Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

Η κρατική χρηματοδότηση των Υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος υπό το φως της οικονομικής ανάλυσης του δικαίου

Abstract

dc:description

Η ιδέα της οικονομικής ολοκλήρωσης αποτελεί το βασικό διακύβευμα από συστάσεως της Ευρωπαϊκής Ένωσης - ως Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) τότε. Ωστόσο, δεν μπορεί να παραβλεφθεί η σταδιακή ανάδειξη και επιδίωξη στόχων με κοινωνικό πρόσημο και κυρίως η παροχή εγγύησης από την Ένωση στα κράτη μέλη αναφορικά με την επιδίωξη τέτοιων στόχων από τα ίδια. Στη διελκυστίνδα αυτή μεταξύ οικονομικών και κοινωνικών στόχων, η έννοια των ΥΓΟΣ και η ανάγκη που πολλές φορές ανακύπτει ως προς τη χρηματοδότηση των φορέων της ιδιωτικής οικονομίας που είναι επιφορτισμένοι με την παροχή τους, φωτίζει επαρκώς τη διαρκή προσπάθεια για εξισορρόπηση των αντίρροπων -έστω φαινομενικά- αυτών στόχων. Ως ΥΓΟΣ νοούνται οι υπηρεσίες αλλά και τα αγαθά που καλύπτουν γενικές ανάγκες και δεν απευθύνονται σε συγκεκριμένη κατηγορία ανθρώπων, παρουσιάζουν εμπορικότητα και παρέχονται σε συνθήκες αγοράς, ενώ οι φορείς παροχής τους είναι βεβαρυμμένοι με υποχρεώσεις καθολικής υπηρεσίας. Οι εν λόγω υπηρεσίες οργανώνονται και παρέχονται κατά κύριο λόγο από το κράτος κατά τον αιώνα μεταξύ 1870-1970 στις περισσότερες έννομες τάξεις ανά τον κόσμο. Η αγορακεντρική προσέγγιση επί των υπηρεσιών αυτών εκκινεί περίπου από το 1980 και έπειτα υπό την επίδραση αφενός της μικροοικονομικής θεωρίας (δεύτερη σχολή του Σικάγο) και αφετέρου των διεργασιών που συντελούνται εντός της ενωσιακής έννομης τάξης. Ειδικότερα, σε επίπεδο ενωσιακής έννομης τάξης, η σταδιακή ανάδειξη της έννοιας της «κοινής ωφέλειας» παρατηρείται από τη συνθήκη του Μάαστριχτ και έπειτα, με πρωτοπόρο τη νομολογία του ΔΕΕ. Σημαντική βέβαια είναι και η συμβολή αφενός του ηπίου δικαίου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, όσο και του παραγώγου δικαίου, ενώ σε επίπεδο πρωτογενούς δικαίου, βασικότερες διατάξεις είναι αυτές του άρθρου 106 παρ. 2 και 3 ΣλΕΕ. Οι ΥΓΟΣ αφορούν υπηρεσίες ζωτικές για το κοινωνικό σύνολο, οι οποίες παρότι υπό «κανονικές» συνθήκες θα παρέχονταν από την αγορά, η σχετική αγορά είτε εμφανίζεται ανεπαρκής είτε δεν υφίσταται καθόλου. Επομένως, η παρέμβαση του κράτους καθίσταται αναγκαία, δια της ανάθεσης της καθολικής παροχής των υπηρεσιών αυτών σε συγκεκριμένους ιδιωτικούς φορείς. Ωστόσο, προκειμένου να αντισταθμιστεί η υποχρέωση καθολικής παροχής των υπηρεσιών αυτών επιβάλλεται πολλές φορές η παροχή κρατικής χρηματοδότησης στους φορείς που αναλαμβάνουν την παροχή τους. Επί του ζητήματος κατά πόσο η εν λόγω κρατική χρηματοδότηση εμπίπτει στους κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων, η νομολογία παρουσίασε