Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

Η ρήτρα μη ανταγωνισμού ως δευτερεύων περιορισμός του ανταγωνισμού

Abstract

dc:description

Η παρούσα εργασία στόχο έχει μέσα από θεωρητικά ζητήματα και νομολογιακά παραδείγματα να παρουσιάσει μια έννοια, αυτή της υποχρέωσης αποχής από τον ανταγωνισμό, η οποία αν και περιβάλλεται από μία αρνητική χροιά, μπορεί να αποτελέσει αρωγό για την εύρυθμη λειτουργία της αγοράς αλλά και την πλήρωση μίας συναλλαγής. Συγκεκριμένα, η υποχρέωση μη ανταγωνισμού ιδωμένη στο πλαίσιο του πρωτογενούς δικαίου του ελεύθερου ανταγωνισμού, κατά κανόνα δημιουργεί περιοριστικά για τον ανταγωνισμό αποτελέσματα, αφού περιορίζει την ελευθερία για αυτόνομη οικονομική δράση. Ωστόσο, όταν η έννοια αυτή αποτελεί τον επιμέρους όρο μιας συμφωνίας συγκέντρωσης ή οριζόντιας συνεργασίας, μπορεί να είναι αναγκαίος παράγοντας για την ευόδωση και λειτουργία της κύριας σύμβασης. Με τον τρόπο αυτό τα περιοριστικά για τον ανταγωνισμό αποτελέσματα μίας τέτοιας συμφωνίας σε αποχή από τον ανταγωνισμό δεν περιορίζουν τον ίδιο τον ανταγωνισμό και δεν μπορούν να θεωρηθούν επομένως ως μη επιτρεπόμενες συμπράξεις με την έννοια των διατάξεων του δικαίου του ελεύθερου ανταγωνισμού. Η υποχρέωση μη ανταγωνισμού εμφανίζεται τόσο στις οριζόντιες όσο και στις κάθετες συγκεντρώσεις επιχειρήσεων. Η επιχείρηση που αποκτά τον έλεγχο μίας μη ανταγωνιστικής επιχείρησης είναι εύλογο να θελήσει να αποκλείσει το ενδεχόμενο να δραστηριοποιηθεί ο μεταβιβάζων την επιχείρηση στη σχετική αγορά της μεταβιβαζόμενης επιχείρησης, να καταστεί δηλαδή ο τελευταίος με τον τρόπο αυτό δυνητικός της ανταγωνιστής στη ίδια σχετική αγορά. Επομένως, ακόμη και αν δύο επιχειρήσεις δεν βρίσκονταν σε ανταγωνιστική σχέση πριν τη μεταβίβαση επιχείρησης, σε μεταγενέστερο της μεταβίβασης χρόνο ο μεταβιβάζων ενδεχόμενο είναι να θελήσει να εισέλθει στη σχετική αγορά που δραστηριοποιείται η μεταβιβασθείσα πλέον επιχείρηση και να την ανταγωνιστεί. Αποτέλεσμα μίας τέτοιας, μεταγενέστερης της μεταβίβασης ενέργειας, θα ήταν ο μεταβιβάζων να έθετε σε κίνδυνο τη μεταβίβαση της πλήρους αξίας των μεταβιβαζόμενων στοιχείων του ενεργητικού της επιχείρησης, άρα και όλη την επένδυση, αφού ενσώματα και άυλα στοιχεία της επιχείρησης, όπως είναι η φήμη, η πελατεία, τα εμπορικά απόρρητα, θα μπορούσε να τα χρησιμοποιήσει ο μεταβιβάζων την επιχείρηση ανταγωνιστικά προς όφελός του, ανταγωνιζόμενος τη μεταβιβασθείσα επιχείρηση στην ίδια σχετική αγορά. Συνήθως, μία υποχρέωση σε αποχή από την άσκηση ανταγωνισμού είναι μία συμβατική υποχρέωση. Αυτό σημαίνει ότι μια αξίωση σε αποχή από τον ανταγωνισμό προβλέπεται εντός του κειμένου μίας κύριας συμφωνίας μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών. Μπορεί όμως μία τέτοια υποχρέωση να συνομολογείται και σιωπηρώς, να συνεπάγεται δηλαδή από το σκοπό και τη φύση της ίδιας της