National and Kapodistrian University of Athens
Expression analysis and studies of non coding RNAs (ncRNAs) in cancer cells and tissues of urological tumours
Abstract
dc:descriptionΟ καρκίνος της ουροδόχου κύστης είναι μια γενική περιγραφή για τα νεοπλάσματα της ουροδόχου κύστης. Η ουροδόχος κύστη ανήκει στο κατώτερο τμήμα του ουροποιητικού συστήματος. Είναι ένα κοίλο όργανο το οποίο εντοπίζεται στην ενδοπεριτοναική χώρα, όπισθεν της ηβικής σύμφυσης, στο ύψος του 3ου οσφυϊκού σπονδύλου. Είναι ο τελευταίος σταθμός των ούρων πριν την απέκκρισή τους από τον οργανισμό μέσω της ουρήθρας. Το τοίχωμα της ουροδόχου κύστης αποτελείται από 4 στοιβάδες: • Βλεννογόνο στρώμα ή ουροθήλιο • Υποβλεννογόνιος • Μυικός χιτώνας • Ινώδης χιτώνας Το ουροθήλιο είναι ένα μεταβατικό επιθήλιο και, όπως και οι υπόλοιπες στοιβάδες, εκδηλώνει την ικανότητα της εκτεταμένης συστολής και διαστολής. Το ουροθήλιο είναι ένα στρωματοποιημένο επιθήλιο και επενδύει το εσωτερικό της ουροδόχου κύστης. Έχει πάχος 7 κυττάρων και χωρίζεται σε ζώνες: βασική, ενδιάμεση και επιφανειακή. Η επιφανειακή ζώνη έχει τα ευμεγέθη κύτταρα ″ομπρέλα‶ (umbrella cells). Τα umbrella cells, καθώς και άλλα είδη κυττάρων, του τοιχώματος της ουροδόχου κύστης υφίστανται κάποιου είδους στρες με αποτέλεσμα την εμφάνιση μεταλλάξεων/ ογκογόνων γεγονότων. Χαρακτηριστικές αιτίες ογκογένεσης για την ουροδόχο κύστη είναι το κάπνισμα, η έκθεση σε καρκινογόνους παράγοντες (πρόσληψη ακατάλληλης τροφής και νερού, χρήση καρκινογόνων χημικών ουσιών στα πλαίσια της εργασίας), περιβαλλοντικοί ρύποι, χρόνια φλεγμονή από το παράσιτο Schistosoma haematobium και γενετικοί παράγοντες. Ο παράγοντας με την ισχυρότερη ένδειξη καρκινογένεσης είναι το κάπνισμα. Παράλληλα διερευνώνται επισταμένως η γενετική προδιάθεση και οι περιβαλλοντικοί ρύποι. Δευτερεύοντες παράγοντες που έχουν ενδείξεις πιθανότητας καρκινογένεσης στην ουροδόχο κύστη είναι το φύλο, το αλκοόλ, οι φαρμακευτικές θεραπείες, ραδιοθεραπείες, χημειοθεραπείες κτλ. Ο καρκίνος της ουροδόχου της κύστης είναι παγκόσμια ο 10ος πιο συχνός καρκίνος και στα δύο φύλα ( άνδρες, γυναίκες) σύμφωνα με επίσημα στοιχεία του GLOBOCAN 2018. Η αναλογία επιπολασμού ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες είναι σημαντικά αυξημένη: άνδρες/γυναίκες = 4:1. Θα πρέπει να αναφερθεί όμως ότι στις γυναίκες εκδηλώνει συχνότερα πιο επιθετική συμπεριφορά η νόσος σε σχέση με τους άνδρες. Στην Ευρώπη ο καρκίνος ουροδόχου κύστης κατέχει την 4η και 10η θέση για τους άνδρες και τις γυναίκες αντίστοιχα όσον αφορά την νοσηρότητα ενώ για τις περιπτώσεις θανάτου κατέχει την 6η θέση για τους άνδρες και 11η θέση για τις γυναίκες. Συγκεκριμένα στην Ελλάδα κατέχει την 3η θέση και την 10η θέση για τους άνδρες και τις γυναίκες αντίστοιχα, ενώ παρόμοια νούμερα εμφανίζονται και για τις περιπτώσεις θανάτου. Τα προηγούμενα προκύπτουν από μελέτες του ECIS. Ο καρκίνος ουροδόχου κύστης μπορεί να μην εμφανίζει σημαντικά ποσοστά θνησιμότητας αλλά σίγουρα κατέχει υψηλή θέση στην νοσηρότητα καθώς και στην οικονομική επιβάρυνση. Η οικονομική επιβάρυνση έγκειται στο γεγονός του υψηλού κόστους θεραπείας και κυρίως παρακολούθησης (monitoring). Εκτός από τα άμεσα κόστη, η νοσηρότητα έχει επίπτωση στο οικονομικό σύστημα υγείας δεσμεύοντας ιατρικό προσωπικό αλλά και το εργασιακό οικονομικό σύστημα καθώς σε περιπτώσεις βαριάς νοσηρότητας ο ασθενής δεν είναι σε θέση να εργασθεί. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από μελέτη του Mariotto et. al (2011) έδειξε ότι για το έτος 2010 ένα μέσο κόστος για την διάγνωση, παρακολούθηση και θεραπεία ήταν από $96000 - $230000 ανά ασθενή. Η κυριότερη και αποδοτικότερη μέθοδος διάγνωσης του καρκίνου ουροδόχου κύστης είναι η κυστεοσκόπιση. Πρόκειται για μια παρεμβατική ενδοσκοπική μέθοδος που απαιτεί τοπική αναισθησία για την εκτέλεσή της. Άλλα εργαλεία λιγότερο ακριβή είναι η γενική εξέταση ούρων, ενδοφλέβια ουρογραφία, πυελογράφημα με υπερήχους και η αξονική τομογραφία άνω-κάτω κοιλίας. Παρεμβατική είναι και η θεραπεία που ακολουθείται συνήθως. Επειδή η πλειοψηφία των νεοπλασμάτων είναι επιφανειακά θηλώματα, η επιλογή είναι χειρουργική αφαίρεση μέσω της ουρήθρας. Σε περίπτωση που διαγνωστεί επιθετικότερο παθολογοανατομικό στάδιο ο θεράπων γιατρός προχωρά στην επιλογή κάποιου θεραπευτικού σχήματος με χημειοθεραπεία, ανοσοθεραπεία, ακτινοθεραπεία ή κάποιο συνδυασμό των προηγουμένων. Ο καρκίνος της ουροδόχου κύστης είναι μια ετερογενής κλινική οντότητα με διαφορετικά μοριακά μονοπάτια προέλευσης. Αρχικά μπορεί να διαχωριστεί ιστολογικά σε δύο κύριες κατηγορίες: επιφανειακό ή μη διηθητικό καρκίνο ουροδόχου κύστης (Non Muscle Invasive Bladder Cancer – NMIBC) και τον διηθητικό καρκίνο ουροδόχου κύστης (Muscle Invasive Bladder Cancer – MIBC). Ο διηθητικός παρουσιάζει υψηλή πιθανότητα μετάστασης. Η πλειοψηφία των νεοπλασμάτων της ουροδόχου κύστης είναι επιθηλιακής προέλευσης. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (World Health Organisation/WHO) κατατάσσονται σε 4 βασικούς ιστολογικούς τύπους: 1) Καρκίνωμα μεταβατικού επιθηλίου (Transitional Cell Carcinoma) 2) Καρκίνωμα εκ πλακώδους επιθηλίου (Squamous Cell Carcinoma) 3) Αδενοκαρκίνωμα (Adenocarcinoma) 4) Μικροκυτταρικό καρκίνωμα (Small-cell carcinoma of the bladder) Ο προσδιορισμός του παθολογικού σταδίου της νόσου καθορίζει την πρόγνωση και την θεραπεία του ασθενή. Για αυτόν το λόγο απαιτείται η ακριβής κατάταξή του όγκου. Σπουδαία εργαλεία κατηγοριοποίησης είναι ο Βαθμός Διήθησης Όγκου (TNM) όπου σταδιοποιεί τον καρκίνο ουροδόχου κύστης ανάλογα με το μέγεθος και την πιθανότητα του όγκου να κάνει μετάσταση και ο Ιστολογικός βαθμός διαφοροποίησης όγκου (Grade) που τον κατατάσσει ανάλογα με την κυτταρική ατυπία. Η ετερογένεια του καρκίνου της ουροδόχου κύστης εντοπίζεται τόσο σε κυτταρικό όσο και σε μοριακό επίπεδο. Ποικίλοι παράγοντες επιδρούν με αποτέλεσμα την συσσώρευση γενετικών και επιγενετετικών αλλαγών. Οι δύο βασικοί υπότυποι NMIBC και MIBC είναι εντελώς ξεχωριστές οντότητες τόσο σε κυτταρικό όσο και σε μοριακό επίπεδο. Από πρόσφατες μελέτες