Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

Michael of Ephesus' comments on Aristotle's De Memoria

Abstract

dc:description

Στην πραγματεία του Περί μνήμης και αναμνήσεως ο Αριστοτέλης παρουσιάζει τη μνήμη ως βασικό στοιχείο της γνωστικής διαδικασίας, πολύ συγγενές με την αντίληψη. Πρόκειται για μια παθητική κατάσταση (ἕξις/πάθος, 449b25), δηλαδή για μια αποθήκη της ψυχής γεμάτη με εικόνες του παρελθόντος, που σε αντίθεση και συνέχεια του Πλάτωνα διακρίνεται εμφατικά από την σαφώς ενεργητική διαδικασία της ανάμνησης. Η ανάμνηση συνίσταται στη δυνατότητα ανάκλησης στο παρόν, εκουσίως ή ακουσίως, των εικόνων του παρελθόντος και ανήκει, σαν συλλογισμός (οἷον συλλογισμός τις, 453a10), στο μέρος της ψυχής που συνδέεται με την λογική ικανότητα του ανθρώπου. Το υπόμνημα του Μιχαήλ Εφέσιου (12ος αι. μ.Χ.) στο παραπάνω έργο του Αριστοτέλη (Σχόλια εἰς τὸ Περὶ μνήμης καὶ ἀναμνήσεως, 1-41) είναι το μόνο υπόμνημα σε αυτό που σώζεται ως τις μέρες μας και αποτελεί πολύ σημαντική πηγή για την ιστορία των δύο αυτών εννοιών. Οι οξυδερκείς παρατηρήσεις και τα σχόλια του Μιχαήλ φαίνεται κατ΄αρχάς πως έχουν επηρεαστεί από τις διάφορες σχολές σκέψης με τις οποίες ήταν εξοικειωμένος, αλλά παράλληλα εκφράζουν ξεκάθαρα και τις προσωπικές του αντιλήψεις πάνω στο θέμα. Συγκεκριμένα, φανερώνεται μια συγκροτημένη θεώρηση της μνήμης και της ανάμνησης καθώς και του τρόπου με τον οποίο σχετίζονται και αλληλεπιδρούν στο πλαίσιο μιας συστηματικής γνωστικής θεωρίας. Οι ιδέες του συνυφαίνονται με την εξήγηση του αριστοτελικού κειμένου και δικαιολογούν τις εκάστοτε ερμηνείες που προκρίνει έναντι άλλων σε διάφορα προβληματικά χωρία. Ειδικότερα, πραγματεύεται την μνήμη ως ενεργητική διαδικασία (ἐνέργεια) που προϋποθέτει κρίση και συνεπώς εμπλοκή και της διάνοιας (προσλογίζηται, 15.15). Σε σχέση με την ανάμνηση, έχει για τον σχολιαστή μεγαλύτερο φιλοσοφικό ενδιαφέρον και της αποδίδει εξηγητική προτεραιότητα, αφού ο μηχανισμός της μνήμης και η λειτουργία της προϋποτίθενται για την κατανόηση της ανάμνησης. Επίσης, αν και κάποια ζώα έχουν μνημονική ικανότητα, η ανθρώπινη μνήμη είναι κατά τον Μιχαήλ πιο εξελιγμένη. Οι άνθρωποι θυμούνται συχνά με ακρίβεια τον χρόνο κατά τον οποίο έμαθαν κάτι, καθώς και πρόσθετες λεπτομέρειες για τον τόπο όπου έλαβε χώρα ή το πρόσωπο από το οποίο το άκουσαν. Από την άλλη, η ανάμνηση παρουσιάζεται ως συγκεκριμένο είδος μνήμης (μνήμη τις, 19.2) που αφορά μόνο περιπτώσεις στις οποίες μερική λήθη έχει προηγηθεί. Επιπλέον, ο Μιχαήλ θεωρεί πως πρόκειται πάντα για εκούσια διαδικασία που επιτυγχάνεται και εξασκείται με συγκεκριμένο τρόπο. Είναι, δηλαδή, μια συστηματική αναζήτηση μέσω της σκέψης, με στόχο την αποκατάσταση μιας χαμένης μνήμης, ενώ ακουσίως δεν μπορεί να προκύψει. Αυτές οι θεωρητικές παραδοχές που σκιαγραφούν αδρομερώς τη θεωρία του Μιχαήλ για τη μνήμη και συνακόλουθα για την ανάμνηση, δίνουν συνοχή σε όλο το υπόμνημα της αριστοτελικής πραγματείας, αφού εξηγούν την ερμηνεία πολλών αποσπασμάτων του που χωρίς αυτές θα φαινόταν παράδοξη. Συνεπώς, η έννοια της μνήμης στον Μιχαήλ Εφέσιο εμπλουτίζεται με χαρακτηριστικά που δεν εμφανίζονται στον Αριστοτέλη. Μνήμη και ανάμνηση παρουσιάζουν αυξημένη πολυπλοκότητα, γι’ αυτό και η κατανόησή τους είναι πιο σύνθετη. Συμπεραίνεται, λοιπόν, ότι μέσω του βυζαντινού αυτού σχολιαστή αριστοτελικών έργων πλησιάζουμε ακόμη περισσότερο προς την ευρύτατη και πολυσύνθετη αντίληψη της μνήμης που απασχολεί τη σύγχρονη έρευνα. Ακόμη, αναδεικνύεται στο έργο του η φιλοσοφική πρωτοτυπία, καθώς δεν περιορίζεται σε εξηγητική εργασία ελάσσονος σημασίας, αλλά συμβάλλει καίρια στην ερμηνεία του θέματος που πραγματεύεται.

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Authors dc:creator
  • Αργύρη Δάφνη
  • Argyri Daphne

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
English

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:1326053

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Αργύρη Δάφνη; Argyri Daphne. Michael of Ephesus' comments on Aristotle's De Memoria. 2016. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/1326053