National and Kapodistrian University of Athens
Ατομικισμός και μαζοκοινωνία: Από τον Αλέξις ντε Τοκβίλ στον 20ο αιώνα
Abstract
dc:descriptionΣκοπός της συγκεκριμένης διπλωματικής εργασίας είναι η ανάδειξη του έργου του Alexis de Tocqueville σχετικά με τα ζητήματα του ατομικισμού και της ανάδυσης της μαζικής κοινωνίας, ενώ ταυτόχρονα μέσω της εργασίας αναδεικνύεται η φιλοσοφικοπολιτική επιρροή του Tocqueville σε συγκεκριμένους σημαντικούς στοχαστές του 20ου αιώνα. Οι στοχαστές αυτοί είναι ο Gilles Lipovetsky, o Παναγιώτης Κονδύλης και ο Charles Taylor και η εργασία έχεις ως σκοπό να αναδείξει τις σχέσεις αυτών των τριών νεότερων φιλοσόφων με την τοκβιλιανή σκέψη γύρω από τα ζητήματα του ατομικισμού και της μαζικής κοινωνίας. Επιπρόσθετα, παρουσιάζονται γενικότερα οι θέσεις των τριών στοχαστών έτσι ώστε να γίνουν ξεκάθαρες στον αναγνώστη όχι μόνο οι ομοιότητες που αυτές έχουν με τον Tocqueville, αλλά και οι διαφορές τους. Τέλος, ο συγγραφέας της εργασίας επιθυμεί να επισημάνει την ολική ρήξη που χαρακτηρίζει την σχέση μεταξύ της νεωτερικότητας και της ύστερης φάσης της, δηλαδή της μετανεωτερικότητας, μιας εποχής που παρατηρείται μια νέα μορφή ατομικισμού η οποία αναπτύσσεται μέσα από τους θεσμούς και τις πολιτικές δομές που χαρακτηρίζουν την μαζική δημοκρατία. Στο πρώτο μέρος παρουσιάζονται οι χαρακτηριστικές θέσεις της πολιτικής σκέψης του Tocqueville. Στο πρώτο κεφάλαιο αναλύεται ο στοχασμός και η κοινωνιολογική έρευνα του Γάλλου στοχαστή για την αμερικανική δημοκρατία και τον τρόπο που αυτή προσπαθεί να συνδυάσει την ισότητα των συνθηκών και την ελευθερία. Διατυπώνονται οι σκέψεις του Tocqueville για την διαδικασία παίδευσης των αμερικάνων πολιτών στην πολιτική διαδικασία, τον σημαντικό ρόλο των συνενώσεων και των αμερικανικών θεσμών και τον τρόπο που όλα τα παραπάνω ως προϊόντα της αγγλοαμερικανικής πολιτικής παράδοσης ενδέχεται να καθυστερήσουν την ανάδυση των δεσποτικών τάσεων που χαρακτηρίζει την δημοκρατική πολιτεία. Στο δεύτερο κεφάλαιο, παρουσιάζονται οι θέσεις του Γάλλου φιλοσόφου σχετικά με το φαινόμενο του ατομικισμού και του διαβρωτικού και υπονομευτικού του χαρακτήρα. Ο Tocqueville ασχολείται με τον ατομικισμό, κατά κύριο λόγο, στο έργο του Democracy in America και, σε ορισμένα σημεία, στο έργο του Old regime. and revolution. Στην σκέψη του γύρω από τον ατομικισμό, ο Γάλλος στοχαστής, αναπτύσσει την αντίληψη του για την ελευθερία ως αρνητική (με την μπερλινιανή σημασία του όρου) και ως δυνατότητα συμμετοχής στις πολιτικές υποθέσεις. Σε αυτό το σημείο, διατυπώνει τον λόγο που ο ατομικισμός αποτελεί κίνδυνο για την υπονόμευση της ελευθερίας. Παράλληλα, ο Τοκβίλ επισημαίνει την τάση των Δεσποτών να επιθυμούν την επικράτηση του ατομικισμού από την μία, και την ταυτόχρονη κλίση των ατομικιστικών τάσεων να ενισχύουν τον