καταρχάς διακυμάνσεις. Εκκινώντας από τη συντηρητική προσέγγιση, δυνάμει της οποίας η κρατική χρηματοδότηση αποτελεί καταρχήν κρατική ενίσχυση, επικράτησε εν τέλει η αποζημιωτική προσέγγιση βάσει της οποίας η χρηματοδότηση όταν παρέχεται προς αντιστάθμιση παροχής ΥΓΟΣ δε συνιστά ούτε καταρχήν κρατική ενίσχυση. Η δεύτερη προσέγγιση παγιώθηκε με την απόφαση του ΔΕΕ επί της υπόθεσης “Altmark”, η οποία διαμόρφωσε τέσσερα κριτήρια που πρέπει να πληρούνται προκειμένου η κρατική χρηματοδότηση να μην εμπίπτει ούτε καταρχήν στην έννοια της κρατικής ενίσχυσης. Καθένα από τα κριτήρια αυτά συνδέεται με μία θεμελιώδη δικαιική αρχή, η οποία δύναται, και για λόγους αποτελεσματικότερης παροχής των υπηρεσιών αυτών, πρέπει να αναγνωστεί υπό όρους οικονομικής ανάλυσης του δικαίου. Βάσει του 1ου κριτηρίου, η επιχείρηση πρέπει να είναι πράγματι επιφορτισμένη με την εκπλήρωση υποχρεώσεως παροχής καθολικής υπηρεσίας, η οποία πρέπει να είναι σαφώς καθορισμένη με συγκεκριμένη κρατική πράξη. Στο εν λόγω κριτήριο βρίσκει εφαρμογή η αρχή της επικουρικότητας σε δύο επίπεδα. Καταρχάς, η αρχή της επικουρικότητας βρίσκει εφαρμογή σε επίπεδο συναινετικών - μη συναινετικών θεσμών. Ειδικότερα, στο μέτρο που υφίσταται επαρκής συναφής αγορά, το κράτος πρέπει να απέχει από το χαρακτηρισμό σχετικής υπηρεσίας ως ΥΓΟΣ. Σε δεύτερο επίπεδο, βρίσκει εφαρμογή μεταξύ μη συναινετικών θεσμών. Δεδομένου ότι τα κράτη μέλη πληρούν τους όρους του πρώτου τεστ επάρκειας ως προς την επικουρικότητα, η ΕΕ απέχει και τα κράτη μέλη χαίρουν διακριτικής ευχέρειας αναφορικά με τον χαρακτηρισμό μίας υπηρεσίας ως ΥΓΟΣ. Επομένως, η παροχή καταρχήν από την αγορά και δευτερευόντως ο χαρακτηρισμός ως ΥΓΟΣ από τα επιμέρους κράτη μέλη συμβάλλουν στην αποτελεσματικότερη παροχή τους. Βάσει του 2ου κριτήριο Altmark, οι βασικές παράμετροι υπολογισμού της αντιστάθμισης πρέπει να έχουν προσδιοριστεί προηγουμένως αντικειμενικά και με διαφάνεια. Ο μεν ex ante προσδιορισμός προάγει την αρχή της ασφάλειας δικαίου, ενώ η αντικειμενικότητα και η διαφάνεια συνδέονται με τη σαφήνεια, την ακρίβεια και την ενάργεια, οι οποίες καταφανώς συμβάλλουν στην αποτελεσματικότητα. Το 3ο κριτήριο Altmark υπαγορεύει η αντιστάθμιση να είναι ίση ή μικρότερη του κόστους που προκύπτει από την εκπλήρωση υποχρεώσεως παροχής καθολικής υπηρεσίας. Η αντιστάθμιση δηλαδή πρέπει να είναι αναλογική των υποχρεώσεων αυτών, άλλως συνιστά παροχή πλεονεκτήματος και επομένως καταρχήν απαγορευμένη κρατική ενίσχυση. Η αναλογικότητα παρουσιάζεται εδώ ως κεκαλυμμένη αποτελεσματικότητα. Ειδικότερα, η καταλληλόλητα του μέτρου αποτελεί ένα πρώτο τεστ in abstracto αποτελεσματικότητας, η αναγκαιότητα ένα τεστ in concreto αποτελεσματικότητας και τέλος η sticto sensu αναλογικότητα, μία ανάλυση κόστους-οφέλους, προκειμένου