Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

Υποκείμενο και ιδεολογία στους Αλτουσέρ, Φουκώ και σε συναφείς προσεγγίσεις: Η περίπτωση του χρεωμένου υποκειμένου ως βιοπολιτικής κατασκευής του νεοφιλελευθερισμού

Abstract

dc:description

Η εργασία αυτή εστιάζει κυρίως στην κριτική ανάγνωση ορισμένων σημαντικών κειμένων των Γάλλων φιλοσόφων Λουί Αλτουσέρ και Μισέλ Φουκώ, σε σχέση με τις έννοιες της «ιδεολογίας» και του «υποκειμένου», χρησιμοποιώντας τις αναγνώσεις στοχαστών όπως οι Μπάτλερ, Δοξιάδης, Φουρτούνης και Λατσαράτο. Αυτές οι δύο έννοιες είναι πολύ σημαντικές στη σύγχρονη κριτική κοινωνική θεωρία, και η αποσαφήνιση της συνάρθρωσής τους και των αποριών και παραδόξων που σχετίζονται κυρίως με την συγκρότηση του υποκειμένου παρουσιάζουν μεγάλο ερευνητικό, αλλά και πολιτικό ενδιαφέρον. Στο πρώτο κεφάλαιο εξετάζονται τα στοιχεία θεωρίας της ιδεολογίας και η συναφής με αυτή θεωρία του «υποκειμένου» στο έργο του Λουί Αλτουσέρ. Με τη συνδρομή των κριτικών αναγνώσεων του Δοξιάδη και της Μπάτλερ παρακολουθούμε την εξέλιξη της έννοιας της ιδεολογίας στη σκέψη του Γάλλου μαρξιστή φιλοσόφου. Ενώ στα κείμενα του των αρχών της δεκαετίας του 60 υιοθετείται μια πιο κλασική μαρξιστική προσέγγιση στην έννοια της ιδεολογίας, ως συστήματος αναπαραστάσεων εντός μιας δεδομένης ιστορικο-κοινωνικής περιόδου, και με ταυτόχρονη απουσία της έννοιας του υποκειμένου, στο κλασικό του κείμενο για την ιδεολογία, και με τη βοήθεια της λακανικής ψυχανάλυσης αυτή θα συναρθρωθεί με το υποκείμενο, μέσω της θεωρίας της έγκλησης, αφού «η ιδεολογία εγκαλεί το άτομο ως υποκείμενο». Η θεωρία αυτή έχει υποστεί κριτική (Δοξιάδης, κ.α.) διότι η επιτελεστικότητα της έγκλησης δεν αφήνει περιθώρια ελευθερίας στο υποκείμενο. Τέλος στην ύστερη περίοδο του έργου του, μέσω της έννοιας της «αστάθμητης συνάντησης» και μέσα από την ερμηνεία που προτείνει ο Φουρτούνης βλέπουμε πως μπορεί να εννοηθεί μία έννοια υποκειμένου απαλλαγμένη από τους ντετερμινισμούς της κυριαρχικής έγκλησης. Στο δεύτερο κεφάλαιο εξετάζουμε αφενός μεν την κριτική του Φουκώ απέναντι στον μαρξισμό και στον Αλτουσέρ σε ό,τι αφορά την έννοια της ιδεολογίας. Στη θέση της προτείνει το δίπολο γνώση-εξουσία και την έννοια του «καθεστώτος αλήθειας». Οι αντιρρήσεις του Φουκώ συνδέονται με τη καινοφανή σύλληψη της έννοιας της εξουσίας, μία θεώρηση στον αντίποδα του μαρξιστικού διπόλου βία-ιδεολογία και της φιλελεύθερης δικαιϊκής θεώρησης της. Η εξουσία ισχυρίζεται ο Φουκώ δρα θετικά και παραγωγικά και όχι με κυρίαρχη τροπικότητα την απαγόρευση και την καταστολή. Το βασικό «προϊόν» αυτής της παραγωγικής δράσης της εξουσίας είναι το υποκείμενο. Αυτή η μορφή νεωτερικής εξουσίας, στο επίκεντρο της οποίας τίθεται ο πολλαπλασιασμός, η διαχείριση, ο έλεγχος και η ρύθμιση των διαδικασιών της ζωής σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, κατονομάζεται από το Φουκώ ως βιοεξουσία. Μελετάμε λοιπόν στη συνέχεια, τις τρεις μορφές υποκειμενικότητας που εμφανίζονται στο ύστερο έργο του, από τα μέσα της δεκαετίας του 70 έως τις αρχές αυτής του 80. Πρόκειται για το πειθαρχικό, το σεξουαλικό και το οικονομικό υποκείμενο. Η Μπάτλερ υποστηρίζει πως η υποκειμενοποίηση (subjection/subjectivation) νοείται ταυτόχρονα και ως καθυπόταξη σε κάποιας μορφής εξουσία, και πως αναγκαίος όρος για τη συγκρότηση της αντίστασης είναι αυτή η αναδοχή της καθυπόταξης από το υποκείμενο. Βλέπουμε τέλος πως, κυρίως στη σειρά διαλέξεων του Φουκώ για το νεοφιλελευθερισμό, ο οποίος παρουσιάζεται ως η γενεαλογική μήτρα της νεωτερικής εξουσίας, πώς το οικονομικό υποκείμενο του νεοφιλελευθερισμού μετασχηματίζεται στη μορφή του «επιχειρηματία του εαυτού του» και πώς μέσω της θεωρίας του «ανθρώπινου κεφαλαίου» μπορεί να συμπεριλάβει όλους τους προηγούμενους τύπους υποκειμενικότητας. Τέλος στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζουμε το χρεωμένο υποκείμενο του Ιταλού φιλοσόφου Μαουρίτσιο Λατσαράτο, ως την ύστατη και κυρίαρχη στις μέρες μας υποκειμενική κατασκευή της δυτικής νεοφιλελεύθερης κυβερνητικότητας. Η βασική υπόθεση εργασίας εδώ είναι πως η ανισοτική σχέση πιστωτή-οφειλέτη βρίσκεται στη ρίζα του κοινωνικού δεσμού (Νίτσε), και όχι αυτή της ισότιμης συμβολικής ή οικονομικής ανταλλαγής. Ο Λατσαράτο ασκεί κριτική στην περιγραφή του νεοφιλελευθερισμού από το Φουκώ γιατί ο τελευταίος απωθεί την πίστωση και το χρέος από τις αναλύσεις του. Επιπλέον θεωρεί πως η υποκειμενική φιγούρα του «επιχειρηματία του εαυτού του» έχει εξαντλήσει την ιστορική της δυναμική και έχει παραχωρήσει τη θέση της σε αυτή του χρεωμένου ανθρώπου.

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Author dc:creator
  • Αβακουμίδης Πρόδρομος

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
Ελληνικά, Greek

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:1442903

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Αβακουμίδης Πρόδρομος. Υποκείμενο και ιδεολογία στους Αλτουσέρ, Φουκώ και σε συναφείς προσεγγίσεις: Η περίπτωση του χρεωμένου υποκειμένου ως βιοπολιτικής κατασκευής του νεοφιλελευθερισμού. 2016. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/1442903