδομένο περιβάλλον του παιδιού, αντίθετα το παιδί τώρα γνωρίζει τα λαϊκά αγαθά του παρελθόντος σχεδόν αποκλειστικά με τη μορφή εκπαιδευτικών αγαθών. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της βιωματικής – επικοινωνιακής ανάπτυξη της διδασκαλίας (με τη χρήση της βιογραφικής προσέγγισης, της τοπικής ιστορίας, της μικροϊστορίας και βέβαια της λαογραφίας). Ερωτήματα όπως πώς μιλάμε στα σημερινά παιδιά για τα παγκόσμια κοινωνικά προβλήματα, τους πολέμους, την κλιματική αλλαγή κ.ά. χωρίς να σκοτώσουμε την παιδικότητά τους, μπορούν επίσης να αντιμετωπιστούν σε αυτό το πλαίσιο. Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες μας, που όλοι αναγνωρίζουμε ότι υποφέρουμε από έλλειμμα δημοκρατίας, πώς καλλιεργούμε την πολιτιστική δημοκρατία μέσω της αξιοποίησης των λαϊκών πολιτισμικών αγαθών;» Στον παραπάνω προβληματισμό, θα πρέπει να προστεθεί και μία ακόμη σύσταση ή παρότρυνση στην οποία καταλήγουμε μέσα από τη μελέτη του υλικού μας: το υλικό αυτό που δίνει πρόσβαση στον τρόπο που σκέφτονται και δημιουργούν τα παιδιά θα πρέπει να προσεχτεί περισσότερο από τους εκπαιδευτικούς στο σχεδιασμό μιας σύγχρονης και δημιουργικής εκπαιδευτικής πολιτικής που απευθύνεται ακριβώς στα παιδιά.: η αξία αυτών των παιχνιδιών έγκειται ακριβώς στη δημιουργία τους από τα παιδιά για τα παιδιά και στην απουσία ακόμη και ενήλικης παρουσίας. Η ένταξη του παιχνιδιού στο επίσημο εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να καταπολεμήσει τις μακροχρόνιες παθογένειες της ελληνικής εκπαίδευσης, προς μια κατεύθυνση που θα εντάξει την παιδική δημιουργικότητα, τη φαντασία και τον μεταφορικό λόγο των παιδιών στην ίδια τη μαθησιακή διαδικασία.","abstract_has_math":false,"creators":["Ζεπάτου Μαρία","Zepatou Maria"],"institution":null,"degree_name":null,"degree_level":null,"degree_discipline":null,"degree_department":null,"school":null,"contributors":[],"advisors":[],"committee_chairs":[],"committee_members":[],"year":2025,"date_issued":"2025","date_published":"2025","updated_at":"2026-11-19T06:37:15Z","subjects":["Γεωγραφία - Ανθρωπολογία – Λαογραφία","Geography - Anthropology - Folklore"],"languages":["Ελληνικά","Greek"],"rights":[],"rights_urls":[],"identifier_entries":[{"key":"dc:identifier","label":"Identifier","values":["uoadl:5298652"],"render_values":[{"text":"uoadl:5298652","href":null,"code":true}]}],"person_identifier_entries":[]},"links":{"outbound_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/5298652","outbound_label":"Repository record","outbound_source":"dc:identifier","record_url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/5298652","record_label":"Repository record","record_kind":"record","record_source":"dc:identifier","download_url":null,"download_label":null,"download_source":null,"access_status":null,"embargo_until":null,"access_note":null},"source_record":{"url":"https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh?verb=GetRecord&metadataPrefix=oai_dc&identifier=oai%3Alib.uoa.gr%3Auoadl%3A5298652","prefix":"oai_dc"},"metadata_groups":[{"id":"people","label":"People","entries":[{"key":"dc:creator","label":"Author","values":["Ζεπάτου Μαρία","Zepatou Maria"]}]},{"id":"academic_context","label":"Academic Context","entries":[{"key":"dc:date","label":"Dc Date","values":["2025"]},{"key":"dc:type","label":"Dc Type","values":["born_digital_postgraduate_thesis","Διπλωματική Εργασία","Postgraduate Thesis"]}]},{"id":"subjects_keywords","label":"Subjects and Keywords","entries":[{"key":"dc:subject","label":"Dc Subject","values":["Γεωγραφία - Ανθρωπολογία – Λαογραφία","Geography - Anthropology - Folklore"]}]},{"id":"language_rights","label":"Language and Rights","entries":[{"key":"dc:language","label":"Dc Language","values":["Ελληνικά","Greek"]}]},{"id":"identifiers","label":"Identifiers","entries":[{"key":"dc:identifier","label":"Identifier","values":["uoadl:5298652","https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/5298652"]}]},{"id":"additional","label":"Additional Metadata","entries":[{"key":"dc:description","label":"Description","values":["ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ, ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΠΛΑΙΣΙΑ, ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Το αντικείμενο της παρούσας διπλωματικής εργασίας είναι ο λαϊκός πολιτισμός των παιδιών και ειδικότερα το παιδικό παιχνίδι. Η εργασία καταγράφει, μέσω της μεθοδολογίας της επιτόπιας έρευνας, και αναλύει, με βάση τη λαογραφική θεωρία, παιχνίδια που περιλαμβάνουν μελωδία, λόγο και κίνηση (όπως, για παράδειγμα, χτυπήματα χεριών και ποδιών). Στόχος της εργασίας είναι, μέσα από αυτή την περιορισμένη καταγραφή παιχνιδιών, να μελετηθούν ορισμένα βασικά ερωτήματα που έχει θέσει η λαογραφική έρευνα του πολιτισμού των παιδιών, όπως: η συγκρότηση και η σημασία του παιχνιδιού ως μιας σημαντικής πολιτισμικής διαδικασίας στον πολιτισμό των παιδιών, η θέση του παιχνιδιού στις επικοινωνιακές τους πρακτικές, η σημασία του λόγου, του ήχου και της κίνησης, η δυνατότητα των παιδιών να αξιοποιούν τις μεταφορές και τα σύμβολα στη μεταξύ τους επικοινωνία, η σημασία της φαντασίας, η διάκριση μεταξύ παιχνιδιών που παίζουν αγόρια και κορίτσια μαζί ή χωριστά (παίζουν διαφορετικά τα αγόρια από τα κορίτσια και γιατί;), η αντιμετώπιση θεμάτων «ταμπού» από τα παιδιά -συμπεριλαμβανομένων και των σχέσεων των δύο φύλων- , η παρουσία υβριστικών ή προσβλητικών εκφράσεων και στερεοτύπων, και το στοιχείο του παραλόγου, καθώς η ιδιαίτερη αυτή κατηγορία παιχνιδιών περιέχει λέξεις χωρίς νόημα, που έχουν εφεύρει τα ίδια τα παιδιά. Το ερευνητικό αυτό πεδίο της λαογραφικής επιστήμης είναι πλούσιο, με σημαντικές συνεισφορές από επιστήμονες όπως -ενδεικτικά μόνο ας αναφερθούν- το ζεύγος Opie, o Andy Arleo, η Carole Carpenter, στα της Ελλάδας ο μέγιστος Μερακλής, και άλλοι, νεότεροι. Ωστόσο, πρόκειται επίσης για ένα πεδίο κάθε άλλο παρά κορεσμένο, με λίγες καταγραφές, ειδικά για τις τελευταίες δεκαετίες, και έλλειψη έργων μεγάλης κλίμακας. Μάλιστα, η περιορισμένη πρόσφατη βιβλιογραφία δυσκολεύει τον ερευνητή: φαίνεται ότι το «triviality barrier» (Sutton-Smith, 1970), μια οριοθέτηση του τι θεωρείται πολύ ασήμαντο ή τετριμμένο για να αποτελέσει αντικείμενο έρευνας, εμποδίζει τους νεότερους ερευνητές να ασχοληθούν με το παιχνίδι. Και πόσο άδικα, για κάτι τόσο σημαντικό όσο το παιχνίδι! Αντίθετα, η επιστήμη της λαογραφίας έχει εντάξει από πολύ νωρίς το παιχνίδι ως μέρος της κουλτούρας των συνομήλικων στα ενδιαφέροντά της. Το βασικό θεωρητικό πλαίσιο που αξιοποίησα στην παρούσα εργασία αντλεί στοιχεία από τις μελέτες των Carole Carpenter, Julia Bishop, A. Arleo και Μιχάλη Μερακλή. Κυρίως έλαβα υπόψη την κατηγοριοποίηση των παιχνιδιών κατά το Μερακλή (2001), η οποία είναι και προσαρμοσμένη στα ελληνικά δεδομένα. Σύμφωνα με αυτήν, οι τρεις βασικές κατηγορίες παιχνιδιών είναι παιχνίδια που βασίζονται στον ανταγωνισμό και τη σύγκριση ικανοτήτων (πχ τρέξιμο), παιχνίδια μίμησης (πχ τα παιδιά παίζουν ότι έχουν «μαγαζί», και παιχνίδια τύχης (πχ κέρματα). Τα παιχνίδια που εξετάζει η παρούσα εργασία, τα οποία περιλαμβάνουν κίνηση, παλαμάκια, λόγο και μουσική, μπορεί να ανήκουν σε διάφορες από αυτές τις κατηγορίες, κάτι το οποίο εξετάζεται στην ανάλυση και ερμηνεία του υλικού και πιο παραστατικά στους πίνακες των παραρτημάτων. Ενδεικτικά, μπορεί τα παιδιά να παίζουν παλαμάκια με ταχύτητα, ώστε να χάσει όποιος μπερδευτεί πρώτος (παιχνίδι ικανότητας), άλλα παιχνίδια όπως το 007 περιλαμβάνουν μίμηση (τα παιδιά πυροβολούν σαν