να εξεταστεί η συγκριτική αποδοτικότητα. H απαίτηση αποφυγής υπεραντιστάθμισης θα κατέληγε κενό γράμμα αν παρεχόταν σε οιαδήποτε επιχείρηση. Σε αυτό το πλαίσιο, το 4ο κριτήριο Altmark αφορά την επιλογή της επιχειρήσεως στην οποία ανατίθεται η παροχή ΥΓΟΣ, η οποία πρέπει να γίνεται είτε με δημόσιο διαγωνισμό, ο οποίος αποτελεί υποκατάστατο της ελλείπουσας εν προκειμένω αγοράς και επομένως δημιουργείται ένα «πλάσμα αγοράς» και οιονεί ανταγωνισμού, είτε ο καθορισμός της αντιστάθμισης να προκύπτει βάσει αναλύσεως των δαπανών στις οποίες θα προέβαινε μια μέση επιχείρηση, με χρηστή διαχείριση. Στην «μετά Altmark εποχή» παρατηρείται μία προσπάθεια από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διευρύνει το πεδίο των περιπτώσεων όπου η κρατική χρηματοδότηση επί των ΥΓΟΣ δε συνιστά ούτε καταρχήν κρατική ενίσχυση. Στο πλαίσιο αυτό υιοθέτησε δύο πακέτα μέτρων το 2005 και το 2011, ενώ η νομολογία κινήθηκε πάνω στις κατευθυντήριες γραμμές που χάραξε το ΔΕΕ στην απόφαση Altmark, αναπτύσσοντας και διασαφηνίζοντας περαιτέρω, αλλά και ελαστικοποιώντας ορισμένα από τα κριτήρια. Σε εθνικό επίπεδο, η παροχή των κοινωφελών υπηρεσιών, ερείδεται συνταγματικά, στα άρθρα 23 παρ. 2, 29 παρ. 3 και 106 παρ. 3, ενώ η δυνατότητα κρατικής χρηματοδότησης μπορεί να στηριχθεί συνταγματικά σε επιμέρους διατάξεις των άρθρων 25 και 106 Σ. Συμπερασματικά, ακόμα και αν τα κριτήρια Altmark δεν πληρούνται, υφίσταται περιθώριο αξιολόγησής της κρατικής χρηματοδότησης ως συμβατής με την εσωτερική αγορά, υπό το πρίσμα είτε του άρθρου 106 παρ. 2 ΣΛΕΕ είτε του άρθρου 107 παρ. 3 ΣΛΕΕ. Εν γένει διαπιστώνεται ότι το ενωσιακό ρυθμιστικό πλαίσιο επί των ΥΓΟΣ παρουσιάζει πολυνομία και αποσπασματικότητα και περιλαμβάνει διατάξεις και ρυθμίσεις ποικίλης και κλιμακούμενης κανονιστικής ισχύος. Επομένως η υιοθέτηση ενός οριζόντιου νομοθετήματος που θα ενοποιούσε-κωδικοποιούσε τις επιμέρους αποσπασματικές ρυθμίσεις σε επίπεδο αρχών θα φάνταζε ωφέλιμη. Σε κάθε περίπτωση η ΕΕ τις τελευταίες δεκαετίες δείχνει ολοένα και περισσότερο αυξανόμενο ενδιαφέρον για την προώθηση και τη διαφύλαξη αναγκών με καθαρό κοινωνικό πρόσημο και επιβεβαιώνει ότι βασίζεται στο μοντέλο της κοινωνικής οικονομίας της αγοράς.

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Authors dc:creator
  • Κωστόπουλος Χρήστος
  • Kostopoulos Christos

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
Ελληνικά, Greek

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:2972465

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Κωστόπουλος Χρήστος; Kostopoulos Christos. Η κρατική χρηματοδότηση των Υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος υπό το φως της οικονομικής ανάλυσης του δικαίου. 2022. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2972465