αλληλούχισης του ανθρώπινου γονιδιώματος έχει βρεθεί ότι σημαντική συμβολή στα μεταλλαξιογόνα και –δυνητικώς – καρκινογόνα γεγονότα έχουν οι απαμινάσες της κυτιδίνης και στους δύο υπότυπους. Οι όγκοι NMIBC χαρακτηρίζονται από διπλοειδείς ή σχεδόν διπλοειδείς καρυότυπους με μικρές τροποποιήσεις στον αριθμό αντιγράφων. Αντίθετα οι MIBC είναι συχνά ανευπλοειδείς, με πολλές χρωμοσωμικές μεταβολές, αναδιατάξεις και αλλαγές στον αριθμό αντιγράφων. Σύμφωνα με το μοντέλο ″ διπλού μονοπατιού‶ οι όγκοι NMIBC, δηλ. τα χαμηλού βαθμού θηλώματα, προκύπτουν μέσω απλής υπερπλασίας ή/και ελάχιστου βαθμού δυσπλασίας. Χαρακτηρίζονται από απώλεια ετεροζυγωτίας του χρωμοσώματος 9 και μεταλλάξεις που ενεργοποιούν τα γονίδια FGFR3, TERT, PIK3CA και αδρανοποιούν τα γονίδια STAG2. Όλα τα προηγούμενα γονίδια παίζουν ρόλο στον πολλαπλασιασμό, διαχωρισμό και ανάπτυξη των κυττάρων. Από την άλλη οι όγκοι MIBC θεωρείται ότι προκύπτουν μέσω επίπεδης δυσπλασίας και καρκίνωμα in situ (CIS). Συνήθως εμφανίζουν μεταλλάξεις του TP53, απώλεια ετεροζυγωτίας του χρωμοσώματος 9 και λιγότερες μεταλλάξεις FGFR3, συγκριτικά με τους NMIBCs. Τα χαμηλού βαθμού θηλώματα, NMIBCs, μπορεί να εξελιχθούν σε MIBCs λόγω απώλειας της CDKN2A. Έχουν παρατηρηθεί επιπρόσθετες διαφορές στις μοριακές οδούς ογκογένεσης των κύριων τύπων όγκων και τους υποτύπους τους. Εκτός από τα συνήθη, συνδεδεμένα με την καρκινογένεση, ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια οι μελέτες συσχετισμού της νόσου με υποψήφια γονίδια (Genome Wide Association Studies –GWAS) έχουν αποκαλύψει και άλλα γονίδια που μπορούν να χρησιμεύσουν ως βιοδείκτες. Γονίδια τα οποία μπορούν να δώσουν πλήθος πληροφορίας σχετικά με το κυτταρικό και μοριακό περιβάλλον του όγκου, την υποτροπή, επιβίωση, πρόγνωση καθώς και την επιλογή θεραπείας και την παρακολούθηση του καρκίνου ουροδόχου κύστης. Μια υπερ-οικογένεια μορίων με ενδιαφέρουσα βιολογική συμπεριφορά σε όγκους είναι τα μη-κωδικά RNA μόρια (ncRNAs). Τα ncRNAs έχει αποδειχθεί, και συνεχώς αποδεικνύεται, ότι λειτουργούν ως βασικοί ρυθμιστές της κυτταρικής λειτουργίας. Βασικοί αντιπρόσωποι των ncRNAs είναι τα μόρια miRNAs, si-RNAs, pi-RNAs, lncRNAs κτλ Πρόσφατα προστέθηκε στα ncRNAs η οικογένεια των μορίων φράγματα μεταφορικού RNA (tRNA- derived fragments/ tRFs). Τα tRFs προέρχονται από το ″ κόψιμο‶ (cleavage) του tRNA (ώριμου ή μη) σε συγκεκριμένα σημεία από διάφορες ριβονουκλεάσες. Οι κύριες κατηγορίες των tRFs βάση του σημείου ″ κοψίματος‶ είναι tRF-1, tRF-5, tRF-3, tiRNA-5, tiRNA-3, itRF και tRF-2. Μπορεί να γίνει περαιτέρω κατηγοριοποίησή τους ανάλογα με την τοποθεσία τους στο κύτταρο. Παρ όλα αυτά λόγω του ανεξερεύνητου της πληροφορίας τους ακόμα δεν έχουν βρεθεί τρόποι κατηγοριοποίησής τους που να είναι ακριβείς και σταθεροί. Πολλές μελέτες έχουν καταδείξει την άμεση συμμετοχή των tRFs μέσω διαφόρων μηχανισμών σε ένα μεγάλο εύρος παθολογιών όπως οι νευρολογικές ασθένειες, ιογενή νοσήματα, ογκογένεση κ.