κατάσκοποι), ενώ συχνότατα τα παιχνίδια με παλαμάκια χρησιμοποιούνται σαν λαχνίσματα (παιχνίδια τύχης), όπου τυχαία επιλέγεται κάποιος, όποιος στη σειρά του σταματήσει το τραγούδι. Με βάση το παραπάνω θεωρητικό πλαίσιο, η παρούσα εργασία επιχειρεί αφενός, στο πλαίσιο μιας λαογραφικής προσέγγισης, να αναδείξει αφενός τον πλούτο και την ποικιλία των παιδικών παιχνιδιών στο σήμερα, αλλά και αφετέρου να υπογραμμίσει ότι, αν και στην εποχή μας προκρίνεται το εγκεφαλικό και μονήρες παιχνίδι και η κατανάλωση, το παιδιά διατηρούν στον βιόκοσμό τους τρόπους δημιουργικού παιξίματος που βασίζονται στην κίνηση, τη μεταφορική χρήση του λόγου και τη ζωντανή επικοινωνία. Ως προς τη διάρθρωσή της, η εργασία περιλαμβάνει μια εισαγωγή και δύο μέρη: στο πρώτο μέρος γίνεται αναφορά στις εννοιολογικές θεωρήσεις της διεθνούς και της ελληνικής λαογραφίας, για το παιδί, την παιδική ηλικία και το παιδικό παιχνίδι. Στο δεύτερο μέρος, περιλαμβάνει το υλικό από την επιτόπια έρευνα, με βάση τα κριτήρια κατάταξης που έχουν υιοθετηθεί από τον Μιχάλη Μερακλή στις δικές τους μελέτες για το παιδικό παιχνίδι. Ακολουθούν τα συμπεράσματα, και τρία παραρτήματα που περιλαμβάνουν: απομαγνητοφώνηση και φωτογραφίες των παιχνιδιών που καταγράφηκαν, και πίνακες κατηγοριοποίησης των παιχνιδιών με βάση το φύλο, την ηλικία, τον χώρο που παίζονται, την ύπαρξη ή μη λεκτικού περιεχόμενου, την ποιητική φόρμα, το μυθικός χαρακτήρας (αναπαραστάσεις), την ύπαρξη ή όχι του ανταγωνιστικού στοιχείου και συμμετρίας, τα μέρη του σώματος (πάνω, κάτω) που χρησιμοποιούνται και τον αριθμό των παικτών. Παρατίθεται, τέλος, ημερολόγιο έρευνας. Ακολουθεί ελληνική και ξενόγλωσση βιβλιογραφία. 2. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Όσον αφορά τη μεθοδολογία που ακολούθησα, επικεντρώθηκα στα ποιοτικά στοιχεία των παιχνιδιών και βασίστηκε σε δια ζώσης, ημι-δομημένες και βιντεογραφημένες συνεντεύξεις με παιδιά του φιλικού και οικογενειακού περιβάλλοντός μου. Σε περιπτώσεις που η βιντεογράφηση ή φωτογράφηση δεν κατέστη δυνατή, λόγω μη συναίνεσης των κηδεμόνων, κρατήθηκαν σημειώσεις. Στην έρευνά μου, συμμετείχαν δεκατέσσερα (14) παιδιά ηλικίας 3 ½ έως 12 ετών, δείγμα που εμπίπτει στις ηλικίες που εμπλέκονται περισσότερο στα συγκεκριμένα είδη παιχνιδιού. Οι καταγραφές έγιναν κατά τα έτη 2016-2017 και 2025, με ένα παιδί να συμμετέχει δύο φορές, στην ηλικία των 3 και των 12 ετών αντίστοιχα. Οι ερμηνευτικές παρατηρήσεις μου πάνω στα παιχνίδια που καταγράφηκαν συνδέθηκαν με τη βιβλιογραφία. Kατά τη διάρκεια της έρευνας από τον Απρίλιο του 2016 ως το Μάιο του 2017 κατέγραψα συνολικά δεκατρία παιχνίδια (κάποια από αυτά περισσότερες από μία φορές): α) την Αντουανέτα, β) το Ναύτη, γ) το \"Χαρωπά τα δυο μου χέρια\", δ) \"Μ' αγαπάς μαμά\", ε) Πίκατσου, στ) Μαριάμ, ζ) Trois petits chats, η) 007, θ) Baba- bébé, ι) Κόκα κόλα, ια) Μηδέν, ιβ) Περνά- περνά η μέλισσα καθώς και παλαμάκια ταχύτητας (χωρίς τραγούδι- νικάει όποιος δεν μπερδευτεί). Στο δεύτερο μέρος της έρευνας το Μάρτιο του 2025 κατέγραψα δύο νέα παιχνίδια: α) «με το γω, γω γω» και β) «σοκολάτα» αλλά και εκ νέου το Μαριάμ, που φαίνεται ότι είναι διαχρονικό (μου ήταν γνωστό και όταν εγώ ήμουν παιδί). Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε διάφορους χώρους: σπίτια, σχολεία και παιδικά πάρτι, όπου τα παιδιά είχαν την ευκαιρία να αλληλεπιδράσουν και να παίξουν. Βασίστηκα κυρίως στη συμμετοχική παρατήρηση, αλλά και σε σύντομες συνομιλίες - συνεντεύξεις με τα παιδιά. Όταν ήταν δυνατό, το παιχνίδι βιντεοσκοπήθηκε. Η ηλικία των παιδιών κυμαινόταν, επρόκειτο κυρίως για παιδιά της πρώτης σχολικής ηλικίας (6-12 ετών), με εξαίρεση την συνέντευξη με την Αγάπη και τον Κωνσταντίνο, που ο καθένας ήταν τρεισήμισι ετών κατά τη συνέντευξη. Το παιχνίδι παρουσιάζει ορισμένες ιδιαίτερες μεθοδολογικές και πρακτικές δυσκολίες στην έρευνά του, καθώς είναι από τη φύση του αντιφατικό και επιμένει να ξεφεύγει από όρια και ορισμούς. Φυσικά η ιδανική μέθοδος μελέτης των στοιχείων του παιδικού λαϊκού πολιτισμού θα ήταν η παρατήρηση στα πρωτογενή πλαίσια του παιχνιδιού, πχ σε μια παιδική χαρά, όπου τα παιχνίδια προκύπτουν αυθόρμητα. Κατά προτίμηση μάλιστα αυτό θα έπρεπε να γίνεται τακτικά στο ίδιο μέρος, ώστε να εξεταστούν οι αλλαγές των εποχών, της μόδας στα παιχνίδια κτλ. Ωστόσο και αυτή η μέθοδος έχει διάφορα μειονεκτήματα. Επιπλέον δεν αφήνει περιθώριο για συζήτηση και δε δίνει στα παιδιά τη δυνατότητα να εξηγήσουν πώς και γιατί λειτουργούν με αυτόν τον τρόπο (Roud, S. 2010, σ. xiv) Η επιλογή των παιδιών με τα οποία συνομίλησα έγινε αρχικά μέσω διαπροσωπικών επαφών. Ξεκίνησα από την Αθήνα παίρνοντας συνεντεύξεις από μαθήτριες και πρώην μαθήτριές μου στα σπίτια τους, ενώ συνέχισα στο Μαρκόπουλο με τα παιδιά φίλης μου επίσης στην κατοικία τους. Η φίλη αυτή στη συνέχεια με σύστησε στα παιδιά γνωστών της, με τα οποία μίλησα κατά τη διάρκεια παιδικού πάρτι στο 1ο Δημοτικό Σχολείο Μαρκοπούλου (ήταν μαθητές της Γ’ Δημοτικού). Τέλος πραγματοποίησα άλλη μια συνέντευξη σε φιλικό σπίτι στο Πόρτο Ράφτη. Οι συνεντεύξεις που πραγματοποιήθηκαν το 2025 έγιναν με τέσσερα ανίψια του συζύγου μου. Υπήρχε έτσι μια σχέση εμπιστοσύνης με τα παιδιά, που είναι σημαντικό να νιώσουν την αυθεντικότητα του ενδιαφέροντος του ερευνητή, ώστε να ξεπεράσουν τη διστακτικότητά τους και να νιώσουν όσο το δυνατό πιο άνετα απέναντι στον ενήλικο «εισβολέα» (Bauman, 1982). Πρέπει τέλος ο ερευνητής να έχει υπόψη ότι η διαδικασία δόμησης του παιχνιδιού, παρ’ όλο που φαινομενικά εξαρτάται από τα παιδιά, στην πραγματικότητα επηρεάζεται σημαντικά από τους ενήλικες, οι οποίοι με απαγορεύσεις ή παροτρύνσεις καθορίζουν το χρόνο (διάλειμμα, εκδρομή, ελεύθερος χρόνος στο σπίτι), το χώρο (προαύλιο, σπίτι, κοντινές αποστάσεις), τον αριθμό και το φύλο των παικτών, το είδος του παιχνιδιού, την έναρξη, τη διακοπή (κάλεσμα για φαγητό κτλ). Η εξουσία των ενηλίκων πάνω στο παιδικό παιχνίδι δημιουργεί ένα κλίμα αβεβαιότητας και αιφνιδιασμού και μια αίσθηση ρευστότητας που τελικά μπορεί να προκαλέσει μια ατομική εξέγερση ή συλλογική ανυπακοή, ή και μια αυθόρμητη «απόδραση» των παιδιών (Κλώνη, 2010). Προσπάθησα λοιπόν κατά τη διάρκεια των συνεντεύξεων αλλά και της καταγραφής των συμπερασμάτων να είμαι σε εγρήγορση σχετικά με το πώς ο τρόπος του παιχνιδιού και όσα λένε – και δε λένε- τα παιδιά επηρεάζεται από τους παρόντες ενηλίκους ή και αυτούς που, αν δεν είναι εκείνη τη στιγμή παρόντες, μπορεί να εμφανιστούν ανά πάσα στιγμή. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Αν και θεωρείται ότι τα παιδιά αποτελούν σήμερα αντικείμενο προσοχής και φροντίδας (η εποχή μας ονομάζεται και παιδοκεντρική, λαμβάνοντας υπόψη και τις πολλές επιστήμες που ασχολούνται με αυτά), ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις, θυματοποιούνται στο πλαίσιο της κοινωνίας της κατανάλωσης, χωρίς να δίνεται πάντα σημασία σε αυτό που σκέφτονται ή πραγματικά θέλουν, ενώ η απορρόφησή τους από τα κινητά και το διαδίκτυο δημιουργεί ένα ακόμη διαχωριστικό τείχος για την έκφραση των αντιλήψεων και των συναισθημάτων τους. Η Καναδέζα λαογράφος C. Carpenter σημειώνει με έμφαση στην ανάλυσή της, ότι τα παιδιά είναι «οι αποικίες της μετααποικιακής εποχής», ενώ ο Αμερικανός ερευνητής Jack Zipes υπογραμμίζει ότι οι δυνάμεις της αγοράς εξισώνουν την δυνατότητα να καταναλώνεις με τη δυνατότητα να ορίζεις τον εαυτό σου (κάτι που ισχύει ιδιαίτερα και για τα παιδιά). Με βάση τον παραπάνω προβληματισμό, αποφάσισα να στραφώ σε ένα πεδίο που αποτέλεσε ένα από τα πεδία έρευνας της λαογραφικής επιστήμης σχεδόν από τη γέννησή της, την παιδική ηλικία και τον λαϊκό πολιτισμό των παιδιών ή, όπως ονομάζεται σήμερα, πολιτισμό των συνομηλίκων, κυρίως προς μια κατηγορία παιδικών παιχνιδιών που περιλαμβάνουν λόγο, κίνηση και μελωδία. Η παιδική ηλικία δεν αποτελεί ένα «εύκολο» ερευνητικό πεδίο, είτε πρόκειται για συνεντεύξεις, είτε για συμμετοχική παρατήρηση στους χώρους όπου παίζουν τα παιδιά, πχ στην αυλή. Για τους περιορισμούς και τις δυσκολίες της επιτόπιας έρευνας με παιδιά έχουν αναφερθεί και άλλοι ερευνητές, βλ. π.