δεσποτισμό. Στο τρίτο κεφάλαιο αναλύονται οι θέσεις του Tocqueville για την επανάσταση, το κοινωνικό πρόβλημα και την επίλυση του, και τον σοσιαλισμό. Ο Γάλλος στοχαστής κάνει σαφές ότι δεν εναντιώνεται στην επανάσταση κάθε αυτή, αλλά στο επαναστατικό πνεύμα που συγκροτείται με την ηθική των «απόλυτων σκοπών». Ο Γάλλος φιλόσοφος προβληματίζεται με το ζήτημα της ένδειας και της εξαθλίωσης και προσπαθεί να προτείνει λύσεις που δεν ταυτίζονται με τις σοσιαλιστικές θεωρίες της εποχής του, οι οποίες θεωρεί ότι ενδέχεται να οδηγήσουν σε αντιδημοκρατικές τάσεις και σε μεγαλύτερη όξυνση του κοινωνικού προβλήματος. Σε αυτό το σημείο, αναφέρεται στην σημασία της ιδιωτικής φιλανθρωπίας και της ηθικής της ανωτερότητας σε σχέση με την δημόσια φιλανθρωπία και τον θεσμό του κράτους πρόνοιας, ενώ παράλληλα προσπαθεί να αναδείξει την αβεβαιότητα που χαρακτηρίζει την ζωή των βιομηχανικών εργατών, λόγω της εγγενούς αστάθειας της βιομηχανίας σε αντίθεση με την οικονομική ενασχόληση αγροτικού τύπου. Για τον Tocqueville η κατοχή γης αποτελεί μια σημαντική παράμετρο για την αντιμετώπιση του ενδεχόμενου κινδύνου της εξαθλίωσης. Τέλος, αναφέρεται στην σημασία την αποταμίευσης και του κοινωνικού ρόλου που μπορούν να έχουν τα ταμιευτήρια στην αντιμετώπιση του κοινωνικού προβλήματος, αφού προηγουμένως έχει τονίσει την σημασία της πολιτικής συμμετοχής των ανθρωπίνων υποκειμένων στις υποθέσεις του δημόσιου πεδίου. Στο επόμενο κεφάλαιο, γίνεται παρουσίαση της ιστορικής μελέτης του Γάλλου στοχαστή για την γαλλική επανάσταση, τους λόγους της αποτυχίας της και της ιακωβινικής της κατάληξης και της έντονης διαφοροποίησης της με την αμερικανική επανάσταση και την πολιτική κατάσταση που αναδύθηκε στον νέο κόσμο. Αναγνωρίζοντας την σημασία της γαλλικής επανάστασης και του ρόλου της φιλοσοφίας του Διαφωτισμού σε αυτή, ο Tocqueville δείχνει την καταστροφική τάση του άθρησκου πνεύματος που αναπτύχθηκε στους κόλπους της επανάστασης. Παράλληλα, επιθυμεί να φωτίσει τον τρόπο με τον οποίο οι θεσμοί, οι δομές και το γενικότερο κοινωνικό φαντασιακό των τελευταίων χρόνων του Παλαιού Καθεστώτος διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο για την συγκρότηση της μετεπαναστατικής κοινωνικοπολιτικής κατάστασης στην Γαλλία. Στο τέλος του πρώτου μέρους παρουσιάζεται η σχέση που έχει η τοκβιλιανή σκέψη με τον Montesquieu, τον Edmund Burke και τον John Stuart Mill. Αρχικά, αποτυπώνεται η κεντρική επιρροή των φιλοσοφικοπολιτικών ενδιαφερόντων του Montesquieu και η κοινωνιολογική του μέθοδος στο μετέπειτα έργο του Tocqueville. Έπειτα, γίνεται αναφορά στην σύγκρουση με τον Burke σχετικά με την σημασία της γαλλικής επανάστασης και τον ιστορικό της ρόλο, καθώς και της πορείας που μπορεί να έχει η ευρωπαϊκή κοινωνία μετά την πτώση της societas civilis και του Παλαιού