α.. Έρευνες έχουν δείξει την συνεργασία των tRFs με πρωτεΐνες Αργοναύτες (Ago-proteins) και την συμμετοχή τους σε μονοπάτια σιώπησης (silencing pathways) ή παρέμβασης (RNA-interference pathways). Επιπλέον έχουν εκδηλώσει συμπεριφορά παρόμοια με των miRNA (miRNA-like behaviour) ενώ έχει διαπιστωθεί η παραγωγή τους υπό συνθήκες οξειδωτικού στρες. Η έκφραση ορισμένων tRFs έχει συνδεθεί με οιστρογόνα και τεστοστερόνη σε καρκίνους του μαστού και του προστάτη αντίστοιχα. Λόγο του μεγάλου εύρους δράσης τους, τα tRFs αποτελούν ένα πλούσιο πεδίο έρευνας για την ανακάλυψη βιοδεικτών με υψηλή κλινική αξία. Στόχος της μεταπτυχιακής εργασίας είναι η ανάλυση έκφρασης των tRF-17-PheGAA και tRF-24-ValAAC σε όγκους ασθενών με καρκίνο ουροδόχου κύστης, και η ανάλυση της κλινικής αξίας ως νέοι βιοδείκτες της νόσου. Για την παρούσα μεταπτυχιακή εργασία έγινε συλλογή και επεξεργασία σε 82 δείγματα ασθενών με μη-διηθητικό καρκίνου ουροδόχου κύστης (NMIBC) σταδίου Τa και T1. Διερευνήθηκαν με regular PCR ένας υψηλός αριθμός tRFs και σε συνδυασμό με βιβλιογραφική αναζήτηση επιλέχθηκαν δύο μόρια για περαιτέρω μελέτη. Επιπλέον εκτελέστηκε ηλεκτροφόρηση αγαρόζης αφενός για τον έλεγχο της καταλληλότητας των επιλεγμένων δειγμάτων αφετέρου για την μελέτη των επιλχθέντων μορίων. Αναπτύχθηκε μεθοδολογία ποσοτικής PCR πραγματικού χρόνου (real-time qPCR) για τον ποσοτικό προσδιορισμό των επιπέδων έκφρασης των γονιδίων tRF-17-PheGAA και tRF-24-ValAAC με τη χρήση της χημείας SYBR Green και της μεθόδου σχετικής ποσοτικοποίησης 2-ΔΔCT. Στη συνέχεια πραγματοποιήθηκε βιοστατιστική ανάλυση για την εκτίμηση της αξίας των υπό μελέτη μορίων σε κλινικό επίπεδο και την δυνατότητα χρήσης τους ως προγνωστικούς βιοδείκτες για την αποδοτικότερη κατηγοριοποίηση των ασθενών με ουροθηλιακό καρκίνο. Τα αποτελέσματα της ερευνητικής πορείας έδειξαν ότι η υπερέκφραση τόσο του tRF-17-PheGAA όσο και του tRF-24-ValAAC σε ασθενείς με NMIBC μεταφράζεται σε δυσμενέστερα κλινικοπαθολογικά χαρακτηριστικά. Συγκεκριμένα η υπερέκφραση των tRF-17-PheGAA και tRF-24-ValAAC συσχετίστηκε με όγκους υψηλότερου βαθμού κακοήθειας (Grade) και σταδίου (TNM-Stage) . Ασθενείς με υπερέκφραση των tRFs ανήκουν ως επί τω πλείστον σε υψηλού κινδύνου ομάδα (κατά EORTC). Τέλος τα πολυπαραγοντικά μοντέλα συνδύασαν τα αυξημένα επίπεδα έκφρασης των tRF-17-PheGAA και tRF-24-ValAAC με κλινικά καθορισμένους προγνωστικούς δείκτες και οδήγησαν σε συμπεράσματα με κλινικό όφελος δίχως όμως να ισχύει στατιστικώς σημαντικά η ανεξαρτησία των δεικτών. Συνεπώς tRF-17-PheGAA και tRF-24-ValAAC μόρια αποτελούν βιοδείκτες με πολλά υποσχόμενη κλινική σημασία για τον καρκίνο της ουροδόχου κύστης. Υπερέκφραση των δύο tRF μορίων συνεπάγεται δυσμενέστερη πρόγνωση για ασθενείς με μη- διηθητικό καρκίνο ουροδόχου κύστης και πρόβλεψη βραχυπρόθεσμης υποτροπής και εξέλιξης της νόσου.
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Authors dc:creator
-
- Παπασωτηρίου Ευαγγελία
- Papasotiriou Evangelia
Subjects
dc:subject × 2Rights
- Language dc:language
- English
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:2881604