National and Kapodistrian University of Athens
Method development for clinical evaluation of putative biomarkers for multiple sclerosis
Abstract
dc:descriptionΗ σκλήρυνση κατά πλάκας (πολλαπλή σκλήρυνση ή Σ.Κ.Π. εν συντομία) είναι μια χρόνια, προοδευτική, ανοσο-επαγούμενη διαταραχή του κεντρικού νευρικού συστήματος (ΚΝΣ) που χαρακτηρίζεται από φλεγμονή, απομυελίνωση και βλάβη των νευραξόνων καταλήγοντας σε νευροεκφυλισμό. Η ΣΚΠ είναι μια αυτοάνοση ασθένεια που επηρεάζει κυρίως τα άτομα στην πρώιμη ενήλικη ζωή τους και αποτελεί την πλέον διαδεδομένη χρόνια φλεγμονώδη νόσο του ΚΝΣ, η οποία πλήττει περισσότερα από 2 εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως. Η ασθένεια παρουσιάζει σύνθετη παθογένεση και γενικά πιστεύεται ότι σχετίζεται με φλεγμονώδη και επαγωγικά κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος που συσσωρεύονται στη λευκή ουσία και εμπλέκονται στην εμφάνιση, επιτόπου, εστιακών βλαβών μεταβαλλόμενης έντασης και ανοσολογικής δραστηριότητας. Τα φλεγμονώδη διηθήματα περιλαμβάνουν CD4 και CD8 Τ λεμφοκύτταρα, ενεργοποιημένα μονοκύτταρα και Β λεμφοκύτταρα και εντοπίζονται εντός βλαβών του ΚΝΣ, προκαλώντας την καταστροφή του ελύτρου μυελίνης του περιβάλλει τα νεύρα. Ωστόσο, παραμένει άγνωστο αν η ΣΚΠ έχει μία ή περισσότερες αιτίες και επιπλέον οι μηχανισμοί ενεργοποίησης της είναι ασαφείς. Τα κλινικά συμπτώματα ποικίλλουν ανάλογα με την έκταση και τον εντοπισμό της βλάβης, ενώ ο κλινικός φαινότυπος της ΣΚΠ είναι πολύ ετερογενής και η πορεία της νόσου απρόβλεπτη. Οι παθολογικές εκδηλώσεις περιλαμβάνουν μείωση της αισθητήριας λειτουργίας, της κινητικότητας, της ισορροπίας, της λειτουργίας του σφιγκτήρα, της όρασης και της γνωστικής λειτουργίας. Μεταξύ των κυρίαρχων νευροπαθολογικών χαρακτηριστικών της νόσου, εκείνη της απώλειας νευραξόνων είναι ιδιαίτερα σημαντική διότι αποτελεί τον βασικό μηχανισμό μόνιμης κλινικής αναπηρίας. Η έναρξη της ΣΚΠ, στις περισσότερες των περιπτώσεων, χαρακτηρίζεται από οξεία συμπτώματα, ακολουθούμενα από πολλαπλούς κύκλους υποτροπής και ύφεσης, καθένας από τους οποίους συμβάλλει στη συσσώρευση της αναπηρίας. Με την πάροδο του χρόνου, η υποτροπιάζουσα ΣΚΠ (RRMS) μετατρέπεται σε προοδευτική σε φύση μορφή της νόσου και περίπου το 50% των ασθενών με RRMS μεταπίπτουν στη δευτεροπαθή προϊούσα ΣΚΠ (SPMS) μορφή, που χαρακτηρίζεται από λειτουργική επιδείνωση του ασθενή, η οποία δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με τις διαθέσιμες θεραπείες. Σε μια μικρή μερίδα των ασθενών (10-15%), η πορεία της νόσου είναι προοδευτική εξαρχής χωρίς εμφανείς υφέσεις και αναφέρεται ως πρωτογενής προϊούσα ΣΚΠ (PPMS). Η διάγνωση της PPMS συνδέεται με δυσμενέστερη μακροπρόθεσμη έκβαση. Συνολικά, ούτε η συχνότητα των υποτροπών (δραστηριότητα της νόσου) ούτε η συσσώρευση αναπηρίας αντιπροσωπεύει ακριβή μέθοδο πρόβλεψης της πορείας της ασθένειας. Στη διάρκεια των τελευταίων δυο δεκαετιών υπήρξε αξιοσημείωτο ενδιαφέρον προς την κατεύθυνση εύρεσης βιοδεικτών έναντι της ΣΚΠ που θα μπορούσαν να