συμφωνίας. Επίσης, μπορεί η υποχρέωση αυτή να είναι είτε η μόνη υποχρέωση που προκύπτει από μία σύμβαση και επομένως να αποτελεί βασική υποχρέωση των μερών, είτε μία παρεπόμενη ή αλλιώς δευτερεύουσα υποχρέωσή τους. Στην πρώτη περίπτωση, όταν δηλαδή η παράλειψη ανταγωνισμού αποτελεί το κύριο αντικείμενο μίας συμφωνίας, το άρθρο 101 παρ. 1 ΣΛΕΕ και αντίστοιχα το άρθρο 1 παρ. 1 Ν. 3959/2011, βρίσκουν εφαρμογή. Αυτό συμβαίνει διότι, μία τέτοια συμφωνία που περιέχει περιορισμούς του ανταγωνισμού αντίκειται στις διατάξεις του πρωτογενούς δικαίου του ανταγωνισμού, οι οποίες ρητά ορίζουν ότι οποιαδήποτε πράξη περιορίζει τον ανταγωνισμό είναι απαγορευμένη και αντίθετη με το σκοπό του ίδιου του δικαίου του ανταγωνισμού, που είναι η προστασία του ελεύθερου ανταγωνισμού και η ευημερία των καταναλωτών, δηλαδή ο αποτελεσματικός ανταγωνισμός. Εφαρμογή μπορεί να έχει ωστόσο στην παραπάνω περίπτωση και το άρθρο 101 παρ. 3 ΣΛΕΕ και αντίστοιχα το άρθρο 1 παρ. 3 ν. 3959/2011 για την απαλλαγή, στις περιπτώσεις που εκτιμάται ότι μία συμφωνία περιορίζει τον ανταγωνισμό, ωστόσο τα αποτελέσματά της παρέχουν ορισμένα ευεργετικά οφέλη τόσο στην αγορά όσο και στους καταναλωτές. Όταν από την άλλη, η υποχρέωση μη ανταγωνισμού αποτελεί μία παρεπόμενη υποχρέωση, αυτή αποτελεί τον επιμέρους όρο μίας κύριας συμφωνίας και η συμβατότητά της με το δίκαιο του ελεύθερου ανταγωνισμού εξετάζεται παράλληλα με την κύρια συμφωνία προκειμένου να διαφανεί το σύννομο αυτής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση της μεταβίβασης επιχείρησης, η οποία δεν συνιστά μεταβίβαση απλής ομάδας περιουσίας και πρέπει να διακρίνεται από τη μεταβίβαση εκμετάλλευσης που δεν περιέχει τα άυλα επιχειρηματικά αγαθά . Οι παρεπόμενοι περιορισμοί του ανταγωνισμού αντιμετωπίζονται κατ’ αρχήν ως επιτρεπτοί περιορισμοί από το δίκαιο του ελεύθερου ανταγωνισμού και δεν έρχονται σε ευθεία σύγκρουση με την, κατά πολλούς, αόριστη και γενικευμένη διάταξη του άρθρου 101 παρ. 1 ΣΛΕΕ και του άρθρου 1 παρ. 1 Ν. 3959/2011, αντίστοιχα. Σύμφωνα με το πρωτογενές δίκαιο του ελεύθερου ανταγωνισμού, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, απαγορεύονται οποιοιδήποτε περιορισμοί του ανταγωνισμού, ακόμη και αν αυτοί είναι απαραίτητοι για την ευόδωση μιας συναλλακτικής συμφωνίας. Δεν είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς τη σύγκρουση που πολλές φορές προκύπτει ανάμεσα στο δίκαιο του ελεύθερου ανταγωνισμού και στο δίκαιο της ελευθερίας των συμβάσεων. Τα μέρη μπορεί να είναι πρόθυμα να προβούν σε μία νέα επιχειρηματική ενέργεια δημιουργώντας πολλές φορές νέες δομές στην οικονομική αγορά, ωστόσο η συμφωνία τους αυτή είναι πιθανό να κριθεί μη σύννομη με το πνεύμα του δικαίου του ανταγωνισμού διότι περιέχει μη σύννομους περιορισμούς που αντίκεινται στο πνεύμα και τις επιταγές του δικαίου του ελεύθερου ανταγωνισμού. Θεμελίωση