χ. την Καπλάνογλου που μελέτησε τους θρύλους και τα παιχνίδια των παιδιών σε παιδικές κατασκηνώσεις (Kaplanoglou 2025). Η μελέτη στηρίχτηκε σε τρεις, κυρίως, αλληλοσυμπληρούμενες οπτικές. Το παιχνίδι προσεγγίστηκε από την οπτική της επιστήμης της λαογραφίας του παιδικού παιχνιδιού. Οι Opies και ο Sutton- Smith υπενθυμίζουν ότι το προαύλιο κρύβει πλούτο ο οποίος συχνά αγνοείται επειδή θεωρείται «ασήμαντος» (Sutton-Smith, 1970). Το δεύτερο πρίσμα από το οποίο ξεκίνησε αυτή η εργασία ήταν το παιχνίδι ως πρωτογενές, σχεδόν ιερό, ένστικτο σύμφωνα με τον Huizinga (Huizinga, 1945). Tέλος, η ελληνική κατηγοριοποίηση του Μιχάλη Μερακλή ανέδειξε την πολυπλοκότητα των παιχνιδιών με παλαμάκια, αφού μπορούν να καταταχθούν υπό προϋποθέσεις και στις τρεις κατηγορίες παιχνιδιών (ανταγωνισμού, μίμησης και τύχης) (Μερακλής, 2001). Ως προς τη μεθοδολογία, ακολούθησα τη μέθοδο των ημικατευθυνόμενων συνεντεύξεων από δεκαέξι παιδιά (έντεκα κορίτσια και πέντε αγόρια) που ζουν στην Αττική, ηλικίας από τριών έως δώδεκα ετών. Στη διάρκεια αυτής της έρευνας κατέγραψα συνολικά δεκαπέντε διαφορετικά παιχνίδια, με πιο δημοφιλή τα «Πίκατσου» και «Μαριάμ», (από τρεις παραλλαγές το καθένα). Η έρευνα εκτείνεται σε δύο χρονικές φάσεις, 2016-17 και 2025, κάτι που επέτρεψε να εξεταστούν οι μόδες αλλά και τα διαχρονικά παιχνίδια. Τα δεδομένα δείχνουν πως λόγος, ρυθμός και κίνηση συμπλέκονται· η σωματική κίνηση ενισχύει τη μνημονική δύναμη του στίχου και κορυφώνει τη χαρά του ρυθμού. Οι διαχωρισμοί ανά φύλο υπάρχουν αλλά ανά περίσταση μαλακώνουν: τα αγόρια μπαίνουν στο παιχνίδι, όταν αυτό καλύπτει αφηγηματικές φαντασιώσεις τύπου «πράκτορας 007» ή όταν το χιούμορ σπάει τον πάγο . Το παράλογο χιούμορ και τα μισο-ταμπού θέματα («everybody sexy boom») λειτουργούν σαν ασφαλές εργαστήριο κοινωνικοποίησης, ακριβώς επειδή στο προαύλιο απουσιάζει ο ενήλικος «αστυνόμος». Ο ίδιος χώρος του διαλείμματος βιώνεται ως έδαφος κυριαρχίας των παιδιών, όπου οι μικροί παίκτες ορίζουν κανόνες και ιεραρχίες, ανατρέποντας τα σχήματα εξουσίας της σχολικής τάξης. Τέλος, η ανθεκτικότητα της φόρμας αποδεικνύεται εντυπωσιακή: ο βασικός μηχανισμός (αντικριστά -συνήθως- παλαμάκια συνοδευόμενα από ένα ρεφρέν) διατηρείται, ενώ οι στίχοι «δανείζονται» υλικό ακόμη και από τα pokemon, φέρνοντας στο φως μια παγκόσμια παιδική κουλτούρα. Αποτιμώντας συνολικά τα παιχνίδια με παλαμάκια, βλέπουμε πως αποτελούν ζωντανή μορφή λαϊκού πολιτισμού, ανθεκτική στις τεχνολογικές και κοινωνικές μεταβολές και ταυτόχρονα συνεχώς μετασχηματιζόμενη. Τα στοιχεία αυτά του πολιτισμού των συνομήλικων θα πρέπει να προσεχτούν στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Όπως γράφει η Καπλάνογλου σε πρόσφατο άρθρο της, υπάρχει εδώ ένα διττό ζήτημα: «στο δάσος της σύγχρονης ελληνικής εκπαίδευσης, ο λαϊκός πολιτισμός βρίσκεται σκορπισμένος σε ψίχουλα, μια παροιμία εδώ, ένα παραμύθι εκεί, ένα δημοτικό τραγούδι κι ένα έθιμο παραπέρα: παρά λοιπόν τις φιλότιμες προσπάθειες ορισμένων δασκάλων από τις διάφορες βαθμίδες της εκπαίδευσης (από την προσχολική έως τη δευτεροβάθμια με τη συνεπικουρία των πανεπιστημιακών τμημάτων, σε όποια από αυτά παρέχονται γνώσεις λαογραφικής θεωρίας, ύλης και μεθοδολογίας) ο μαθητής αδυνατεί να κατανοήσει την περιπλοκότητά του παλαιότερου αγροτικού αλλά και του σύγχρονου αστικού ελληνικού λαϊκού πολιτισμού, το κοινωνικό του υπόβαθρο, το συμβολικό δυναμισμό του, τον πλούτου των παραλλαγών του. Τα αγαθά της παράδοσης (θεωρούμενης ως μέρος του λαϊκού πολιτισμού), γράφει ο Γερμανός λαογράφος Hermann Bausinger στο βιβλίο του «Ο λαϊκός πολιτισμός στον κόσμο της τεχνολογίας» (2009), σε μεγάλο βαθμό δεν ανήκουν πλέον στο δεδομένο περιβάλλον του παιδιού, αντίθετα το παιδί τώρα γνωρίζει τα λαϊκά αγαθά του παρελθόντος σχεδόν αποκλειστικά με τη μορφή εκπαιδευτικών αγαθών. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της βιωματικής – επικοινωνιακής ανάπτυξη της διδασκαλίας (με τη χρήση της βιογραφικής προσέγγισης, της τοπικής ιστορίας, της μικροϊστορίας και βέβαια της λαογραφίας). Ερωτήματα όπως πώς μιλάμε στα σημερινά παιδιά για τα παγκόσμια κοινωνικά προβλήματα, τους πολέμους, την κλιματική αλλαγή κ.ά. χωρίς να σκοτώσουμε την παιδικότητά τους, μπορούν επίσης να αντιμετωπιστούν σε αυτό το πλαίσιο. Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες μας, που όλοι αναγνωρίζουμε ότι υποφέρουμε από έλλειμμα δημοκρατίας, πώς καλλιεργούμε την πολιτιστική δημοκρατία μέσω της αξιοποίησης των λαϊκών πολιτισμικών αγαθών;» Στον παραπάνω προβληματισμό, θα πρέπει να προστεθεί και μία ακόμη σύσταση ή παρότρυνση στην οποία καταλήγουμε μέσα από τη μελέτη του υλικού μας: το υλικό αυτό που δίνει πρόσβαση στον τρόπο που σκέφτονται και δημιουργούν τα παιδιά θα πρέπει να προσεχτεί περισσότερο από τους εκπαιδευτικούς στο σχεδιασμό μιας σύγχρονης και δημιουργικής εκπαιδευτικής πολιτικής που απευθύνεται ακριβώς στα παιδιά.: η αξία αυτών των παιχνιδιών έγκειται ακριβώς στη δημιουργία τους από τα παιδιά για τα παιδιά και στην απουσία ακόμη και ενήλικης παρουσίας. Η ένταξη του παιχνιδιού στο επίσημο εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να καταπολεμήσει τις μακροχρόνιες παθογένειες της ελληνικής εκπαίδευσης, προς μια κατεύθυνση που θα εντάξει την παιδική δημιουργικότητα, τη φαντασία και τον μεταφορικό λόγο των παιδιών στην ίδια τη μαθησιακή διαδικασία.","INTRODUCTION 1. Themes, Theoretical Frameworks, and Structure of the Thesis The subject of this master’s thesis is children’s folk culture, and more specifically, children’s play. Through an on-site field-research methodology, the study records—and, based on folkloristic theory, analyzes—games that involve melody, speech, and movement (for example, clapping hands and stomping feet). The aim of the thesis is, through this limited catalogue of games, to address some key questions posed by folkloristic research into children’s culture, such as: How is play constituted and why is it significant as a cultural process among children? What role does play have in their communicative practices? What is the importance of language, sound, and movement? To what extent do children use metaphor and symbols in their communication? How central is imagination? How do mixed-gender and single-gender games differ, and why? How do children handle “taboo” topics—including gender relations—and to what extent do they use insults or stereotypes? And finally, what about the element of the absurd—those invented words without literal meaning that only the children themselves understand? This research field within folkloristics is rich, with major contributions from scholars such as the Opies, Andy Arleo, Carole Carpenter, and, in Greece, the eminent Michalis Meraklis, among others. Yet it remains far from “saturated”: there are few recent recordings and a lack of large-scale studies. The relatively scant recent literature even complicates the researcher’s work: it seems that the “triviality barrier” (Sutton-Smith, 1970)—the threshold beyond which something is deemed