National and Kapodistrian University of Athens
AI in drug R&D as an emergent commercial determinant of health: a scoping review
Abstract
dc:description1.1 Πλαίσιο και σκεπτικό της μελέτης Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) μετασχηματίζει ραγδαία τη φαρμακευτική έρευνα και ανάπτυξη (Ε&Α), επιταχύνοντας την ανακάλυψη φαρμάκων, βελτιώνοντας τον σχεδιασμό κλινικών δοκιμών και υποστηρίζοντας τη λήψη αποφάσεων καθ’όλη την πορεία παραγωγής ενός νέου φαρμακευτικού σκευάσματος. Μέθοδοι μηχανικής μάθησης (Machine Learning), βαθιάς μάθησης (Deep Learning) και παραγωγικής ΤΝ (generative AI) εφαρμόζονται πλέον σε ένα διαρκώς διευρυνόμενο φάσμα εργασιών, από την ταυτοποίηση θεραπευτικών στόχων και τον de novo σχεδιασμό μορίων έως την επαναστόχευση φαρμάκων (Drug Repurposing), την παραγωγή και τη φαρμακοεπαγρύπνηση. Οι εξελίξεις αυτές έχουν καλλιεργήσει την προσδοκία ότι η ΤΝ μπορεί να αντιμετωπίσει τη μακροχρόνια κρίση παραγωγικότητας του φαρμακευτικού κλάδου, ένα φαινόμενο που αποτυπώνεται ως «Νόμος του Eroom», όπου το κόστος και η διάρκεια ανάπτυξης νέων φαρμάκων αυξάνονται με την πάροδο του χρόνου, όσο η απόδοση προσεγγίζει ένα plateau. Ωστόσο, εντοπίζεται στη βιβλιογραφία μια ανεπαρκώς διερευνημένη πτυχή. Ενώ οι τεχνικές δυνατότητες και τα δυνητικά οφέλη από τη χρήση της ΤΝ έχουν τεκμηριωθεί εκτενώς, πολύ λιγότερη προσοχή έχει δοθεί στις ευρύτερες εμπορικές διαδικασίες μέσω των οποίων οι τεχνολογίες αυτές αναπτύσσονται, κατέχονται, ελέγχονται και ενσωματώνονται στις φαρμακευτικές αγορές. Το κατά πόσον μια ταχύτερη και φθηνότερη διαδικασία ανακάλυψης οδηγεί πράγματι σε προσιτά και προσβάσιμα φάρμακα δεν κρίνεται στο εργαστήριο, αλλά από εμπορικούς και θεσμικούς μηχανισμούς, από το καθεστώς διανοητικής ιδιοκτησίας των νέων προϊόντων, τη δομή της αγοράς και την ιδιοκτησία των δεδομένων. Συνυπάρχουν, επομένως, δύο αντικρουόμενες αφηγήσεις: μια αισιόδοξη, κυρίαρχη στη βιομηχανία και στην επιστημονική βιβλιογραφία, που υπόσχεται χαμηλότερο κόστος και ευρύτερη πρόσβαση και μια πιο επιφυλακτική, διατυπωμένη κυρίως από μελετητές του δικαίου, της οικονομίας και της δημόσιας υγείας, που προειδοποιεί ότι τα ίδια εργαλεία ενδέχεται να εδραιώσουν τα πλεονεκτήματα των ήδη κυρίαρχων επιχειρήσεων και να αναπαραγάγουν υφιστάμενες ανισότητες. Το πλαίσιο των εμπορικών προσδιοριστών της υγείας (ΕΠΥ) στρέφει την προσοχή από τα μεμονωμένα προϊόντα της αγοράς προς τα συστήματα και πλαίσια ιδιοκτησίας, επιρροής και διακυβέρνησης εντός των οποίων εκτυλίσσεται η εμπορική δραστηριότητα. Στον τομέα της φαρμακευτικής καινοτομίας, ο διάλογος για εμπορικούς προσδιοριστές θέτει ερωτήματα όχι μόνο για το τι μπορεί να κάνει η ΤΝ, αλλά για το ποιος ελέγχει τα δεδομένα και τις πλατφόρμες από τις οποίες εξαρτάται, ποιος κατέχει τη διανοητική ιδιοκτησία που προκύπτει, πώς κατανέμεται η ισχύς στην αγορά και πώς θεσπίζονται πολιτικές διακυβέρνησης για τη ρύθμιση των ανωτέρω. Παρά την προφανή συνάφειά της με την έννοια της εμπορικής επιρροής, η ΤΝ στη φαρμακευτική ανάπτυξη σπανίως έχει εξεταστεί ως