της θεωρίας των παρεπόμενων περιορισμών του ανταγωνισμού επιτυγχάνεται με τον Κανονισμό για τις συγκεντρώσεις επιχειρήσεων, όπου δημιουργείται ένα πλαίσιο και σύστημα εξαιρέσεων το οποίο καθιερώνει τους περιορισμούς αυτούς ως πλήρως επιτρεπτούς και καθόλου περιοριστικούς για τον ίδιο τον ανταγωνισμό, άρα και απόλυτα συμμορφωμένους με το δίκαιο των συγκεντρώσεων επιχειρήσεων. Σε αντίθεση με το πρωτογενές δίκαιο δηλαδή, το οποίο δημιουργεί πολλές φορές, αρκετές έως και υπέρμετρες δεσμεύσεις για τα συμβαλλόμενα μέρη προς όφελος του ανταγωνισμού, αφού απαγορεύει ρητά κάθε συμφωνία που περιορίζει τον ανταγωνισμό μέσω μίας γενικής απαγόρευσης, στο δίκαιο των συγκεντρώσεων θεσμοθετείται ένα ευνοϊκότερο σύστημα απευθείας έγκρισης των παρεπόμενων περιορισμών του ανταγωνισμού. Συγκεκριμένα, οι παρεπόμενοι μιας πράξης συγκέντρωσης περιορισμοί είναι σύννομοι με το δίκαιο των συγκεντρώσεων και απόλυτα συμβατοί και αποτελούν αναγκαία προϋπόθεση για την ευόδωση της κύριας πράξης συγκέντρωσης. Το παράδειγμα της μεταβίβασης επιχείρησης είναι, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, όχι μόνο συχνό αλλά και χαρακτηριστικό, στην περίπτωση που η μεταβίβαση επιχείρησης αποτελεί συγκέντρωση. Η ρήτρα μη ανταγωνισμού στο παράδειγμα της μεταβίβασης επιχείρησης δορυφορεί τις κύριες συμφωνίες προασπίζοντας άλλοτε μεγαλύτερης και άλλοτε μικρότερης οικονομικής σημασίας συμφέροντα των επιχειρήσεων. Επομένως, προκύπτει ότι, μέσα από τις ρητές και ειδικές ρυθμίσεις του δικαίου των συγκεντρώσεων για τους παρεπόμενους περιορισμούς του ανταγωνισμού, ρυθμίζονται οι περιορισμοί αυτοί σε μεγάλο και ικανοποιητικό βαθμό ως απόλυτα σύννομοι με το εθνικό και το κοινοτικό δίκαιο του ελεύθερου ανταγωνισμού όταν αυτοί συνοδεύουν μία κύρια πράξη που συνιστά συγκέντρωση. Ερώτημα ωστόσο γεννάται ως προς το πώς θα αξιολογούνταν τέτοιοι περιορισμοί του ανταγωνισμού όχι μόνο στην περίπτωση που η κύρια πράξη συνιστά συγκέντρωση αλλά και σε όλες τις άλλες συμφωνίες που είναι αρχικά σύννομες με το δίκαιο του ελεύθερου ανταγωνισμού, αλλά και αν θα μπορούσε να είναι αυτό εφικτό ή θα δημιουργούσε ιδιαίτερες δυσχέρειες. Το πρωτογενές δίκαιο του ελεύθερου ανταγωνισμού και οι περιορισμοί που προβλέπονται στο άρθρο 101 ΣΛΕΕ αλλά και στο άρθρο 1 Ν. 3959/2011 κατά την παράγραφο 3 αυτών, εισάγουν εκ του νόμου εξαιρέσεις από τη γενική απαγόρευση συμφωνιών που περιορίζουν τον ανταγωνισμό κατά την παράγραφο 1 των άρθρων αυτών. Το ίδιο συμβαίνει και με τους κανονισμούς ομαδικής απαλλαγής. Ωστόσο αμφιλεγόμενο είναι εάν οι εξαιρέσεις αυτές είναι ικανές να περιορίσουν την εφαρμογή των διατάξεων του πρωτογενούς δικαίου που απαγορεύουν γενικά τις συμπράξεις που περιορίζουν τον ανταγωνισμό, όπως συμβαίνει με την παράγραφο 1 των παραπάνω άρθρων. Φαίνεται ότι η σχέση που υπάρχει ανάμεσα στις εξαιρέσεις από την απαγόρευση