too insignificant to study—deters younger scholars from examining play. And yet, how unjust for something as vital as play! Indeed, folkloristics included children’s play among its interests from very early on. The primary theoretical framework I employed draws on studies by Carole Carpenter, Julia Bishop, A. Arleo, and Michalis Meraklis. Above all, I adopted Meraklis’s (2001) classification—adapted for Greek contexts—which divides children’s games into three main types: games based on competition and skill comparison (e.g., racing), imitation games (e.g., pretending to run a “shop”), and games of chance (e.g., coin-flipping). The games examined here—those combining movement, clapping, speech, and music—may fall into more than one of these categories, as will be shown in the analysis and in the tables in the appendices. For instance, speed-clapping games can be skill-based (whoever messes up first loses), while games like “007” involve imitation (children “shoot” like spies). Clapping games also often serve as random selectors (games of chance), where the one caught mid-verse when the song stops is chosen. Based on this theoretical foundation, the present work seeks, on the one hand, to highlight—within a folkloristic approach—the richness and variety of contemporary children’s games, and on the other hand, to stress that despite today’s emphasis on solitary, mental play and consumerism, children still preserve in their lifeworlds creative forms of play rooted in movement, metaphorical language, and direct interaction. As for structure, the thesis includes an introduction and two main parts. The first part reviews the conceptual approaches of international and Greek folkloristics regarding the child, childhood, and children’s play. The second presents the field-research material, classified according to the criteria adopted from Meraklis’s studies. This is followed by conclusions and three appendices containing: transcripts and photographs of the games recorded, classification tables of the games by gender, age, setting, presence or absence of verbal content, poetic form, mythic character (re-enactments), presence of competition and symmetry, body parts used (upper or lower), and number of players. Finally, there is the research diary, and bibliography in both Greek and foreign languages. 2. Research Methodology My methodology focused on the qualitative aspects of the games and relied on in-person, semi-structured, video-recorded interviews with children from friends and family circles. When video- or photo-recording was not permitted by guardians, I took detailed notes. Fourteen children aged 3½ to 12 years participated—an age range most engaged in these types of games. Recordings took place in 2016–2017 and again in 2025; one child was interviewed twice, at ages 3 and 12. My interpretative observations were then connected to the literature. Between April 2016 and May 2017 I recorded thirteen games (some more than once): “Antoinetta” “The Sailor” “Happy Are Both My Hands” “Do You Love Me, Mommy?” “Pikachu” “Mariam” “Trois petits chats” “007” “Baba-bébé” “Coca-Cola” “Zero” “The Bee Goes By” …and a fast clapping game without song (winner is whoever doesn’t trip up). In March 2025 I added two new games: “Me to go, go, go” “Chocolate” …as well as “Mariam” again, which proved timeless (I knew it from my own childhood). The research took place in various settings—homes, schools, children’s parties—where kids could interact freely. I primarily used participant observation along with brief interviews. Whenever possible, play sessions were videotaped. The children were mostly in the early school-age range (6–12 years), except for two 3½-year-olds, Agapi and Konstantinos. Studying children’s play poses particular methodological and practical challenges: play itself resists boundaries and definitions. Ideally, one would observe in the primary contexts of play (e.g., playgrounds) regularly over different seasons to track changes in fashion and trends. But this method also has drawbacks—it leaves no room for discussion and doesn’t let children explain how and why they play as they do (Roud, 2010, p. xiv). My participants were initially recruited through personal contacts: starting in Athens with former students at their homes, then in Markopoulo through a friend’s children at a birthday party at the 1st Primary School of Markopoulo (third-graders), and finally in Porto Rafti at another friend’s home. The 2025 interviews involved my husband’s four nephews, which fostered trust and comfort—crucial for overcoming the children’s natural reticence toward an “adult intruder” (Bauman, 1982). Researchers must always remember that although play seems child-driven, adults heavily influence its timing (break time, excursions), space (schoolyard, home), number and gender of players, type of game, and its start and stop (e.g., mealtime calls). This adult authority creates uncertainty and spontaneity in play, sometimes provoking individual rebellion or collective disobedience—or even a child’s “escape” (Kloni, 2010). I stayed alert during interviews and recordings for how children’s words—and silences—were shaped by present or looming adult authority. CONCLUSIONS Although today’s era is often called “child-centered,” children are nonetheless victimized by consumer society, with too little heed paid to their true thoughts and desires. Their immersion in screens and the internet erects yet another barrier to expressing their perceptions and emotions. Canadian folklorist Carole Carpenter emphatically calls children “the colonies of the post-colonial era,” while American scholar Jack Zipes warns that market forces equate consumption with self-definition (especially for children). Motivated by these concerns, I turned to a field long studied by folkloristics since its origins—childhood and children’s folk culture (or, today, peer culture)—focusing on games involving speech, movement, and melody. Childhood is a challenging research domain, whether through interviews or participant observation in playgrounds. Others have noted these field-work constraints—see, for example, Kaplanoglou’s 2025 study of children’s legends and games in summer camps. My study relied on three complementary perspectives. Folklorists the Opies and Sutton-Smith remind us that the playground hides a wealth often ignored as “trivial” (Sutton-Smith, 1970). Johan Huizinga viewed play as a primary, almost sacred, instinct (Huizinga, 1945). And Michalis Meraklis’s Greek classification revealed the complexity of clapping games, which can fall under competition, imitation, or chance depending on context (Meraklis, 2001). Methodologically, I conducted semi-structured interviews with sixteen children (eleven girls, five boys) aged 3 to 12 in the Attica region. Overall, I documented fifteen distinct games, the most popular being “Pikachu” and “Mariam” (each in three variants). Spanning two phases (2016–17 and 2025), this research exposed both fads and timeless games. The data show that language, rhythm, and movement intertwine: bodily motion boosts memory of the verse and heightens rhythmic joy. Gender divides exist but soften in certain contexts—boys join in when the game evokes narrative fantasies like “Agent 007” or when absurd humor breaks the ice. Absurd humor and mild taboos (“everybody sexy boom”) act as safe social laboratories because there’s no adult “policeman” in the playground. The playground itself becomes children’s dominion, where they set rules and hierarchies, overturning schoolroom power structures. Finally, the core mechanism of opposite-facing claps with a refrain endures across time—lyrics even borrow from Pokémon—revealing a global children’s culture. Clapping games thus stand as a living form of folk culture: resilient to technological and social change yet constantly evolving. Educators should harness this insight in modern, creative educational policies. As Kaplanoglou recently argued, Greek folk culture is scattered in crumbs across the curriculum—here a proverb, there a folk song—so children barely grasp its complexity, social context, symbolism, or variety. By using experiential, communicative teaching—biographical approaches, local history, microhistory, and folkloristics—we can help kids engage deeply. How do we address global issues, wars, climate change, etc., without killing their childhood? And in Western societies suffering a democracy deficit, how do we cultivate cultural democracy through folk-cultural heritage? Adding to this, our study suggests one more urging: the material that grants access to children’s thinking and creativity must inform modern educational policy aimed at children. The value of these games lies in their being created by children for children—with no adult presence. Integrating play into the formal education system could combat Greece’s long-standing educational pathologies by embedding children’s creativity, imagination, and metaphorical expression into learning itself."]},{"key":"dc:title","label":"Title","values":["Στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού των παιδιών: τα παιχνίδια που περιλαμβάνουν λόγο, κίνηση (χτυπήματα χεριών και ποδιών) και μελωδία"]}]}],"canonical_facts":{"dc:creator":["Ζεπάτου Μαρία","Zepatou Maria"],"dc:date":["2025"],"dc:description":["ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ, ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΠΛΑΙΣΙΑ, ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Το αντικείμενο της παρούσας διπλωματικής εργασίας είναι ο λαϊκός πολιτισμός των παιδιών και ειδικότερα το παιδικό παιχνίδι. Η εργασία καταγράφει, μέσω της μεθοδολογίας της επιτόπιας έρευνας, και αναλύει, με βάση τη λαογραφική θεωρία, παιχνίδια που περιλαμβάνουν μελωδία, λόγο και κίνηση (όπως, για παράδειγμα, χτυπήματα χεριών και ποδιών). Στόχος της εργασίας είναι, μέσα από αυτή την περιορισμένη καταγραφή παιχνιδιών, να μελετηθούν ορισμένα βασικά ερωτήματα που έχει θέσει η λαογραφική έρευνα του πολιτισμού των παιδιών, όπως: η συγκρότηση και η σημασία του παιχνιδιού ως μιας σημαντικής πολιτισμικής διαδικασίας στον πολιτισμό των παιδιών, η θέση του παιχνιδιού στις επικοινωνιακές τους πρακτικές, η σημασία του λόγου, του ήχου και της κίνησης, η δυνατότητα των παιδιών να αξιοποιούν τις μεταφορές και τα σύμβολα στη μεταξύ τους επικοινωνία, η σημασία της φαντασίας, η διάκριση μεταξύ παιχνιδιών που παίζουν αγόρια και κορίτσια μαζί ή χωριστά (παίζουν διαφορετικά τα αγόρια από τα κορίτσια και γιατί;), η αντιμετώπιση θεμάτων «ταμπού» από τα παιδιά -συμπεριλαμβανομένων και των σχέσεων των δύο φύλων- , η παρουσία υβριστικών ή προσβλητικών εκφράσεων και στερεοτύπων, και το στοιχείο του παραλόγου, καθώς η ιδιαίτερη αυτή κατηγορία παιχνιδιών περιέχει λέξεις χωρίς νόημα, που έχουν εφεύρει τα ίδια τα παιδιά. Το ερευνητικό αυτό πεδίο της λαογραφικής επιστήμης είναι πλούσιο, με σημαντικές συνεισφορές από επιστήμονες όπως -ενδεικτικά μόνο ας αναφερθούν- το ζεύγος Opie, o Andy Arleo, η Carole Carpenter, στα της Ελλάδας ο μέγιστος Μερακλής, και άλλοι, νεότεροι. Ωστόσο, πρόκειται επίσης για ένα πεδίο κάθε άλλο παρά κορεσμένο, με λίγες καταγραφές, ειδικά για τις τελευταίες δεκαετίες, και έλλειψη έργων μεγάλης κλίμακας. Μάλιστα, η περιορισμένη πρόσφατη βιβλιογραφία δυσκολεύει τον ερευνητή: φαίνεται ότι το «triviality barrier» (Sutton-Smith, 1970), μια οριοθέτηση του τι θεωρείται πολύ ασήμαντο ή τετριμμένο για να αποτελέσει αντικείμενο έρευνας, εμποδίζει τους νεότερους ερευνητές να ασχοληθούν με το παιχνίδι. Και πόσο άδικα, για κάτι τόσο σημαντικό όσο το παιχνίδι! Αντίθετα, η επιστήμη της λαογραφίας έχει εντάξει από πολύ νωρίς το παιχνίδι ως μέρος της κουλτούρας των συνομήλικων στα ενδιαφέροντά της. Το βασικό θεωρητικό πλαίσιο που αξιοποίησα στην παρούσα εργασία αντλεί στοιχεία από τις μελέτες των Carole Carpenter, Julia Bishop, A. Arleo και Μιχάλη Μερακλή. Κυρίως έλαβα υπόψη την κατηγοριοποίηση των παιχνιδιών κατά το Μερακλή (2001), η οποία είναι και προσαρμοσμένη στα ελληνικά δεδομένα. Σύμφωνα με αυτήν, οι τρεις βασικές κατηγορίες παιχνιδιών είναι παιχνίδια που βασίζονται στον ανταγωνισμό και τη σύγκριση ικανοτήτων (πχ τρέξιμο), παιχνίδια μίμησης (πχ τα παιδιά παίζουν ότι έχουν «μαγαζί», και παιχνίδια τύχης (πχ κέρματα). Τα παιχνίδια που εξετάζει η παρούσα εργασία, τα οποία περιλαμβάνουν κίνηση, παλαμάκια, λόγο και μουσική, μπορεί να ανήκουν σε διάφορες από αυτές τις κατηγορίες, κάτι το οποίο εξετάζεται στην ανάλυση και ερμηνεία του υλικού και πιο παραστατικά στους πίνακες των παραρτημάτων. Ενδεικτικά, μπορεί τα παιδιά να παίζουν παλαμάκια με ταχύτητα, ώστε να χάσει όποιος μπερδευτεί πρώτος (παιχνίδι ικανότητας), άλλα παιχνίδια όπως το 007 περιλαμβάνουν μίμηση (τα παιδιά πυροβολούν σαν κατάσκοποι), ενώ συχνότατα τα παιχνίδια με παλαμάκια χρησιμοποιούνται σαν λαχνίσματα (παιχνίδια τύχης), όπου τυχαία επιλέγεται κάποιος, όποιος στη σειρά του σταματήσει το τραγούδι. Με βάση το παραπάνω θεωρητικό πλαίσιο, η παρούσα εργασία επιχειρεί αφενός, στο πλαίσιο μιας λαογραφικής προσέγγισης, να αναδείξει αφενός τον πλούτο και την ποικιλία των παιδικών παιχνιδιών στο σήμερα, αλλά και αφετέρου να υπογραμμίσει ότι, αν και στην εποχή μας προκρίνεται το εγκεφαλικό και μονήρες παιχνίδι και η κατανάλωση, το παιδιά διατηρούν στον βιόκοσμό τους τρόπους δημιουργικού παιξίματος που βασίζονται στην κίνηση, τη μεταφορική χρήση του λόγου και τη ζωντανή επικοινωνία. Ως προς τη διάρθρωσή της, η εργασία περιλαμβάνει μια εισαγωγή και δύο μέρη: στο πρώτο μέρος γίνεται αναφορά στις εννοιολογικές θεωρήσεις της διεθνούς και της ελληνικής λαογραφίας, για το παιδί, την παιδική ηλικία και το παιδικό παιχνίδι. Στο δεύτερο μέρος, περιλαμβάνει το υλικό από την επιτόπια έρευνα, με βάση τα κριτήρια κατάταξης που έχουν υιοθετηθεί από τον Μιχάλη Μερακλή στις δικές τους μελέτες για το παιδικό παιχνίδι. Ακολουθούν τα συμπεράσματα, και τρία παραρτήματα που περιλαμβάνουν: απομαγνητοφώνηση και φωτογραφίες των παιχνιδιών που καταγράφηκαν, και πίνακες κατηγοριοποίησης των παιχνιδιών με βάση το φύλο, την ηλικία, τον χώρο που παίζονται, την ύπαρξη ή μη λεκτικού περιεχόμενου, την ποιητική φόρμα, το μυθικός χαρακτήρας (αναπαραστάσεις), την ύπαρξη ή όχι του ανταγωνιστικού στοιχείου και συμμετρίας, τα μέρη του σώματος (πάνω, κάτω) που χρησιμοποιούνται και τον αριθμό των παικτών. Παρατίθεται, τέλος, ημερολόγιο έρευνας. Ακολουθεί ελληνική και ξενόγλωσση βιβλιογραφία. 2. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Όσον αφορά τη μεθοδολογία που ακολούθησα, επικεντρώθηκα στα ποιοτικά στοιχεία των παιχνιδιών και βασίστηκε σε δια ζώσης, ημι-δομημένες και βιντεογραφημένες συνεντεύξεις με παιδιά του φιλικού και οικογενειακού περιβάλλοντός μου. Σε περιπτώσεις που η βιντεογράφηση ή φωτογράφηση δεν κατέστη δυνατή, λόγω μη συναίνεσης των κηδεμόνων, κρατήθηκαν σημειώσεις. Στην έρευνά μου, συμμετείχαν δεκατέσσερα (14) παιδιά ηλικίας 3 ½ έως 12 ετών, δείγμα που εμπίπτει στις ηλικίες που εμπλέκονται περισσότερο στα συγκεκριμένα είδη παιχνιδιού. Οι καταγραφές έγιναν κατά τα έτη 2016-2017 και 2025, με ένα παιδί να συμμετέχει δύο φορές, στην ηλικία των 3 και των 12 ετών αντίστοιχα. Οι ερμηνευτικές παρατηρήσεις μου πάνω στα παιχνίδια που καταγράφηκαν συνδέθηκαν με τη βιβλιογραφία. Kατά τη διάρκεια της έρευνας από τον Απρίλιο του 2016 ως το Μάιο του 2017 κατέγραψα συνολικά δεκατρία παιχνίδια (κάποια από αυτά περισσότερες από μία φορές): α) την Αντουανέτα, β) το Ναύτη, γ) το \"Χαρωπά τα δυο μου χέρια\", δ) \"Μ' αγαπάς μαμά\", ε) Πίκατσου, στ) Μαριάμ, ζ) Trois petits chats, η) 007, θ) Baba- bébé, ι) Κόκα κόλα, ια) Μηδέν, ιβ) Περνά- περνά η μέλισσα καθώς και παλαμάκια ταχύτητας (χωρίς τραγούδι- νικάει όποιος δεν μπερδευτεί). Στο δεύτερο μέρος της έρευνας το Μάρτιο του 2025 κατέγραψα δύο νέα παιχνίδια: α) «με το γω, γω γω» και β) «σοκολάτα» αλλά και εκ νέου το Μαριάμ, που φαίνεται ότι είναι διαχρονικό (μου ήταν γνωστό και όταν εγώ ήμουν παιδί). Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε διάφορους χώρους: σπίτια, σχολεία και παιδικά πάρτι, όπου τα παιδιά είχαν την ευκαιρία να αλληλεπιδράσουν και να παίξουν. Βασίστηκα κυρίως στη συμμετοχική παρατήρηση, αλλά και σε σύντομες συνομιλίες - συνεντεύξεις με τα παιδιά. Όταν ήταν δυνατό, το παιχνίδι βιντεοσκοπήθηκε. Η ηλικία των παιδιών κυμαινόταν, επρόκειτο κυρίως για παιδιά της πρώτης σχολικής ηλικίας (6-12 ετών), με εξαίρεση την συνέντευξη με την Αγάπη και τον Κωνσταντίνο, που ο καθένας ήταν τρεισήμισι ετών κατά τη συνέντευξη. Το παιχνίδι παρουσιάζει ορισμένες ιδιαίτερες μεθοδολογικές και πρακτικές δυσκολίες στην έρευνά του, καθώς είναι από τη φύση του αντιφατικό και επιμένει να ξεφεύγει από όρια και ορισμούς. Φυσικά η ιδανική μέθοδος μελέτης των στοιχείων του παιδικού λαϊκού πολιτισμού θα ήταν η παρατήρηση στα πρωτογενή πλαίσια του παιχνιδιού, πχ σε μια παιδική χαρά, όπου τα παιχνίδια προκύπτουν αυθόρμητα. Κατά προτίμηση μάλιστα αυτό θα έπρεπε να γίνεται τακτικά στο ίδιο μέρος, ώστε να εξεταστούν οι αλλαγές των εποχών, της μόδας στα παιχνίδια κτλ. Ωστόσο και αυτή η μέθοδος έχει διάφορα μειονεκτήματα. Επιπλέον δεν αφήνει περιθώριο για συζήτηση και δε δίνει στα παιδιά τη δυνατότητα να εξηγήσουν πώς και γιατί λειτουργούν με αυτόν τον τρόπο (Roud, S. 2010, σ. xiv) Η επιλογή των παιδιών με τα οποία συνομίλησα έγινε αρχικά μέσω διαπροσωπικών επαφών. Ξεκίνησα από την Αθήνα παίρνοντας συνεντεύξεις από μαθήτριες και πρώην μαθήτριές μου στα σπίτια τους, ενώ συνέχισα στο Μαρκόπουλο με τα παιδιά φίλης μου επίσης στην κατοικία τους. Η φίλη αυτή στη συνέχεια με σύστησε στα παιδιά γνωστών της, με τα οποία μίλησα κατά τη διάρκεια παιδικού πάρτι στο 1ο Δημοτικό Σχολείο Μαρκοπούλου (ήταν μαθητές της Γ’ Δημοτικού). Τέλος πραγματοποίησα άλλη μια συνέντευξη σε φιλικό σπίτι στο Πόρτο Ράφτη. Οι συνεντεύξεις που πραγματοποιήθηκαν το 2025 έγιναν με τέσσερα ανίψια του συζύγου μου. Υπήρχε έτσι μια σχέση εμπιστοσύνης με τα παιδιά, που είναι σημαντικό να νιώσουν την αυθεντικότητα του ενδιαφέροντος του ερευνητή, ώστε να ξεπεράσουν τη διστακτικότητά τους και να νιώσουν όσο το δυνατό πιο άνετα απέναντι στον ενήλικο «εισβολέα» (Bauman, 1982). Πρέπει τέλος ο ερευνητής να έχει υπόψη ότι η διαδικασία δόμησης του παιχνιδιού, παρ’ όλο που φαινομενικά εξαρτάται από τα παιδιά, στην πραγματικότητα επηρεάζεται σημαντικά από τους ενήλικες, οι οποίοι με απαγορεύσεις ή παροτρύνσεις καθορίζουν το χρόνο (διάλειμμα, εκδρομή, ελεύθερος χρόνος στο σπίτι), το χώρο (προαύλιο, σπίτι, κοντινές αποστάσεις), τον αριθμό και το φύλο των παικτών, το είδος του παιχνιδιού, την έναρξη, τη διακοπή (κάλεσμα για φαγητό κτλ). Η εξουσία των ενηλίκων πάνω στο παιδικό παιχνίδι δημιουργεί ένα κλίμα αβεβαιότητας και αιφνιδιασμού και μια αίσθηση ρευστότητας που τελικά μπορεί να προκαλέσει μια ατομική εξέγερση ή συλλογική ανυπακοή, ή και μια αυθόρμητη «απόδραση» των παιδιών (Κλώνη, 2010). Προσπάθησα λοιπόν κατά τη διάρκεια των συνεντεύξεων αλλά και της καταγραφής των συμπερασμάτων να είμαι σε εγρήγορση σχετικά με το πώς ο τρόπος του παιχνιδιού και όσα λένε – και δε λένε- τα παιδιά επηρεάζεται από τους παρόντες ενηλίκους ή και αυτούς που, αν δεν είναι εκείνη τη στιγμή παρόντες, μπορεί να εμφανιστούν ανά πάσα στιγμή. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Αν και θεωρείται ότι τα παιδιά αποτελούν σήμερα αντικείμενο προσοχής και φροντίδας (η εποχή μας ονομάζεται και παιδοκεντρική, λαμβάνοντας υπόψη και τις πολλές επιστήμες που ασχολούνται με αυτά), ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις, θυματοποιούνται στο πλαίσιο της κοινωνίας της κατανάλωσης, χωρίς να δίνεται πάντα σημασία σε αυτό που σκέφτονται ή πραγματικά θέλουν, ενώ η απορρόφησή τους από τα κινητά και το διαδίκτυο δημιουργεί ένα ακόμη διαχωριστικό τείχος για την έκφραση των αντιλήψεων και των συναισθημάτων τους. Η Καναδέζα λαογράφος C. Carpenter σημειώνει με έμφαση στην ανάλυσή της, ότι τα παιδιά είναι «οι αποικίες της μετααποικιακής εποχής», ενώ ο Αμερικανός ερευνητής Jack Zipes υπογραμμίζει ότι οι δυνάμεις της αγοράς εξισώνουν την δυνατότητα να καταναλώνεις με τη δυνατότητα να ορίζεις τον εαυτό σου (κάτι που ισχύει ιδιαίτερα και για τα παιδιά). Με βάση τον παραπάνω προβληματισμό, αποφάσισα να στραφώ σε ένα πεδίο που αποτέλεσε ένα από τα πεδία έρευνας της λαογραφικής επιστήμης σχεδόν από τη γέννησή της, την παιδική ηλικία και τον λαϊκό πολιτισμό των παιδιών ή, όπως ονομάζεται σήμερα, πολιτισμό των συνομηλίκων, κυρίως προς μια κατηγορία παιδικών παιχνιδιών που περιλαμβάνουν λόγο, κίνηση και μελωδία. Η παιδική ηλικία δεν αποτελεί ένα «εύκολο» ερευνητικό πεδίο, είτε πρόκειται για συνεντεύξεις, είτε για συμμετοχική παρατήρηση στους χώρους όπου παίζουν τα παιδιά, πχ στην αυλή. Για τους περιορισμούς και τις δυσκολίες της επιτόπιας έρευνας με παιδιά έχουν αναφερθεί και άλλοι ερευνητές, βλ. π.χ. την Καπλάνογλου που μελέτησε τους θρύλους και τα παιχνίδια των παιδιών σε παιδικές κατασκηνώσεις (Kaplanoglou 2025). Η μελέτη στηρίχτηκε σε τρεις, κυρίως, αλληλοσυμπληρούμενες οπτικές. Το παιχνίδι προσεγγίστηκε από την οπτική της επιστήμης της λαογραφίας του παιδικού παιχνιδιού. Οι Opies και ο Sutton- Smith υπενθυμίζουν ότι το προαύλιο κρύβει πλούτο ο οποίος συχνά αγνοείται επειδή θεωρείται «ασήμαντος» (Sutton-Smith, 1970). Το δεύτερο πρίσμα από το οποίο ξεκίνησε αυτή η εργασία ήταν το παιχνίδι ως πρωτογενές, σχεδόν ιερό, ένστικτο σύμφωνα με τον Huizinga (Huizinga, 1945). Tέλος, η ελληνική κατηγοριοποίηση του Μιχάλη Μερακλή ανέδειξε την πολυπλοκότητα των παιχνιδιών με παλαμάκια, αφού μπορούν να καταταχθούν υπό προϋποθέσεις και στις τρεις κατηγορίες παιχνιδιών (ανταγωνισμού, μίμησης και τύχης) (Μερακλής, 2001). Ως προς τη μεθοδολογία, ακολούθησα τη μέθοδο των ημικατευθυνόμενων συνεντεύξεων από δεκαέξι παιδιά (έντεκα κορίτσια και πέντε αγόρια) που ζουν στην Αττική, ηλικίας από τριών έως δώδεκα ετών. Στη διάρκεια αυτής της έρευνας κατέγραψα συνολικά δεκαπέντε διαφορετικά παιχνίδια, με πιο δημοφιλή τα «Πίκατσου» και «Μαριάμ», (από τρεις παραλλαγές το καθένα). Η έρευνα εκτείνεται σε δύο χρονικές φάσεις, 2016-17 και 2025, κάτι που επέτρεψε να εξεταστούν οι μόδες αλλά και τα διαχρονικά παιχνίδια. Τα δεδομένα δείχνουν πως λόγος, ρυθμός και κίνηση συμπλέκονται· η σωματική κίνηση ενισχύει τη μνημονική δύναμη του στίχου και κορυφώνει τη χαρά του ρυθμού. Οι διαχωρισμοί ανά φύλο υπάρχουν αλλά ανά περίσταση μαλακώνουν: τα αγόρια μπαίνουν στο παιχνίδι, όταν αυτό καλύπτει αφηγηματικές φαντασιώσεις τύπου «πράκτορας 