National and Kapodistrian University of Athens
Η έννοια της αποτελεσματικότητας στο δίκαιο. Το παράδειγμα της αειφορίας
Abstract
dc:descriptionΣτο πλαίσιο της παρούσας βιβλιογραφικής έρευνας θα εξεταστεί το ζήτημα της βιωσιμότητας (sustainability - όρος που στα καθ’ ημάς αποτυπώνεται θεσμικά στο άρθρο 24 του Ελληνικού Συντάγματος ως αρχή της αειφορίας) και η προβληματική που αναδύεται, όταν η βιωσιμότητα γίνεται πολιτικό επίδικο φέρνοντας αντιμέτωπα τα ατομικά δικαιώματα (όπως εκείνο της ιδιοκτησίας ή της ελεύθερης οικονομικής ανάπτυξης του καθενός από εμάς) με το γενικό συμφέρον. Η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος από τη μία πλευρά και η οικονομική ανάπτυξη από την άλλη είναι μια καλή αφορμή για να δοκιμάσουμε τόσο τα όρια των ατομικών δικαιωμάτων εντός του συλλογικού γίγνεσθαι, όσο και το βαθμό διεισδυτικότητας του προτάγματος της συλλογικής ευημερίας στον φλοιό της ατομικότητας. Η βιωσιμότητα μιας δραστηριότητας αφορά στην μακροπρόθεσμη παράτασή της στο μέλλον· η βιωσιμότητα με την σημερινή έννοια του όρου αποτελεί μια πορεία, μια διαδικασία του ανθρώπου να διατηρηθεί στο πεπερασμένο οικοσύστημα της Γης. Δεν είναι μια συγκεκριμένη, παγιωμένη ιδέα, αλλά μια εξελικτική πορεία βελτίωσης της διαχείρισης των φυσικών και ανθρωπίνων συστημάτων μέσα από την καλύτερη κατανόηση και γνώση. Πρέπει να θεωρηθεί ανάλογη με την εξέλιξη των ειδών που είναι μια μη-ντετερμινιστική διαδικασία που δεν έχει αποτέλεσμα γνωστό εκ των προτέρων. Ο βασικός στόχος της βιωσιμότητας είναι η επιβίωση του ανθρώπου και με αυτή την έννοια είναι ανθρωποκεντρική, αλλά διαφέρει απόλυτα από την «άγρια» ή απεριόριστη ανάπτυξη-μεγέθυνση, που πρεσβεύουν τα κλασικά οικονομικά, διότι θέτει περιορισμούς. Η βιωσιμότητα είναι έννοια πολύ ευρύτερη από την προστασία του περιβάλλοντος, διότι προϋποθέτει μακροπρόθεσμες πολιτιστικές αλλαγές. Αφού λοιπόν, σε πρώτο επίπεδο, δοθεί το θεωρητικό στίγμα της βιωσιμότητας, θα επιχειρηθεί ο εντοπισμός των συγκρούσεων που γεννά ως ζητούμενο. Οι έννοιες ανάπτυξη και περιβάλλον συνιστούν δύο συλλογικά αγαθά με συνεχώς αυξανόμενο ειδικό βάρος την τελευταία εξηκονταετία. Από τη συνένωσή τους εμφανίζεται, πλέον, στην Ελλάδα και παγκοσμίως η βιωσιμότητα ως ταυτόσημη έννοια με το γενικό συμφέρον. Η βιωσιμότητα αντιπαρατίθεται στα οικονομικού (ιδίως) χαρακτήρα θεμελιώδη δικαιώματα του ατόμου, την ιδιοκτησία και την οικονομική ελευθερία, τα δικαιώματα δηλαδή εκείνα που συνθέτουν αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «ιδιωτική οικονομική σφαίρα». Τίθεται λοιπόν το ερώτημα μήπως τα σύγχρονα πολιτικά συστήματα, παρά τη φιλελευθεροποίησή τους, ανέχονται μεγαλύτερη συρρίκνωση των ατομικών δικαιωμάτων στο όνομα ενός γενικού αιτήματος, όπως η βιωσιμότητα. Πώς διαχειριζόμαστε θεωρητικά αλλά και θεσμικά μια τέτοια κατάσταση; Ο Ντουόρκιν βλέπει τα δικαιώματα ως «πολιτικά ατού που διαθέτουν τα άτομα», γεγονός που σημαίνει ότι το συλλογικό καλό δεν αποτελεί επαρκή δικαιολόγηση παραβίασης τους. Ο Ντουόρκιν δεν αμφισβητεί το συλλογικό δικαίωμα της κοινωνίας να αυτοκυβερνηθεί με τους νόμους που επιθυμεί. Εκείνο που αμφισβητεί είναι ότι το δικαίωμα αυτό μπορεί να καταργεί το ατομικό δικαίωμα έναντι της κυβέρνησης, διότι η κυβέρνηση θα μπορούσε να επικαλεστεί το δικαίωμα της κοινωνίας να αυτοκυβερνηθεί, στη συνέχεια να το αναγάγει στις προτιμήσεις της πλειοψηφίας και να καταργήσει ή να καταπατήσει έτσι το ατομικό δικαίωμα. Θεωρεί ότι το κριτήριο της πλειοψηφίας από μόνο του δεν δίνει νομιμοποίηση στις κρατικές αποφάσεις. Λέει ότι πολιτικές αποφάσεις που στερούν θεμελιώδη δικαιώματα από μια μειοψηφία δεν μπορούν να θεωρηθούν δημοκρατικές ακόμα κι αν έχουν την πλειονότητα των πολιτών μαζί τους (Στην Αμερική λ.