διευκολύνουν και να εξωραΐσουν την κλινική διαχείρισή της, βελτιώνοντας την ποιότητα ζωής των ασθενών και τα μακροπρόθεσμα κλινικά αποτελέσματα. Η προσπάθεια καθιέρωσης κατάλληλων βιοδεικτών για την ΣΚΠ έχει αποδειχθεί πολύ δύσκολη, και σήμερα, δεν υφίστανται επιβεβαιωμένοι βιοδείκτες ορού που επιδεικνύουν την επιθυμητή ευαισθησία και ειδικότητα, ώστε να είναι εκλέξιμοι για αξιόπιστη διαφορική διάγνωση της νόσου. Επίσης, λόγω της έντονης ετερογένειας στη παθοφυσιολογίας της ΣΚΠ, απουσιάζουν και οι προγνωστικοί δείκτες. Οι διαφορετικές μορφές της ΣΚΠ δημιουργούν μείζονες προκλήσεις για την ανακάλυψη βιοδεικτών. Με άλλα λόγια, ποικίλοι μηχανισμοί φλεγμονής-απομυελίνωσης, επαναμυελίνωσης, νευραξονικής βλάβης και νευροεκφυλισμού συνδυάζονται με διαφορετικούς τρόπους για να δημιουργήσουν ένα μοναδικό κλινικό αποτέλεσμα σε κάθε ασθενή. Συνεπώς, η χρήση ενός βιοδείκτη για μια μορφή της νόσου πιθανότατα να μην παρουσιάζει την ίδια αξία για άλλες μορφές, και επομένως, ο εντοπισμός προβλεπτικών βιοδεικτών στην ΣΚΠ παραμένει ένας κρίσιμος και ανοιχτός τομέας στην έρευνα. Ευτυχώς, με την τεχνολογική πρόοδο στα «omics» πεδία, έχουμε σήμερον τα εργαλεία εκείνα για την συστηματική εξέταση βιολογικών υγρών σε αναζήτηση βιοδεικτών που ιδανικά θα κάλυπταν ποικιλία αναγκών στην κλινική πρακτική. Η πρωτεομική αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι στην έρευνα της βιολογίας συστημάτων, καθότι οι πρωτεΐνες όντας πλούσιες σε πληροφορίες για την λειτουργία του κυττάρου και κατ’ επέκταση του ίδιου του οργανισμού, έχουν αποδειχθεί εξαιρετικά πολύτιμες για την περιγραφή πληθώρας βιολογικών διεργασιών, πολλών εκ των οποίων, σε άμεση συσχέτιση με μηχανισμούς παθογένεσης. Η ανακάλυψη και επικύρωση βιοδεικτών, μέσω πρωτεομικής, είναι μια εφαπτόμενη διαδικασία στο πεδίο της κλινικής πρωτεομικής, όπου οι αναλυτικές προσεγγίσεις με βάση τη φασματομετρία μάζας αποσκοπούν στον εντοπισμό και την επαλήθευση βιοδεικτών πρωτεϊνικής φύσεως που μπορούν να διαφοροποιήσουν ομάδα ασθενών από εκείνη υγιών ατόμων. Τα εγγενή αναλυτικά πλεονεκτήματα της φασματομετρίας μάζας, συμπεριλαμβανομένων της αναλυτικής ευαισθησίας, ταχύτητας και απόδοσης, σε συνδυασμό με την προηγμένη βιοπληροφορική επεξεργασία αποτελεσμάτων για την ερμηνεία των δεδομένων, επιτρέπουν την ταχεία και συστηματική μελέτη χιλιάδων πρωτεϊνών. Ιδιαιτέρως, πέρα από την ταυτοποίηση, η φασματομετρία μάζας, μέσω χρήσης ισοτοπικά επισημασμένων προτύπων, προσφέρει τη δυνατότητα της απόλυτης ποσοτικοποίησης των πρωτεϊνών. Η πρωτεομική που βασίζεται στη φασματομετρία μάζας αποτελεί μια πολλά υποσχόμενη μέθοδο, μη επεμβατική και υψηλής απόδοσης, για τη μέτρηση αξιόπιστων βιοδεικτών με ακρίβεια και υψηλή ειδικότητα. Κατά αυτόν τον τρόπο, τέτοιοι δείκτες διαλευκάνουν τις παθογόνες βιολογικές διεργασίες ή φαρμακολογικές αποκρίσεις προς έγκυρη και έγκαιρη διάγνωση αφενός, και αφετέρου, για αξιόπιστη πρόγνωση ασθενειών. Έχοντας αυτά κατά νου, ο στόχος της παρούσας έρευνας επικεντρώνεται στην ανάπτυξη στοχευμένης