007» ή όταν το χιούμορ σπάει τον πάγο . Το παράλογο χιούμορ και τα μισο-ταμπού θέματα («everybody sexy boom») λειτουργούν σαν ασφαλές εργαστήριο κοινωνικοποίησης, ακριβώς επειδή στο προαύλιο απουσιάζει ο ενήλικος «αστυνόμος». Ο ίδιος χώρος του διαλείμματος βιώνεται ως έδαφος κυριαρχίας των παιδιών, όπου οι μικροί παίκτες ορίζουν κανόνες και ιεραρχίες, ανατρέποντας τα σχήματα εξουσίας της σχολικής τάξης. Τέλος, η ανθεκτικότητα της φόρμας αποδεικνύεται εντυπωσιακή: ο βασικός μηχανισμός (αντικριστά -συνήθως- παλαμάκια συνοδευόμενα από ένα ρεφρέν) διατηρείται, ενώ οι στίχοι «δανείζονται» υλικό ακόμη και από τα pokemon, φέρνοντας στο φως μια παγκόσμια παιδική κουλτούρα. Αποτιμώντας συνολικά τα παιχνίδια με παλαμάκια, βλέπουμε πως αποτελούν ζωντανή μορφή λαϊκού πολιτισμού, ανθεκτική στις τεχνολογικές και κοινωνικές μεταβολές και ταυτόχρονα συνεχώς μετασχηματιζόμενη. Τα στοιχεία αυτά του πολιτισμού των συνομήλικων θα πρέπει να προσεχτούν στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Όπως γράφει η Καπλάνογλου σε πρόσφατο άρθρο της, υπάρχει εδώ ένα διττό ζήτημα: «στο δάσος της σύγχρονης ελληνικής εκπαίδευσης, ο λαϊκός πολιτισμός βρίσκεται σκορπισμένος σε ψίχουλα, μια παροιμία εδώ, ένα παραμύθι εκεί, ένα δημοτικό τραγούδι κι ένα έθιμο παραπέρα: παρά λοιπόν τις φιλότιμες προσπάθειες ορισμένων δασκάλων από τις διάφορες βαθμίδες της εκπαίδευσης (από την προσχολική έως τη δευτεροβάθμια με τη συνεπικουρία των πανεπιστημιακών τμημάτων, σε όποια από αυτά παρέχονται γνώσεις λαογραφικής θεωρίας, ύλης και μεθοδολογίας) ο μαθητής αδυνατεί να κατανοήσει την περιπλοκότητά του παλαιότερου αγροτικού αλλά και του σύγχρονου αστικού ελληνικού λαϊκού πολιτισμού, το κοινωνικό του υπόβαθρο, το συμβολικό δυναμισμό του, τον πλούτου των παραλλαγών του. Τα αγαθά της παράδοσης (θεωρούμενης ως μέρος του λαϊκού πολιτισμού), γράφει ο Γερμανός λαογράφος Hermann Bausinger στο βιβλίο του «Ο λαϊκός πολιτισμός στον κόσμο της τεχνολογίας» (2009), σε μεγάλο βαθμό δεν ανήκουν πλέον στο δεδομένο περιβάλλον του παιδιού, αντίθετα το παιδί τώρα γνωρίζει τα λαϊκά αγαθά του παρελθόντος σχεδόν αποκλειστικά με τη μορφή εκπαιδευτικών αγαθών. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της βιωματικής – επικοινωνιακής ανάπτυξη της διδασκαλίας (με τη χρήση της βιογραφικής προσέγγισης, της τοπικής ιστορίας, της μικροϊστορίας και βέβαια της λαογραφίας). Ερωτήματα όπως πώς μιλάμε στα σημερινά παιδιά για τα παγκόσμια κοινωνικά προβλήματα, τους πολέμους, την κλιματική αλλαγή κ.ά. χωρίς να σκοτώσουμε την παιδικότητά τους, μπορούν επίσης να αντιμετωπιστούν σε αυτό το πλαίσιο. Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες μας, που όλοι αναγνωρίζουμε ότι υποφέρουμε από έλλειμμα δημοκρατίας, πώς καλλιεργούμε την πολιτιστική δημοκρατία μέσω της αξιοποίησης των λαϊκών πολιτισμικών αγαθών;» Στον παραπάνω προβληματισμό, θα πρέπει να προστεθεί και μία ακόμη σύσταση ή παρότρυνση στην οποία καταλήγουμε μέσα από τη μελέτη του υλικού μας: το υλικό αυτό που δίνει πρόσβαση στον τρόπο που σκέφτονται και δημιουργούν τα παιδιά θα πρέπει να προσεχτεί περισσότερο από τους εκπαιδευτικούς στο σχεδιασμό μιας σύγχρονης και δημιουργικής εκπαιδευτικής πολιτικής που απευθύνεται ακριβώς στα παιδιά.: η αξία αυτών των παιχνιδιών έγκειται ακριβώς στη δημιουργία τους από τα παιδιά για τα παιδιά και στην απουσία ακόμη και ενήλικης παρουσίας. Η ένταξη του παιχνιδιού στο επίσημο εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να καταπολεμήσει τις μακροχρόνιες παθογένειες της ελληνικής εκπαίδευσης, προς μια κατεύθυνση που θα εντάξει την παιδική δημιουργικότητα, τη φαντασία και τον μεταφορικό λόγο των παιδιών στην ίδια τη μαθησιακή διαδικασία.","INTRODUCTION 1. Themes, Theoretical Frameworks, and Structure of the Thesis The subject of this master’s thesis is children’s folk culture, and more specifically, children’s play. Through an on-site field-research methodology, the study records—and, based on folkloristic theory, analyzes—games that involve melody, speech, and movement (for example, clapping hands and stomping feet). The aim of the thesis is, through this limited catalogue of games, to address some key questions posed by folkloristic research into children’s culture, such as: How is play constituted and why is it significant as a cultural process among children? What role does play have in their communicative practices? What is the importance of language, sound, and movement? To what extent do children use metaphor and symbols in their communication? How central is imagination? How do mixed-gender and single-gender games differ, and why? How do children handle “taboo” topics—including gender relations—and to what extent do they use insults or stereotypes? And finally, what about the element of the absurd—those invented words without literal meaning that only the children themselves understand? This research field within folkloristics is rich, with major contributions from scholars such as the Opies, Andy Arleo, Carole Carpenter, and, in Greece, the eminent Michalis Meraklis, among others. Yet it remains far from “saturated”: there are few recent recordings and a lack of large-scale studies. The relatively scant recent literature even complicates the researcher’s work: it seems that the “triviality barrier” (Sutton-Smith, 1970)—the threshold beyond which something is deemed too insignificant to study—deters younger scholars from examining play. And yet, how unjust for something as vital as play! Indeed, folkloristics included children’s play among its interests from very early on. The primary theoretical framework I employed draws on studies by Carole Carpenter, Julia Bishop, A. Arleo, and Michalis Meraklis. Above all, I adopted Meraklis’s (2001) classification—adapted for Greek contexts—which divides children’s games into three main types: games based on competition and skill comparison (e.g., racing), imitation games (e.g., pretending to run a “shop”), and games of chance (e.g., coin-flipping). The games examined here—those combining movement, clapping, speech, and music—may fall into more than one of these categories, as will be shown in the analysis and in the tables in the appendices. For instance, speed-clapping games can be skill-based (whoever messes up first loses), while games like “007” involve imitation (children “shoot” like spies). Clapping games also often serve as random selectors (games of chance), where the one caught mid-verse when the song stops is chosen. Based on this theoretical foundation, the present work seeks, on the one hand, to highlight—within a folkloristic approach—the richness and variety of contemporary children’s games, and on the other hand, to stress that despite today’s emphasis on solitary, mental play and consumerism, children still preserve in their lifeworlds creative forms of play rooted in movement, metaphorical language, and direct interaction. As for structure, the thesis includes an introduction and two main parts. The first part reviews the conceptual approaches of international and Greek folkloristics regarding the child, childhood, and children’s play. The second presents the field-research material, classified according to the criteria adopted from Meraklis’s studies. This is followed by conclusions and three appendices containing: transcripts and photographs of the games recorded, classification tables of the games by gender, age, setting, presence or absence of verbal content, poetic form, mythic character (re-enactments), presence of competition and symmetry, body parts used (upper or lower), and number of players. Finally, there is the research diary, and bibliography in both Greek and foreign languages. 