Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

Διερεύνηση των συνθηκών επεξεργασίας και εκχύλισης του ελαιόκαρπου για την απομόνωση σεκοϊριδοειδών

Abstract

dc:description

Η χημική σύσταση του καρπού της ελιάς βρίσκεται τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο του εμπορικού και ερευνητικού ενδιαφέροντος λόγω των πολύτιμων βιοδραστικών συστατικών του. Απλές φαινόλες, σεκοϊριδοειδή, φλαβονοειδή, τερπένια και λιγνάνια είναι μερικές κατηγορίες συστατικών που έχουν ανιχνευθεί στο ελαιόκαρπο και στα οποία έχουν αποδοθεί πολύτιμες βιολογικές δράσεις, συμπεριλαμβανομένων της αντιοξειδωτικής αντιμεταστατικής, αντιικής, αντιφλεγμονώδους, αντιμικροβιακής και καρδιοπροστατευτικής. Μεταξύ αυτών τα σεκοιριδοειδή είναι μερικά από τα πιο ενδιαφέροντα βιολοδρατικά συστατικά της ελιάς για τα οποία η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) αναγνωρίζοντας την ευεργετική τους επίδραση στην υγεία του ανθρώπου, έχει γνωμοδοτήσει υπέρ συγκεκριμένου ισχυρισμού υγείας, σύμφωνα με τον κανονισμό 432/2012 της ΕΕ. Συγκεκριμένα, η ολευρωπεΐνη, αποτελεί κυρίαρχο μεταβολίτη του καρπού της ελιάς στην οποία έχουν αποδοθεί ένα εύρος βιολογικών δράσεων (αντιφλεγμονώδης, αντιοξειδωτική, καρδιοπροστευτική, νευροπροστατευτική, αντιδιαβητική και αντινεοπλασματική δράση). Ωστόσο η περιεκτικότητά της στον καρπό είναι αρκετά ευμετάβλητη καθώς είναι άμεσα εξαρτώμενη από το στάδιο ωρίμανσης του καρπού της ελιάς, την ποικιλία, την γεωγραφική περιοχή και την τεχνική καλλιέργειας των ελαιόδεντρων (βιολογική ή συμβατική) καθώς και από την προσβολή του ελαιόκαρπου από παθογόνους μικροοργανισμούς. Ένα άλλο σημαντικό συστατικό της ελιάς με επίσης αποδεδειγμένη βιολογική δράση είναι η ολεασίνη, ή αλλιώς ο εστέρας της διαλδεϋδικής μορφής του αποκαρβοξυμεθυλιωμένου ελενολικού οξέος με την υδροξυτυροσόλη 3,4-DHPEA (dialdehydic form of decarboxymethyl elenolic acid linked to 3,4-DHPEA, 3, 4-DHPEA-EDA), η οποία προκύπτει από την αποκαρβοξυμεθυλίωση της ολευρωπαίνης και την υδρόλυση του γλυκοσιδικού δεσμού της μέσω των ενδογενών ενζύμων της εστεράσης και β-γλυκοσιδάσης αντιστοίχως. Ωστόσο η περιεκτικότητά της στον καρπό της ελιάς είναι σε πολύ χαμηλά επίπεδα (της περισσότερες φορές μη ανιχνεύσιμη). Πρόκειται για ένα προϊόν φυσικής προέλευσης, με μεγάλο βιολογικό, ερευνητικό και εμπορικό ενδιαφέρον για τη φαρμακευτική βιομηχανία, την βιομηχανία καλλυντικών και την τεχνολογία τροφίμων. Εκτεταμένη μελέτη των φαρμακολογικών της ιδιοτήτων έδειξαν ότι η ολεασίνη παγιδεύει τις δραστικές ελεύθερες ρίζες οξυγόνου, μειώνει την αρτηριακή πίεση, περιορίζει την έκταση της φλεγμονής, ενώ παράλληλα φαίνεται να έχει προστατευτική δράση σε πολλές μορφές καρκίνου. Μέχρι σήμερα η μοναδική φυσική πηγή προέλευσης της ολεασίνης είναι το ελαιόλαδο και κυρίως το εξαιρετικά παρθένο ελαιόλαδο. Όμως η περιεκτικότητά της σε αυτό είναι αρκετά ευμετάβλητη καθώς εξαρτάται από πολλούς παράγοντες