Καθεστώτος. Παρόλα αυτά, ο Burke και ο Tocqueville συγκλίνουν σε ζητήματα φιλοσοφικής ανθρωπολογίας, στην σημασία των ενδιάμεσων σωμάτων για τον περιορισμό της εξουσίας και σε θέματα που αφορούν τον κοινωνικό ρόλο της θρησκείας. Κλείνοντας, επισημαίνεται η επιρροή του Mill από το έργο του Γάλλου στοχαστή σχετικά με την κοινωνιολογική μεθοδολογία που υιοθετεί, τη σύνθεση φιλελευθερισμού και δημοκρατίας και την κριτική της κλασικής πολιτικής οικονομίας. Τέλος, παρουσιάζεται η κριτική στάση του Mill στο έργο του Tocqueville γύρω από την ταύτιση των δεινών της δημοκρατίας και της εκβιομηχάνισης. Στο δεύτερο μέρος της διπλωματικής εργασίας γίνεται παρουσίαση των θέσεων των Lipovetsky, Kονδύλη και Taylor γύρω από τα ζητήματα του ατομικισμού και της μαζικής κοινωνίας. Η προβληματική για την μαζική κοινωνία συναντάται σε πρώιμη μορφή στο Democracy in America, στο δεύτερο τόμο του έργου, ως το αποτέλεσμα της μαζικής χαύνωσης που χαρακτηρίζει τις νεωτερικές ατομικιστικές και εκδημοκρατισμένες κοινωνίες. Στις αρχές του 20ου αιώνα ένας στοχαστής που ασχολήθηκε με το φαινόμενο των μαζών και της εξέγερσης τους ήταν ο José Ortega y Gasset στο διάσημο έργο του The revolt of masses που παρατηρεί την όλο και μεγαλύτερη επιρροή των μαζών, δηλαδή του μέσου αδιαφοροποίητου ατόμου. Αυτό το υποκείμενο, σύμφωνα με τον Gasset, συναντάται εντόνως στην Αμερική. Παράλληλα, ο Ισπανός στοχαστής παρατηρεί ότι ο έλεγχος και η διαχείριση υποθέσεων που τα παλιότερα χρόνια αναλάμβαναν τα μεμονωμένα άτομα, γίνεται πεδίο ενασχόλησης για τις μάζες. Αρχικά, στο κεφάλαιο σχετικά με τον νεο-ατομικισμό και τη μετανεωτερικότητα, αναλύονται οι θέσεις του Gilles Lipovetsky για τον νέο ατομικισμό και τον τρόπο που αυτό το νέο είδος ατομικισμού γίνεται ακόμα πιο έντονο μέσα στην κοινωνία και τείνει να γίνει ένας απόλυτος ατομικισμός. Ο Lipovetsky επηρεασμένος από την αμερικανική κοινωνιολογία και τον Christopher Lasch διατυπώνει ότι ο νεο-ατομικισμός χαρακτηρίζεται από έντονα στοιχεία ναρκισσισμού. Ο Lipovetsky αναδεικνύει τις σημαντικές διαφορές που παρατηρούνται μεταξύ νεωτερικής πειθαρχικής κοινωνίας και μετανεωτερικής κοινωνίας που είναι στραμμένη προς την επιθυμία και την πληροφορία. Αυτή η νέα μετανεωτερική συνθήκη οδηγεί τον Γάλλο φιλόσοφο και κοινωνιολόγο να ασχοληθεί με τις θέσεις του Tocqueville περί ατομικισμού, αλλά να τις εξελίξει ως απόρροια του γεγονότος ότι ο ατομικισμός της μετανεωτερικής περιόδου είναι απόλυτος και εντονότερος. Στο επόμενο κεφάλαιο, γίνεται αναφορά στις θέσεις του Κονδύλη για την μαζική κοινωνία και το πολιτικό σύστημα που τη χαρακτηρίζει, δηλαδή τη μαζική δημοκρατία. Ο Έλληνας στοχαστής παρατηρεί ότι η μαζική κοινωνία αναδύεται με την κατάτμηση της κοινωνίας σε άτομα και με τη ρήξη των ανθρωπίνων υποκειμένων με την αγροτο-κοινοτική συνθήκη και με