αυτοτελής εμπορικός προσδιοριστής της υγείας: η τεχνολογική και η εμπορική βιβλιογραφία αναπτύσσονται παράλληλα, χωρίς κάποια προσπάθεια να χαρτογραφηθεί μέχρι σήμερα η μεταξύ τους σχέση. Η παρούσα εργασία επιδιώκει να καλύψει ακριβώς αυτό το κενό. 1.2 Σκοπός, στόχοι και ερευνητικό ερώτημα Σκοπός της ανασκόπησης ήταν να χαρτογραφήσει την υπάρχουσα βιβλιογραφία σχετικά με την εφαρμογή της τεχνητής νοημοσύνης στην έρευνα και ανάπτυξη φαρμάκων και να εξετάσει τους εμπορικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων οι εφαρμογές αυτές ενδέχεται να επηρεάσουν την πρόσβαση σε φάρμακα, την ισότητα στην υγεία και την παγκόσμια διακυβέρνηση της υγείας. Οι επιμέρους στόχοι ήταν: (1) να χαρτογραφηθούν οι τρέχουσες εφαρμογές της ΤΝ σε όλες τις φάσεις της φαρμακευτικής Ε&Α, (2) να εντοπιστούν οι σχετικοί εμπορικοί μηχανισμοί, όπως η ιδιοκτησία δεδομένων, η διανοητική ιδιοκτησία, οι στρατηγικές εμπορευματοποίησης, η οργάνωση της αγοράς και η διακυβέρνηση, (3) να εξεταστεί πώς οι μηχανισμοί αυτοί συζητούνται σε σχέση με την πρόσβαση, την ισότητα και την παγκόσμια διακυβέρνηση της υγείας, και (4) να αναδειχθούν επαναλαμβανόμενα θεματικά μοτίβα και κενά γνώσης. Το ερευνητικό ερώτημα διατυπώθηκε ως εξής: «Πώς εφαρμόζεται η τεχνητή νοημοσύνη στην έρευνα και ανάπτυξη φαρμάκων και μέσω ποιων εμπορικών μηχανισμών ενδέχεται οι εφαρμογές αυτές να επηρεάσουν την πρόσβαση σε φάρμακα, την ισότητα στην υγεία και την παγκόσμια διακυβέρνηση της υγείας;». Το ερώτημα δομήθηκε με βάση το μεθοδολογικό πλαίσιο PCC (Population-Concept-Context: Πληθυσμός-Έννοια-Πλαίσιο): ο πληθυσμός ορίστηκε ευρέως ως το οικοσύστημα της φαρμακευτικής Ε&Α (φαρμακευτικές και βιοτεχνολογικές εταιρείες, εταιρείες τεχνολογίας, ρυθμιστικές αρχές, ερευνητές και οι πληθυσμοί που τελικά επηρεάζονται), η έννοια ήταν η εφαρμογή της ΤΝ και οι συνδεόμενοι εμπορικοί μηχανισμοί, και το πλαίσιο ήταν οι εμπορικοί προσδιοριστές της υγείας. 1.3 Μεθοδολογία Η ανασκόπηση διεξήχθη σύμφωνα με το μεθοδολογικό πλαίσιο των Arksey και O’Malley, όπως αυτό εμπλουτίστηκε από τους Levac και συνεργάτες και περαιτέρω εξειδικεύτηκε στις κατευθυντήριες οδηγίες του Joanna Briggs Institute (JBI). Η παρουσίαση των αποτελεσμάτων ακολούθησε τις κατευθυντήριες οδηγίες PRISMA για ανασκοπήσεις πεδίου (PRISMA-ScR). Αναζητήθηκαν τρεις ηλεκτρονικές βιβλιογραφικές βάσεις, οι PubMed, Scopus και Web of Science, επιλεγμένες ώστε να καλύψουν τόσο τη βιοϊατρική και φαρμακολογική όσο και την πολυθεματική νομική, οικονομική και πολιτική βιβλιογραφία. Η στρατηγική αναζήτησης συνδύασε τρεις εννοιολογικές ενότητες με τη χρήση λογικών τελεστών (Boolean operators): (i) όρους σχετικούς με την τεχνητή νοημοσύνη και τα βασικά υποπεδία της, (ii) όρους που αφορούν έρευνα και ανάπτυξη φαρμάκων, και (iii) όρους σχετικούς με εμπορικούς, οικονομικούς και ρυθμιστικούς παράγοντες. Σε κάθε βάση διενεργήθηκαν δύο συμπληρωματικές αναζητήσεις (έξι συνολικά), ώστε να αποτυπωθεί τόσο το κυρίαρχο εμπορικό λεξιλόγιο όσο και ένα πιο κριτικό λεξιλόγιο, σχετικό με τη διακυβέρνηση δεδομένων και τις πολιτικές οικονομίας (π.