του ανταγωνισμού όπως θεμελιώνονται στην παράγραφο 3 των άρθρων 101 ΣΛΕΕ και 1 Ν. 3959/2011 και στις διατάξεις που έχουν προβλεφθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και επιτρέπουν τους δευτερεύοντες περιορισμούς του ανταγωνισμού που συνοδεύουν μία πράξη συγκέντρωσης ως απόλυτα σύννομους, είναι στενή. Το δίκαιο των συγκεντρώσεων φαίνεται να προσφέρει μεγαλύτερη ασφάλεια δικαίου αφού επιτρέπει κατ’ αρχήν ως επιτρεπτούς τους δευτερεύοντες περιορισμούς του ανταγωνισμού που ακολουθούν μία πράξη συγκέντρωσης και συναντώνται με τη μορφή ρητρών μη ανταγωνισμού έχοντας μεγάλη οικονομική σημασία για την επιτυχία μίας επένδυσης και τις αντιμετωπίζει με ενιαίο και ισότιμο τρόπο. Η σημαντικότητα μίας τέτοιας ρήτρας μη ανταγωνισμού κρίνεται επιβεβλημένη και ίσως, κατά το σκεπτικό της γράφουσας, με αναλογική εφαρμογή να μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και στην περίπτωση της μεταβίβασης επιχείρησης που δεν έχει τα χαρακτηριστικά της συγκέντρωσης. Το δίκαιο των συγκεντρώσεων καθιερώνει ευνοϊκές ρυθμίσεις για τους παρεπόμενους του ανταγωνισμού περιορισμούς, μέσα από τις προβλέψεις που διατυπώνονται ρητά στα κείμενα των Ανακοινώσεών του. Αυτό που πρέπει να επισημάνουμε στο σημείο αυτό είναι όμως ότι, το ίδιο το δίκαιο των συγκεντρώσεων και το σύστημα της προβλεπόμενης διαδικασίας ελέγχου κάθε πράξης συγκέντρωσης, βοηθάει στη ρύθμιση και των περιορισμών που αυτές μπορεί να συνοδεύουν. Οι ρήτρες μη ανταγωνισμού που δορυφορούν μία πράξη συγκέντρωσης εξετάζονται ταυτόχρονα με τον προληπτικό έλεγχο της συγκέντρωσης και όχι ανεξάρτητα από αυτή. Δεν εξετάζονται αυτοτελώς σύμφωνα με τα προβλεπόμενα στο δίκαιο των συμπράξεων ώστε να διαφανεί αν περιορίζουν εκ φύσεως ή εξ αντικειμένου τον ανταγωνισμού, ούτε και αν εμπίπτουν στην εξαιρέσεις που ορίζει ο νόμος, αλλά ακολουθούν τον έλεγχο της κύριας πράξης της συγκέντρωσης και το νομικό καθεστώς αυτής. Οι συγκεντρώσεις ελέγχονται ώστε να εκτιμηθεί αν είναι συμβατές με την κοινή αγορά και να εγκριθούν ή όχι. Η διαδικασία αυτή είναι ενιαία (one stop shop). Επομένως γεννάται το ερώτημα μήπως η ίδια η φύση της διαδικασίας του προληπτικού ελέγχου των συγκεντρώσεων βοηθάει στην ταυτόχρονη εξέταση και των δευτερευόντων αυτής περιορισμών εξαιτίας του ίδιου του καθεστώτος της διαδικασίας έγκρισης στο οποίο υποβάλλονται οι συγκεντρώσεις. Η ταυτόχρονη και συνάμα ενιαία αντιμετώπιση της ρήτρας μη ανταγωνισμού φαίνεται ότι κρίνεται απαραίτητη είτε η μεταβίβαση επιχείρησης έχει χαρακτηριστικά συγκέντρωσης είτε όχι. Συμπληρωματικά, όπως προβλέπεται και στο άρθρο 8 παράγραφος 7 του Ν. 3959/2011 οι δευτερεύοντες ή παρεπόμενοι περιορισμοί του ανταγωνισμού υπόκεινται στον έλεγχο των εθνικών αρχών και δικαστηρίων με την προϋπόθεση αυτοί να συνδέονται άμεσα και είναι αναγκαίοι και απαραίτητοι για την ολοκλήρωση μιας πράξης