πρωτεομικής ανάλυσης βασισμένης στην τεχνική υγρής χρωματογραφίας συζευγμένης με φασματομετρία μάζας (LC-MS/MS) – συγκεκριμένα μεθοδολογιών που βασίζονται στη μέθοδο SRM (selected reaction monitoring) και αποτελούν εξέλιξη αυτής, όπως οι μέθοδοι MRM (multiple reaction monitoring) και PRM (parallel reaction monitoring) που είναι κατάλληλες για την ανάδειξη βιοδεικτών. Αυτές οι τεχνικές εφαρμόστηκαν σε δείγματα ορού για τη διερεύνηση επιλεγμένων πρωτεϊνών ως πιθανών βιοδεικτών της ΣΚΠ. Οι συγκεκριμένες στοχευμένες μέθοδοι ανιχνεύουν και ποσοτικοποιούν, ταυτοχρόνως, αντιπροσωπευτικά πεπτίδια παραγόμενα εκ των πρωτεϊνών (θρυψινοποίηση) που ενυπάρχουν στα δείγματα ορού των ασθενών. Επικεντρωθήκαμε σε ένα ειδικό υποσύνολο πεπτιδίων, μοναδικά σχετιζόμενων, με τις πρωτεΐνες ενδιαφέροντος (πρωτεοτυπικά πεπτίδια). Για κάθε πεπτίδιο, μια σειρά από transitions (ζεύγη πρόδρομων ιόντων και θραυσμάτων τους, γνωστών m/z) καταγράφονται κατά τη διάρκεια ολόκληρου του χρωματογραφικού διαχωρισμού. Η ποσοτικοποίηση πραγματοποιείται μέσω των σημάτων που εξάγονται από τα παραγόμενα ιοντικά θραύσματα, υπολογίζοντας τις περιοχές κάτω από την καμπύλη (AUC areas) των χρωματογραφικών κορυφών κάθε ιοντικού θραύσματος σε συνάρτηση με το χρόνο έκλουσης. Σε όλα τα στάδια, ο σχεδιασμός της ανάλυσης, η βελτιστοποίηση της μεθόδου και η επεξεργασία των δεδομένων διευκολύνεται και επιταχύνεται με τη χρήση εργαλείων βιοπληροφορικής, και συγκεκριμένα του λογισμικού Skyline, το οποίο είναι ένα ελεύθερο λογισμικό για τη δημιουργία πρωτεομικών μεθόδων και την ποσοτική ανάλυση αποτελεσμάτων. Χρησιμοποιούμε συγκεκριμένα κριτήρια κατά την αξιολόγηση των δεδομένων προκειμένου να επιλέξουμε εκείνα τα πεπτίδια με τις βέλτιστες χρωματογραφικές και φασματομετρικές ιδιότητες. Επιπροσθέτως, μόνο τα πιο ειδικά και αποδοτικά transitions χρησιμοποιούνται για να ληφθούν οι μετρήσεις, καθώς αυτό καθορίζει την ευαισθησία της αναλυτικής μεθόδου. Τέτοιου είδους πρωτεομική στρατηγική υποστηρίζει την έρευνα που παράγει συγκεκριμένες υποθέσεις από προϋπάρχουσα διαθέσιμη γνώση. Η υπόθεση σχεδόν πάντοτε προϋποθέτει ότι υφίσταται μοναδική και στενή ρύθμιση ομάδας πρωτεϊνών, η οποία υποδηλώνει τη λειτουργία ή τη διαδικασία που μας ενδιαφέρει. Στη μελέτη μας, η βάση της βιολογικής υπόθεσης ήταν το αποτέλεσμα εξονυχιστικής βιβλιογραφικής αναζήτησης πρωτεϊνών που εμπλέκονται στην παθολογία και εξέλιξη της ΣΚΠ, κυρίως μέσω μηχανισμών ανοσοκαταστολής, οξειδωτικού στρες, διαταραχές του αιματοεγκεφαλικού φραγμού (BBB) και λοιπών νευροεκφυλιστικών διαταραχών. Εν τέλει, καταλήξαμε σε μια λίστα πρωτεϊνών που περιλαμβάνουν κυτταροκίνες (IL-6, IL-10, IL-12, IL-17, IL-23), ιντερφερόνες (IFN-β, IFN-γ), άλλες κυτταροκίνες (TNF-α, OPN, CXCL13), και ένα ένζυμο αποικοδόμησης κολλαγόνου (MMP-9). Αυτοί είναι οι πρωτεΐνες-στόχοι πάνω στους οποίους αναπτύξαμε την αναλυτική τεχνική με LC-MS/MS. Από όλες τις απόψεις, η μελέτη μας επιχειρεί να αποδείξει τη σημασία των ορολογικών αναλύσεων που διεξάγονται με επαναστατικές