2. Research Methodology My methodology focused on the qualitative aspects of the games and relied on in-person, semi-structured, video-recorded interviews with children from friends and family circles. When video- or photo-recording was not permitted by guardians, I took detailed notes. Fourteen children aged 3½ to 12 years participated—an age range most engaged in these types of games. Recordings took place in 2016–2017 and again in 2025; one child was interviewed twice, at ages 3 and 12. My interpretative observations were then connected to the literature. Between April 2016 and May 2017 I recorded thirteen games (some more than once): “Antoinetta” “The Sailor” “Happy Are Both My Hands” “Do You Love Me, Mommy?” “Pikachu” “Mariam” “Trois petits chats” “007” “Baba-bébé” “Coca-Cola” “Zero” “The Bee Goes By” …and a fast clapping game without song (winner is whoever doesn’t trip up). In March 2025 I added two new games: “Me to go, go, go” “Chocolate” …as well as “Mariam” again, which proved timeless (I knew it from my own childhood). The research took place in various settings—homes, schools, children’s parties—where kids could interact freely. I primarily used participant observation along with brief interviews. Whenever possible, play sessions were videotaped. The children were mostly in the early school-age range (6–12 years), except for two 3½-year-olds, Agapi and Konstantinos. Studying children’s play poses particular methodological and practical challenges: play itself resists boundaries and definitions. Ideally, one would observe in the primary contexts of play (e.g., playgrounds) regularly over different seasons to track changes in fashion and trends. But this method also has drawbacks—it leaves no room for discussion and doesn’t let children explain how and why they play as they do (Roud, 2010, p. xiv). My participants were initially recruited through personal contacts: starting in Athens with former students at their homes, then in Markopoulo through a friend’s children at a birthday party at the 1st Primary School of Markopoulo (third-graders), and finally in Porto Rafti at another friend’s home. The 2025 interviews involved my husband’s four nephews, which fostered trust and comfort—crucial for overcoming the children’s natural reticence toward an “adult intruder” (Bauman, 1982). Researchers must always remember that although play seems child-driven, adults heavily influence its timing (break time, excursions), space (schoolyard, home), number and gender of players, type of game, and its start and stop (e.g., mealtime calls). This adult authority creates uncertainty and spontaneity in play, sometimes provoking individual rebellion or collective disobedience—or even a child’s “escape” (Kloni, 2010). I stayed alert during interviews and recordings for how children’s words—and silences—were shaped by present or looming adult authority. CONCLUSIONS Although today’s era is often called “child-centered,” children are nonetheless victimized by consumer society, with too little heed paid to their true thoughts and desires. Their immersion in screens and the internet erects yet another barrier to expressing their perceptions and emotions. Canadian folklorist Carole Carpenter emphatically calls children “the colonies of the post-colonial era,” while American scholar Jack Zipes warns that market forces equate consumption with self-definition (especially for children). Motivated by these concerns, I turned to a field long studied by folkloristics since its origins—childhood and children’s folk culture (or, today, peer culture)—focusing on games involving speech, movement, and melody. Childhood is a challenging research domain, whether through interviews or participant observation in playgrounds. Others have noted these field-work constraints—see, for example, Kaplanoglou’s 2025 study of children’s legends and games in summer camps. My study relied on three complementary perspectives. Folklorists the Opies and Sutton-Smith remind us that the playground hides a wealth often ignored as “trivial” (Sutton-Smith, 1970). Johan Huizinga viewed play as a primary, almost sacred, instinct (Huizinga, 1945). And Michalis Meraklis’s Greek classification revealed the complexity of clapping games, which can fall under competition, imitation, or chance depending on context (Meraklis, 2001). Methodologically, I conducted semi-structured interviews with sixteen children (eleven girls, five boys) aged 3 to 12 in the Attica region. Overall, I documented fifteen distinct games, the most popular being “Pikachu” and “Mariam” (each in three variants). Spanning two phases (2016–17 and 2025), this research exposed both fads and timeless games. The data show that language, rhythm, and movement intertwine: bodily motion boosts memory of the verse and heightens rhythmic joy. Gender divides exist but soften in certain contexts—boys join in when the game evokes narrative fantasies like “Agent 007” or when absurd humor breaks the ice. Absurd humor and mild taboos (“everybody sexy boom”) act as safe social laboratories because there’s no adult “policeman” in the playground. The playground itself becomes children’s dominion, where they set rules and hierarchies, overturning schoolroom power structures. Finally, the core mechanism of opposite-facing claps with a refrain endures across time—lyrics even borrow from Pokémon—revealing a global children’s culture. Clapping games thus stand as a living form of folk culture: resilient to technological and social change yet constantly evolving. Educators should harness this insight in modern, creative educational policies. As Kaplanoglou recently argued, Greek folk culture is scattered in crumbs across the curriculum—here a proverb, there a folk song—so children barely grasp its complexity, social context, symbolism, or variety. By using experiential, communicative teaching—biographical approaches, local history, microhistory, and folkloristics—we can help kids engage deeply. How do we address global issues, wars, climate change, etc., without killing their childhood? And in Western societies suffering a democracy deficit, how do we cultivate cultural democracy through folk-cultural heritage? Adding to this, our study suggests one more urging: the material that grants access to children’s thinking and creativity must inform modern educational policy aimed at children. The value of these games lies in their being created by children for children—with no adult presence. Integrating play into the formal education system could combat Greece’s long-standing educational pathologies by embedding children’s creativity, imagination, and metaphorical expression into learning itself."],"dc:identifier":["uoadl:5298652","https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/5298652"],"dc:language":["Ελληνικά","Greek"],"dc:subject":["Γεωγραφία - Ανθρωπολογία – Λαογραφία","Geography - Anthropology - Folklore"],"dc:title":["Στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού των παιδιών: τα παιχνίδια που περιλαμβάνουν λόγο, κίνηση (χτυπήματα χεριών και ποδιών) και μελωδία"],"dc:type":["born_digital_postgraduate_thesis","Διπλωματική Εργασία","Postgraduate Thesis"]},"updated_at":"2026-11-19T06:37:15Z"}