συγκέντρωσης. Από τη διάταξη αυτή προκύπτει ότι ο έλεγχος των δευτερευόντων περιορισμών μπορεί να επεκταθεί και σε περαιτέρω έλεγχο από τις εκάστοτε εθνικές αρχές και τα εθνικά δικαστήρια και να μην ολοκληρωθεί κατά τη διαδικασία ελέγχου της συγκέντρωσης. Επομένως, οι παρεπόμενοι περιορισμοί με τη μορφή των ρητρών μη ανταγωνισμού δεν δρουν ανασταλτικά προς το δίκαιο του ελεύθερου ανταγωνισμού, όπως αναλυτικά εξηγήθηκε, αλλά ενεργούν επικουρικά σε μία πράξη συγκέντρωσης, ολοκληρώνουν το σκοπό και προασπίζουν τη λειτουργία της. Επικουρικά, αυτές οι ρήτρες προωθούν τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό, βελτιώνουν την ανταγωνιστική αγορά και εκπληρώνουν τον οικονομικό σκοπό των συμφωνιών μεταξύ των επιχειρήσεων λειτουργώντας ως ασφαλιστικές δικλείδες, ώστε να προκύπτουν νέες ισχυρές και βιώσιμες επιχειρηματικές δομές. Συμπερασματικά, δεν μπορεί να μη γίνει αναφορά στο ότι, αν και οι ρήτρες μη ανταγωνισμού είναι σύννομες όταν αυτές κριθούν αναγκαίες και απαραίτητες για την πραγματοποίηση μίας πράξης συγκέντρωσης, αυτές συνιστούν περιορισμό ο οποίος πρέπει να λειτουργεί μέσα σε συγκεκριμένα χρονικά και γεωγραφικά πλαίσια και να μην τίθενται ανεξέλεγκτα και αόριστα εντός του κειμένου της κύριας συμφωνίας. Αυτό συμβαίνει διότι μόνο τότε θα μπορέσει να είναι λειτουργική μία ρήτρα μη ανταγωνισμού, να έχει λόγο και σκοπό ύπαρξης, όταν δηλαδή το αντικείμενό της και η διάρκειά της είναι ορισμένα και αποτελεί αναγκαιότητα για τη βιωσιμότητα της κύριας πράξης συγκέντρωσης. Σε διαφορετική περίπτωση, αυτή δεν θα μπορούσε να εκπληρώσει τη λειτουργία της διότι θα αξιολογούνταν ως καταχρηστική. Όταν εκπληρώνονται οι παραπάνω προϋποθέσεις, η ρήτρα μη ανταγωνισμού είναι νόμιμη και ανεκτή, απαλλάσσεται δε και από τον έλεγχό της βάσει του δικαίου κατά των περιορισμών του ανταγωνισμού. Στο πλαίσιο της παρούσας εργασίας θα παρουσιαστεί μέσα από παραδείγματα της νομολογίας αλλά και της θεωρίας, η πρακτική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των δικαστηρίων και θα τεθούν προβληματισμοί, προκειμένου να δοθούν απαντήσεις ως προς τη νομιμότητα της ρήτρας μη ανταγωνισμού αλλά και γενικότερα των δευτερευόντων περιορισμών του ανταγωνισμού. Θα εκτεθούν επίσης, σκέψεις της γράφουσας ως προς την αναγκαιότητα και σημαντικότητα των δευτερευόντων περιορισμών του ανταγωνισμού στο δίκαιο των συγκεντρώσεων.

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Authors dc:creator
  • Παπαχρήστου Κυριακή
  • Papachristou Kyriaki

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
Ελληνικά, Greek

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:2893443

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Παπαχρήστου Κυριακή; Papachristou Kyriaki. Η ρήτρα μη ανταγωνισμού ως δευτερεύων περιορισμός του ανταγωνισμού. 2020. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2893443