προσεγγίσεις πρωτεομικής, οι οποίες μπορούν να διευκολύνουν τις σημερινές διαγνωστικές διαδικασίες και να προωθήσουν την χρήση ομάδων βιοδεικτών για την καλύτερη αντιμετώπιση ασθενειών. Επιπροσθέτως, όσον αφορά την σκλήρυνση κατά πλάκας, η κλινική αναγκαιότητα της εξεύρεσης αξιόπιστων βιοδεικτών έγκειται στο γεγονός ότι απαιτείται η έγκαιρη και ακριβής διάγνωση, καθότι σήμερα υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπευτικές προσεγγίσεις για την υποτροπιάζουσα μορφή της νόσου. Καταρχάς, ο στόχος προσδιορισμού και λήψης αξιόπιστων ποσοτικών μετρήσεων για αυτές τις πρωτεΐνες χαμηλής συγκέντρωσης στον ορό, που αποτελεί βιολογικό υγρό εξαιρετικά πολύπλοκης σύστασης, παρουσιάζει αυξημένη δυσκολία. Αρχικά, αναπτύξαμε μια μέθοδο MRM που εκτελείται σε ένα τριπλό τετράπολο φασματογράφο μάζας προς εντοπισμό και μέτρηση των πρωτεϊνών-στόχων (από τα προκύπτοντα ενδογενή πεπτίδια που τους αντιστοιχούν) τόσο σε ασθενείς όσο και σε ομάδα ελέγχου. Τα αποτελέσματα ήσαν ελπιδοφόρα για πέντε εκ των πρωτεϊνών στις οποίες παρατηρήσαμε ικανοποιητικές χρωματογραφικές ιδιότητες, που υποδείκνυαν τη δυνατότητα επαρκούς διαχωρισμού και ποσοτικοποίησης σε δείγματα ορών . Συνεπώς επιβεβαιώσαμε, εν γένει, τη δυνατότητα εκπλήρωσης του στόχου της μελέτης μας. Συνεχίζοντας παραπέρα, λόγω του ότι είχαμε στη διάθεσή μας ένα τελευταίας γενιάς φασματογράφο μάζας, το υβριδικό όργανο τετράπολο-τροχιακή παγίδα (quadrupole-orbitrap, Q Exactive), είχαμε την ευκαιρία να εφαρμόσουμε την επαναστατική μέθοδο PRM για να μετρήσουμε με αυξημένη ακρίβεια και αναλυτική ισχύ τις πρωτεΐνες ενδιαφέροντος. Η αξιοσημείωτη διαχωριστική ικανότητα και ευαισθησία αυτού του οργάνου επιτρέπει τη μετατόπιση από έναν περιορισμένο αριθμό transitions που καθορίζονται για τον προσδιορισμό των εκάστοτε πεπτιδίων-στόχων (MRM) στον εντοπισμό όλων των προϊόντων θραυσματοποίησης (PRM). Τελικά με τη μέθοδο PRM, κατορθώσαμε να δημιουργήσουμε μια διαδικασία για την ταυτοποίηση και ποσοτικοποίηση κάθε πρωτεΐνης-στόχου της μελέτης, με υψηλής ποιότητας αναλυτικά χαρακτηριστικά. Ως εκ τούτου είχαμε την δυνατότητα να παραγγείλουμε ισοτοπικά επισημασμένα πεπτίδια αναφοράς για την εκτέλεση πειραμάτων επικύρωσης της μεθόδου και απόλυτης ποσοτικοποίησης των πρωτεϊνών. Εν τω μεταξύ, διεξαγάγαμε δοκιμές σύγκρισης της μεθόδου μας με άλλες καθιερωμένες αναλυτικές τεχνικές προσδιορισμού πρωτεϊνών (π.χ. ELISA για IL-6, IL-12/23, IL-10, TNF-α, IFN-γ, και δύο τεχνικές για την ΜΜΡ-9, Western Blot και Zymography). Εκ του αποτελέσματος, οι άλλες τεχνικές στερούνται αναλυτικής ευαισθησίας και αναπαραγωγιμότητας και ως εκ τούτου αδυνατούν να προσδιορίσουν με την ίδια αποτελεσματικότητα, όπως η μέθοδος LC-MS/MS που αναπτύξαμε, αυτές τις σπάνιες πρωτεΐνες στον όρο του αίματος.
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Authors dc:creator
-
- Λούπης Παναγιώτης
- Loupis Panagiotis
Subjects
dc:subject × 2Rights
- Language dc:language
- Ελληνικά, Greek
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:2879648