όπως: την ποικιλία του ελαιόδεντρου, τις καλλιεργητικές πρακτικές, τις εδαφολογικές και κλιματολογικές συνθήκες, το στάδιο ωρίμανσης του καρπού, καθώς επίσης και από τη μέθοδο και τις συνθήκες που επικρατούν κατά την διαδικασία εξαγωγής του ελαιολάδου. Επιπλέον, ο περιορισμένος χρόνος ημιζωής της ολεασίνης στο ελαιόλαδο λόγω της παρουσίας των υδρολυτικών ενζύμων καθώς και η οξειδωτικής της αστάθεια κατά την αποθήκευση του ελαιολάδου, είναι δύο επιπλέον παράγοντες που επηρεάζουν αρνητικά την συγκέντρωση και τα επίπεδά της στο τελικό προϊόν. Παράλληλα, η έλλειψη από το εμπόριο συνθετικής ολεασίνης, οι μικρές αποδόσεις που παρουσιάζει η συνθετική παρασκευή της, οι μεγάλες ποσότητες ελαιολάδου και το υψηλό κόστος της πρώτης ύλης που απαιτούνται για την απομόνωσή της, σε συνδυασμό με την μεγάλη ζήτηση και εμπορικό ενδιαφέρον που παρουσιάζει το συγκεκριμένο συστατικό της ελιάς για την φαρμακευτική βιομηχανία, την βιομηχανία καλλυντικών και την τεχνολογία τροφίμων, οδηγούν στην κατεύθυνση εύρεσης εναλλακτικών φυσικών πηγών προέλευσης για την απομόνωση αυτής της τόσο πολύτιμης και βιολογικά ενεργής ουσίας. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι η ολεασίνη πωλείται από την πολύ αξιόπιστη και γνωστή εταιρία Phytolab, προς 28.000 € το γραμμάριο. Σκοπός της παρούσας διπλωματικής εργασίας είναι η μελέτη του σταδίου ωρίμανσης του ελαιόκαρπου με κριτήριο το φαινολικό του περιεχόμενο, η διερεύνηση των βέλτιστων συνθηκών ξήρανσης και εκχύλισης του ελαιόκαρπου με έμφαση στα σεκοϊριδοειδή, καθώς και η εύρεση εναλλακτικών πηγών για την παραγωγή εκχυλισμάτων πλούσιων σε ολεασίνη, και μεθοδολογιών απομόνωσης ολεασίνης από πρώτες ύλες φυσικής προέλευσης. Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο υλοποίησης της παρούσας Μεταπτυχιακής εργασίας μελετήθηκανː (α) οι μεταβολές του φαινολικού περιεχομένου του ελαιόκαρπου σε δύο διαφορετικά στάδια ωρίμανσης του καρπού της ελιάς. Συγκεκριμένα μελετώντας τρεις διαφορετικές ποικιλίες ελιάς προσδιορίστηκαν τα επίπεδα των κυριότερων δευτερογενών μεταβολιτών σε ώριμους και άγουρους του ελαιόκαρπους από το ίδιο ελαιόδεντρο. Τα αποτελέσματα των μελετών αυτών έδειξαν ότι τα επίπεδα της ολευρωπεΐνης είναι υψηλότερα στους άγουρους καρπούς σε αντίθεση με την υδροξυτυροσόλη και τον βερμπασκοσίδη όπου η περιεκτικότητά τους ήταν μεγαλύτερη στους ώριμους ελαιόκαρπους και αυτό φαίνεται να συμβαίνει ανεξαρτήτως ποικιλίας ελιάς. (β) η εύρεση βέλτιστων συνθηκών ξήρανσης και επεξεργασίας ελαιόκαρπου με κριτήριο την περιεκτικότητα σε σεκοϊριδοειδή. Συγκεκριμένα μελετήθηκε η περιεκτικότητα των σεκοϊριδοειδών ολευρωπεΐνης και ολεασίνης σε ολόκληρους και εκπυρηνωμένους ελαιόκαρπους που είχαν ξηραθείː με φυσικό τρόπο σε θερμοκρασία περιβάλλοντος, με θέρμανση στους 140oC και με την τεχνική της λυοφιλοποίησης. Σκοπός της μελέτης αυτής ήταν να διερευνηθεί η επίδραση των συνθηκών ξήρανσης και η συμβολή της δράσης των ενζύμων που βρίσκονται κοντά στον πυρήνα του ελαιόκαρπου, στη περιεκτικότητα των σεκοϊριδοειδών. Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί ότι σύμφωνα με την βιβλιογραφία το 98% του ενζύμου υπεροξειδάση εντοπίζεται στο ενδοκάρπιο κοντά στον πυρήνα της ελιάς. Τα αποτελέσματα των μελετών αυτών έδειξαν ότι τα επίπεδα της ολευρωπεΐνης στην σάρκα των αποξηραμένων-εκπυρηνωμένων ελιών ήταν υψηλότερα εν συγκρίσει με την περιεκτικότητά της στον αποξηραμένο με το κουκούτσι ελαιόκαρπο πιθανότατα λόγω της απομάκρυνσης των ενζύμων της υπεροξειδάσης από την σάρκα της ελιάς, κατά το στάδιο της εκπυρήνωσης. Επιπλέον η ξήρανση του καρπού της ελιάς σε θερμοκρασία 140oC, οδήγησε σε αύξηση των επιπέδων της ολευρωπεΐνης στο ελαιόκαρπο πιθανότατα λόγω της απενεργοποίησης των ενζύμων από τις υψηλές θερμοκρασίες. Δηλαδή, η ξήρανση του ελαιόκαρπου σε υψηλές θερμοκρασίες πιθανόν να αδρανοποιεί τα ένζυμα του καρπού της ελιάς όπως β-γλυκοσιδάση, εστεράση, πολυφαινυλοξειδαση κ.α., με αποτέλεσμα να μην ευνοούνται οι ενζυμικές αντιδράσεις μετασχηματισμού, οξείδωσης και αποικοδόμησης της ολευρωπεΐνης και γι’ αυτό τον λόγο η περιεκτικότητά της στον καρπό είναι μέγιστη. Σημαντική παρατήρηση στην μελέτη αυτή ήταν τα αποτελέσματα της ξήρανσης του μη-εκπυρηνωμένου ελαιόκαρπου με την τεχνική της λυοφιλοποίησης, όπου για πρώτη φορά ανιχνεύθηκε και προσδιορίστηκε στον καρπό της ελιάς ο μεταβολίτης ολεασίνη και μάλιστα σε αρκετά υψηλά επίπεδα. Η παρατήρηση αυτή μπορεί να εξηγηθεί ως εξήςː Κατά την απόψυξη του κατεψυγμένου ελαιόκαρπου επέρχεται η λύση των κυττάρων του καρπού με αποτέλεσμα τα ένζυμα (β-γλυκοσιδάση, εστεράση, πολυφαινυλοξειδαση) και οι πολυφαινόλες, που υπό φυσιολογικές συνθήκες βρίσκονται σε διαφορετικά κυτταρικά διαμερίσματα, αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους και κατ’ αυτό τον τρόπο ευνοούνται ενζυμικές αντιδράσεις μετασχηματισμού, οξείδωσης και αποικοδόμησης της ολευρωπεΐνης σε παράγωγα σεκοϊριδοειδών και παραπροϊόντα οξείδωσης. Ωστόσο, όταν η απόψυξη του καρπού γίνεται απουσία ατμοσφαιρικού οξυγόνου, όπως συμβαίνει στην περίπτωση της λυοφιλοποίησης, τα οξειδωτικά ένζυµα της ελιάς (πολυφαινυλοξειδαση, υπεροξειδάση) αδρανοποιούνται, ενώ αντιθέτως η β-γλυκοσιδάση και η εστεράση συνεχίζουν να παραμένουν δραστικά, καταλύοντας την μετατροπή της ολευρωπεΐνης σε ολεασίνη. Λαμβάνοντας υπόψη την παραπάνω παρατήρηση μελετήθηκε επιπλέον ο βιομετασχηματισμός της ολευρωπεΐνης σε ολεασίνη κατά την απόψυξη σε συνθήκες περιβάλλοντος κατεψυγμένου μη-εκπυρηνωμένου ελαιόκαρπου. Συγκεκριμένα ποσότητα ελαιόκαρπου από δύο διαφορετικές ποικιλίες ελιάς καταψύχθηκε στους -20oC για μια μέρα και στην συνέχεια αφέθηκε να αποψυχθεί σε θερμοκρασία περιβάλλοντος. Κατόπιν αφού αφαιρέθηκε ο πυρήνας, η σάρκα του ελαιόκαρπου εκχυλίστηκε με μεθανόλη ακολουθώντας την προτεινόμενη μεθοδολογία εκχύλισης. Τα αποτελέσματα της μελέτης αυτής έδειξαν ότι και σε αυτή την περίπτωση