την ταυτόχρονη μετατροπή του συνθετικού-εναρμονιστικού (synthetic-harmonizing) τρόπου σκέψης σε αναλυτικό-συνδυαστικό (analytic-combinatory) τρόπο σκέψης. Στη συγκεκριμένη προβληματική περί μαζικής κοινωνίας και δημοκρατίας ο Κονδύλης φαίνεται να συμφωνεί με τις πρώιμες αναλύσεις του Tocqueville, καθώς διακρίνει τον κομβικό ρόλο της κατάτμησης της κοινωνίας σε άτομα για την ανάδυση της μαζικής κοινωνίας. Παράλληλα, σημαντικό στοιχείο είναι η ανάδειξη της σχέσης του Κονδύλη με τον Γάλλο στοχαστή σχετικά με το ζήτημα της μεθερμηνείας του φιλελευθερισμού, δηλαδή με τη μετατροπή του laissez-faire φιλελευθερισμού σε έναν μετα-αστικό εκδημοκρατισμένο φιλελευθερισμό. Επιπρόσθετα, το επόμενο κεφάλαιο παρουσιάζει τις σκέψεις του Lipovetsky για την σχέση του ατομικισμού με την βιαιότητα και το πως αυτή εξελίχθηκε από τις πρωτόγονες κοινωνίες μέχρι την διαμόρφωση του κράτους. Από τις αναλύσεις του Γάλλου στοχαστή συμπεραίνεται ο θετικός ρόλος του ατομικισμού στην άμβλυνση της ωμότητας και της βίας. Από το μέσο αυτού του κεφαλαίου, αναπτύσσεται η προβληματική των Lipovetsky και Κονδύλης για τις επαναστατικές εντάσεις του Μάιου του 68’ και την πολιτισμική επανάσταση των δεκαετιών του 60΄και του 70’. Οι δυο στοχαστές καταλήγουν ότι αυτή η «πολιτισμική επανάσταση» χαρακτηρίζεται από έντονη αμφιθυμία και αποτελούταν από ετερόκλητα ιδεολογικά και θεωρητικά στοιχεία. Παρόλα αυτά θεωρούν ότι η βασική τάση αυτής της «επανάστασης» στηριζόταν στη θεωρητική υπεράσπιση της επιθυμίας και του ηδονισμού και υπήρξε ως προς αυτό, το κοσμοϊστορικό γεγονός που σηματοδότησε το πέρασμα στη μετανεωτερικότητα και την ολική επικράτηση της μαζικοδημοκρατικής συνθήκης. Τέλος, προβάλλεται η σκέψη του Charles Taylor για την ατομικότητα, την αυθεντικότητα και τη σχέση που έχει με τον στοχασμό του Tocqueville για τη διάσωση της ατομικότητας. Ο Taylor παρουσιάζεται από την πλειοψηφία της βιβλιογραφίας ως ένας κοινοτιστής θεωρητικός που εναντιώνεται στον φιλελευθερισμό. Ο φιλελευθερισμός στον οποίο εναντιώνεται ο Taylor είναι ο «φιλελευθερισμός της ουδετερότητας» του John Rawls και η ελευθεριστική θεωρία του Robert Nozick. Ο Καναδός στοχαστής, ωστόσο, έχει επηρεαστεί από τον Wilhelm Humboldt και τον φιλελευθερισμού του 19ου αιώνα. Σε αυτό το πλαίσιο φαίνεται η επιρροή που του έχει ασκήσει ο Tocqueville περί ατομικότητας, ενώ παράλληλα διαφαίνεται η προβληματική που θέτει ο Taylor για τον «ήπιο δεσποτισμό» ως αποτέλεσμα της γενικευμένης πολιτικής απάθειας, κάτι που είχε διαμορφωθεί θεωρητικά από τον Tocqueville τον 19ο αιώνα.
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Authors dc:creator
-
- Λαθύρης Παναγιώτης
- Lathyris Panagiotis
Subjects
dc:subject × 2Rights
- Language dc:language
- Ελληνικά, Greek
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:3279556