χ. συζητήθηκε ιδίως στην περίοδο Μπους πολύ και η θέση του ότι το αίτημα εθνικής ασφάλειας δεν μπορεί να αποτελεί προτεραιότητα έναντι του δικαιώματος ελευθερίας των πολιτών.). Με αυτούς τους όρους η πρόταξη ενός γενικού αιτήματος περί βιωσιμότητας χάνει τα ερείσματά του όταν σκοντάφτει πάνω στις ατομικές ελευθερίες. Αυτή τη θεώρηση ήρθε να αντικρούσει ένας αναδυόμενος κλάδος του δικαίου, η οικονομική ανάλυση (ΟΑΔ - αρχές δεκαετίας ’70). Το νομικό σύστημα θα πρέπει (αν θέλει να είναι οικονομικά αποτελεσματικό) να διευκολύνει την άριστη κατανομή των πόρων. Πώς μπορεί να το επιτύχει; Με το να διατηρεί την τάξη σε μια κοινωνία τιμωρώντας τους εγκληματίες (ποινικό δίκαιο), με το να αναγκάζει τα άτομα να σέβονται τις συμφωνίες τους (δίκαιο των συμβάσεων), να τα υποχρεώνει να αποζημιώνουν τα άτομα τα οποία έβλαψαν (αδικοπραξίες), να προστατεύει την ιδιοκτησία (εμπράγματο δίκαιο), τον ανταγωνισμό (δίκαιο προστασίας του ανταγωνισμού), κλπ. Το δίκαιο λοιπόν καταρχήν θέτει τις βάσεις για να υπάρχει μια άριστη κατανομή των πόρων. Εδώ υπεισέρχεται και η οικονομική ανάλυση του δικαίου, η οποία βοηθά το νομοθέτη, το δικαστή ή το δικηγόρο να λάβει υπόψη του την αγορά και να προσπαθήσει να μην την στρεβλώσει με τους κανόνες δικαίου που θέτει ή προτείνει. Κατά συνέπεια σύμφωνα με την εν λόγω προσέγγιση (κριτήριο Marshall-Posner) η αποτελεσματικότητα (στην παρούσα εργασία αποτελεσματικό είναι αυτό που εξασφαλίζει τη βιωσιμότητα) προκρίνεται έναντι μιας άτεγκτης προσκόλλησης στα ατομικά δικαιώματα, αν τα τελευταία συνιστούν εμπόδιο στη συλλογική ευημερία. Το αίτημα της αποτελεσματικότητας είναι γοητευτικό και η εν λόγω διαμάχη έβγαλε νικητή τον Posner και την ΟΑΔ έναντι του Dworkin. Θα δούμε όμως μέσα από το παράδειγμα του εργοστασίου που ρυπαίνει το ποτάμι και των παρόχθιων ιδιοκτητών, πως η επιταγή της αποτελεσματικότητας/βιωσιμότητας προσκρούει τόσο σε ηθικές αντιρρήσεις όσο και στον κίνδυνο υπέρμετρης διείσδυσης της εν λόγω επιταγής στα ατομικά δικαιώματα (που εκφράζουν πάγια ατομικά συμφέροντα των κοινωνών). Εν τέλει το ζητούμενο της βιωσιμότητας αναδεικνύει την επιτακτική ανάγκη για την εύρεση του σημείου εκείνου, μέσα από ένα θεσμικό πλαίσιο, που να εξισορροπεί κρατική παρέμβαση και αγορά. Για λόγους οικονομίας της εργασίας θα περιοριστούμε στην θεσμική διαχείριση του ζητήματος στην Ελλάδα. Θα εξετάσουμε την συνταγματική/νομοθετική/νομολογιακή προσέγγιση την τελευταία 60ετία περίπου (από το Σύνταγμα του 1952 που αποτελεί το θεσμικό σημείο μηδέν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο ως τα σήμερα), ενώ στο τέλος θα επιχειρηθεί να εξαχθεί το συμπέρασμα του σε ποιο βαθμό η όλη προβληματική περί βιωσιμότητας είναι θέμα τεχνοκρατικό και σε ποιο βαθμό θέμα αξιών.
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Author dc:creator
-
- Τσιριγώτης Δημήτριος
Subjects
dc:subject × 2Rights
- Language dc:language
- Ελληνικά, Greek
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:1455088