πραγματοποιήθηκε ο βιομετασχηματισμός της ολευρωπεΐνης σε ολεασίνη όπως συνέβη και στην περίπτωση της λυοφιλοποίησης, καθώς παράχθηκαν εκχυλίσματα πλούσια σε ολεασίνη. (γ) η εύρεση βέλτιστων συνθηκών εκχύλισης του ελαιόκαρπου με σκοπό την παραγωγή εκχυλισμάτων πλούσιων σε ολεασίνη. Συγκεκριμένα σε άγουρο και ώριμο ελαιόκαρπο από το ίδιο ελαιόδεντρο και από τρεις διαφορετικές ποικιλίες ελιάς (Καλαμών, Μεγαρίτικη και Κορωνέικη) εφαρμόστηκαν 9 πρωτόκολλα εκχύλισης χρησιμοποιώντας ως διαλυτή εκχύλισης νερό, υδατικό διάλυμα άλατος Na2SO4, 0.1 M και υδατικό διάλυμα NaHCO3, 0.1M και σε τρεις διαφορετικές θερμοκρασίες εκχύλισης 25oC, 50oC, 85oC. Επιλέχθηκε η υδατική εκχύλιση καθώς θέλαμε να διερευνήσουμε την επίδραση των ενζύμων στο φαινολικό περιεχόμενο του καρπού της ελιάς, μεταβάλλοντας την ιοντική ισχύ του εκχυλιστικού μέσου και την θερμοκρασία εκχύλισης. Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί ότι τα υδατικά εκχυλίσματα μετά την παραλαβή τους υπέστησαν μια επιπλέον διαδικασία υγρής-υγρής εκχύλιση με οξικό αιθυλεστέρα για την απομάκρυνση των αλάτων, σακχάρων και για τον εμπλουτισμό τους. Τα αποτελέσματα των μελετών αυτών έδειξαν ότι η εκχύλιση φρέσκων καρπών ελιάς, με νερό και υδατικό διάλυμα άλατος Na2SO4, 0.1 M και θερμοκρασία 85oC, ακολουθούμενη από ένα επιπλέον στάδιο υγρής-υγρής εκχύλισης με οξικό αιθυλεστέρα είναι αποτελεσματικότερη για την παραγωγή εκχυλισμάτων πλούσιων σε ολεασίνη, και αυτό φαίνεται να συμβαίνει ανεξαρτήτως σταδίου ωρίμανσης και ποικιλίας ελαιόκαρπου. Ωστόσο μειονέκτημα της διαδικασίας αυτή είναι οι χαμηλές αποδόσεις εκχύλισης ˂ 2%. Τα αυξημένα επίπεδα της ολεασίνης από την εκχύλιση του ελαιόκαρπου με υδατικό διάλυμα Na2SO4, 0.1 M, πιθανότατα να οφείλεται στην αυξημένη ιοντική ισχύς του διαλύματος εκχύλισης η οποία πιθανότατα να ευνοεί την σταθεροποίηση της δομής των ενζύμων και τις επαγόμενες ενζυμικές αντιδράσεις βιομετασχηματισμού της ολευρωπεΐνης σε ολεασίνη. (δ) η βελτιστοποίηση των συνθηκών επεξεργασίας και εκχύλισης ελαιόκαρπου με στόχο την εύρεση γρήγορων και οικονομικά βιώσιμων μεθοδολογιών παραγωγής εκχυλισμάτων πλούσιων σε ολεασίνη. Συγκεκριμένα, σε άγουρο ελαιόκαρπο ποικιλίας Καλαμών, διερευνήθηκαν οι συνθήκες επεξεργασίας και εκχύλισης ελαιόκαρπου, με στόχο την εύρεση μιας γρήγορης και οικονομικά βιώσιμης μεθοδολογίας παραγωγής εκχυλισμάτων ελιάς πλούσιων σε ολεασίνη. Λαμβάνοντας υπόψη τις αποδόσεις εκχύλισης και τα επίπεδα της ολεασίνης των εκχυλισμάτων ελαιόκαρπου, που προέκυψαν από την εφαρμογή των προαναφερόμενων μεθοδολογιών ξήρανσης, επεξεργασίας και εκχύλισης, επιλέχθηκε οι δοκιμασίες βελτιστοποίησης να πραγματοποιηθούν στο πρωτόκολλο όπου αρχικά ο ελαιόκαρπος καταψύχεται στους -20oC και στην συνέχεια αποψύχεται σε θερμοκρασία περιβάλλοντος. Οι παράμετροι που επιλέχθηκαν να μελετηθούν ήτανː το χρονικό διάστημα απόψυξης του ελαιόκαρπου (1 ώρα, 8 ώρες και 24 ώρες), το είδος του ελαιόκαρπου (εκπυρηνωμένος-χωρίς το κουκούτσι ή ολόκληρος-με το κουκούτσι), η επιλογή του τρόπου πολτοποίησης του καρπού (με διαλύτη, απουσία διαλύτη ή παρουσία ξηρού πάγου), καθώς και το είδος του διαλύτη και η θερμοκρασία εκχύλισης. Συγκεκριμένα δοκιμάστηκε η εκχύλιση του ελαιόκαρπου με μεθανόλη και ισοπροπανόλη, σε θερμοκρασία 0, 25 και 60oC. Τα αποτελέσματα των μελετών αυτών έδειξαν ότι η κατάψυξη του ελαιόκαρπου στους -20oC για 24 ώρες, στην συνέχεια απόψυξη σε θερμοκρασία περιβάλλοντος για 8 ώρες και ακολούθως εκχύλιση στους 25oC για 30 λεπτά με πολτοποίηση ολόκληρου του καρπού σε Μεθανόλη είναι μια οικονομική και παραγωγική μέθοδος για την παραλαβή εκχυλισμάτων ελιάς πλούσιων σε ολεασίνη. Με τον τρόπο αυτό μπορεί να παραχθούν εκχυλίσματα ελιάς σε πολύ καλή απόδοση >15%, στα οποία η περιεκτικότητα της ολεασίνης κυμαίνεται από 1 έως 10% ανάλογα με την ποικιλία και στο στάδιο ωρίμανσης του καρπού. Η παρούσα Διπλωματική εργασία ολοκληρώνεται με την ανάπτυξη και εφαρμογή μεθοδολογιών απομόνωσης ολεασίνης από εμπλουτισμένα εκχυλίσματα ελαιόκαρπου. Για τον σκοπό αυτό ποσότητα εκπυρηνωμένου ελαιόκαρπου ποικιλίας ελιάς Καλαμών, που αρχικά είχε καταψυχθεί στους -20oC και στην συνέχεια αποψυχθεί σε θερμοκρασία περιβάλλοντος, εκχυλίστηκε με υδατικό διάλυμα Na2SO4, 0.1M, υπό ανάδευση, στους 85oC, για 1 ώρα. Ακολούθησε απολίπανση με εξάνιο για την απομάκρυνση των λιπαρών συστατικών και στην συνέχεια το υδατικό εκχύλισμα υποβλήθηκε σε υγρή-υγρή εκχύλιση με οξικό αιθυλεστέρα για την απομάκρυνση των αλάτων, των σακχάρων και τον εμπλουτισμό του. Κατόπιν, το εμπλουτισμένο εκχύλισμα κλασματώθηκε με Χρωματογραφία Κατανομής με Φυγοκέντηση (CPC) και το πιο εμπλουτισμένο σε ολεασίνη κλάσμα του CPC χρησιμοποιήθηκε για την απομόνωση της ολεασίνης με Παρασκευαστική Υγρή χρωματογραφία Υψηλής Απόδοσης (HPLC-UV). Με την παραπάνω διαδικασία απομονώθηκε η ολεασίνη σε υψηλό βαθμό καθαρότητας ≥98%. Ο έλεγχος της καθαρότητας επιβεβαιώθηκε με Υγρή Χρωματογραφία Υψηλής Απόδοσης HPLC-DAD, ενώ η ταυτοποίηση της δομής πραγματοποιήθηκε με Φασματομετρία Μάζας Υψηλής Διακριτικής Ικανότητας (LC-HRMS) και με Φασματοσκοπία Πυρηνικού Μαγνητικού Συντονισμού (NMR). Συνοψίζοντας, καταφέραμε να μετασχηματίσουμε, με έναν απόλυτα φυσικό τρόπο, την ολευρωπεΐνη σε ολεασίνη και στην συνέχεια να απομονώσουμε το συγκεκριμένο σεκοϊριδοειδές σε πιλοτική κλίμακα από μια εναλλακτική φυσική πηγή όπως είναι ο ελαιόκαρπος.

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Authors dc:creator
  • Ξενάκη Μαρία
  • Xenaki Maria

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
Ελληνικά, Greek

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:3328342

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Ξενάκη Μαρία; Xenaki Maria. Διερεύνηση των συνθηκών επεξεργασίας και εκχύλισης του ελαιόκαρπου για την απομόνωση σεκοϊριδοειδών. 2023. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/3328342