Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

Μεσοβυζαντινά μαρμαροθετήματα δαπέδων σε ναούς της Στερεάς Ελλάδας: Σύνθεση, διακοσμητικά θέματα και συμβολισμοί

Abstract

dc:description

Η επένδυση των δαπέδων με συνθέσεις από μαρμαροθετήματα αποτελούσαν μαζί με τις αντίστοιχες ψηφιδωτές κομμάτι της εσωτερικής διακόσμησης των ναών ήδη από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Η χρήση της λεγόμενης τεχνικής opus sectile γενικεύεται κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο, όταν και εμφανίζονται περίτεχνα δείγματα δαπέδων στην Κωνσταντινούπολη, το Άγιο Όρος και την ευρύτερη βυζαντινή επικράτεια. Τα δάπεδα αυτών των μνημείων διακρίνονται για τις εντυπωσιακές και περίπλοκες γεωμετρικές τους συνθέσεις, αποτελούμενες από πλήθος μαρμάρινων στοιχείων, τα οποία συνδυάζονται και συμπλέκονται οργανικά. Σημαντικός αριθμός μαρμαροθετημένων δαπέδων συναντάται και στον ελλαδικό χώρο, που όμως στερείται μίας συστηματικής και ολοκληρωμένης μελέτης μέχρι σήμερα. Η παρούσα μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία στοχεύει στην εξέταση των σωζόμενων μαρμαροθετημάτων που εντοπίζονται στα δάπεδα των ναών της ηπειρωτικής Στερεάς Ελλάδας (εκτός του νομού Ευβοίας) από τον 9ο έως τον 12ο αιώνα. Τα δάπεδα που μελετήθηκαν σώζουν σε μεγάλη έκταση ή αποσπασματικά την αρχική τους μορφή, ενώ ορισμένες αυτόνομες συνθέσεις ή τμήματά τους είναι άγνωστης προέλευσης και εκτός αρχαιολογικού πλαισίου. Στην πρώτη περίπτωση ανήκουν τα δάπεδα των μονών του Οσίου Λουκά και του Σαγματά στη Βοιωτία, της μονής Βαρνάκοβας στη Φωκίδα, της μονής του Οσίου Μελετίου στον Κιθαιρώνα της Αττικής και της μονής Ζωοδόχου Πηγής στο χωριό Πύλη Δερβενοχωρίων. Τα παραδείγματα αυτά έδειξαν μία βαθμιαία εξέλιξη στην παραγωγή μαρμαροθετημάτων με αφετηρία τον 10ο και τον 11ο και τα μνημεία του Οσίου Λουκά, η οποία κορυφώνεται από τον 12ο αιώνα. Το σχεδόν αποκλειστικά μαρμάρινο υλικό με προέλευση τις κύριες πηγές εξόρυξης μαρμάρου στον ελλαδικό χώρο χρησιμοποιείται σε συνθέσεις, που ακολουθούν μεν της γενικότερες διακοσμητικές τάσεις και τα συνήθη γεωμετρικά θέματα (ζώνες με συμπλεκόμενα ή αλληλοδιατεταγμένα τετράγωνα, ρόμβους, τρίγωνα, εξάγωνα ή οκτάγωνα και τεθλασμένες γραμμές), όμως διακρίνονται από ιδιαίτερη καινοτομία και νέες κατακτήσεις, όπως η παράλληλη χρήση μαρμαροθετήματος και ψηφιδωτού. Οι σχεδόν αφηρημένες αυτές παραστάσεις ενδύονται πιθανότατα συμβολισμούς, σχετικά με τους όποιους έχουν εκφραστεί κατά το παρελθόν διάφορες ερμηνείες, οι οποίες στερούνται μίας στέρεης βάσης. Οι ιδιαίτερα περίπλοκες μορφές και οι σημαίνουσες θέσεις των μαρμαροθετημάτων στα στερεοελλαδίτικα δάπεδα (κάτω από τους θόλους, στο ιερό κ.ά.) πιστοποιούν τον ρόλο τους ως οχημάτων της μεθεκτικής σχέσης του πιστού με το Επέκεινα, της ένωσης του Κτιστού με το Άκτιστο, όπως ενυπάρχει συμβολικά εντός του ναό. Συνοψίζοντας, η κατασκευαστική ποιότητα, οι τεχνοτροπικές και μορφολογικές αναλογίες που παρουσιάζουν τα μαρμαροθετήματα της Στερεάς Ελλάδας με τα σύγχρονα μεγάλα μνημεία της Κωνσταντινούπολης και της σφαίρας επιρροής της, συνηγορούν ότι αυτή συνιστά σημαντικό κέντρο παραγωγής πολυτελών δαπέδων με κύριους χώρους έκφρασης τα καθολικά των μοναστικών ιδρυμάτων. Τα μαρμαροθετήματα εντάσσονται στην καλλιτεχνική δραστηριότητα που αναπτύσσουν οι στερεοελλαδίτικες μονές, υποδεικνύοντας την ανάδυση ενός ακμάζοντος μοναστικού ρεύματος, ικανού να υλοποιεί έργα υψηλών προθέσεων, παραπέμποντας σε συλλογικές μεσοβυζαντινές αισθητικές προτιμήσεις

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Authors dc:creator
  • Τσικουράκης Εμμανουήλ
  • Tsikourakis Emmanouil

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
Ελληνικά, Greek

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:3363383

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Τσικουράκης Εμμανουήλ; Tsikourakis Emmanouil. Μεσοβυζαντινά μαρμαροθετήματα δαπέδων σε ναούς της Στερεάς Ελλάδας: Σύνθεση, διακοσμητικά θέματα και συμβολισμοί. 2023. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/3363383