χ. «data colonialism», «surveillance capitalism»). Η πιο πρόσφατη αναζήτηση εκτελέστηκε στις 10 Ιουνίου 2026. Τα κριτήρια επιλεξιμότητας ορίστηκαν εκ των προτέρων. Περιλήφθηκαν πηγές που (α) πραγματεύονταν την εφαρμογή ΤΝ ή μηχανικής μάθησης στην ανακάλυψη, ανάπτυξη ή επαναστόχευση φαρμάκων και (β) εξέταζαν τουλάχιστον μία εμπορική, πολιτική, διακυβερνητική, σχετική με τη διανοητική ιδιοκτησία, την πρόσβαση, την προσιτότητα, την ισότητα ή την αγορά διάσταση. Εξαιρέθηκαν πηγές μη σχετικές με τα φάρμακα, καθαρά τεχνικές εργασίες χωρίς εμπορική διάσταση, καθώς και εργασίες που δεν αφορούσαν την ΤΝ. Η επιλεξιμότητα περιορίστηκε σε δημοσιεύσεις στην αγγλική γλώσσα και στην περίοδο 2023-06/2026. O χρονικός περιορισμός επιλέχθηκε επειδή το πεδίο έχει διευρυνθεί ταχύτατα στο διάστημα αυτό, ώστε η σύνθεση να αντανακλά την τρέχουσα κατάσταση ενός ραγδαία εξελισσόμενου αντικειμένου. Οι έξι αναζητήσεις απέδωσαν 1.582 εγγραφές (PubMed 474, Scopus 558, Web of Science 550). Μετά την αφαίρεση 585 διπλότυπων, 997 εγγραφές υποβλήθηκαν σε έλεγχο βάσει τίτλου και περίληψης, από τις οποίες αποκλείστηκαν 878. Από τις 119 δημοσιεύσεις για τις οποίες αναζητήθηκε το πλήρες κείμενο,23 δεν κατέστη δυνατό να ανακτηθούν (18 λόγω μη διαθεσιμότητας του πλήρους κειμένου, 5 δεν εντοπίστηκαν), με αποτέλεσμα 96 δημοσιεύσεις να αξιολογηθούν ως προς την επιλεξιμότητά τους. Έπειτα από την αξιολόγηση του πλήρους κειμένου αποκλείστηκαν 20 δημοσιεύσεις: 11 λόγω απουσίας εμπορικής διάστασης, 5 επειδή δεν αφορούσαν εφαρμογή της ΤΝ στη φαρμακευτική Ε&Α και 4 δημοσιευμένες πριν το 2023. Συνολικά, 76 πηγές συμπεριλήφθηκαν στην τελική σύνθεση, όπως αποτυπώνεται στο διάγραμμα ροής PRISMA-ScR. Λόγω εκπόνησης της ανασκόπησης στο πλαίσιο ατομικής διπλωματικής εργασίας, η διαδικασία επιλογής των μελετών και η εξαγωγή των δεδομένων πραγματοποιήθηκαν από έναν μόνο αξιολογητή, γεγονός που αναγνωρίζεται ως περιορισμός της μελέτης. Για κάθε πηγή καταγράφηκαν βιβλιογραφικά και περιγραφικά χαρακτηριστικά, καθώς και δεδομένα σχετικά με τη χρησιμοποιούμενη τεχνολογία ή μέθοδο ΤΝ, το ρόλο της στο συνεχές της Ε&Α, τον πρωτεύοντα και δευτερεύοντα εμπορικό τομέα, τα κύρια ευρήματα, τις ευκαιρίες και προκλήσεις, τα ζητήματα διακυβέρνησης, τους εμπλεκόμενους φορείς. Σε κάθε πηγή αποδόθηκαν επίσης τρεις βαθμολογίες συνάφειας, σε κλίμακα 1–5, ως προς την ΤΝ, τη φαρμακευτική Ε&Α και τους ΕΠΥ. Οι βαθμολογίες χρησιμοποιήθηκαν υποστηρικτικά για την κατηγοριοποίηση των πηγών και όχι ως δείκτες μεθοδολογικής ποιότητας. Δεδομένου του χαρτογραφικού χαρακτήρα της ανασκόπησης, δεν διενεργήθηκε τυπική κριτική αξιολόγηση της ποιότητας ή του κινδύνου συστηματικού σφάλματος. Η σύνθεση των δεδομένων ήταν περιγραφική και επαγωγική. Μέσω επαναληπτικής ομαδοποίησης των ευρυμάτων, αναδύθηκαν έξι θεματικοί τομείς. Κάθε πηγή εντάχθηκε στο θεματικό τομέα που αντανακλούσε καλύτερα την κύρια εστίασή της, ενώ οι δευτερεύουσες θεματικές συνεισφορές καταγράφηκαν χωριστά, ώστε να αποτυπωθεί η αλληλεπικάλυψη μεταξύ των θεματικών τομέων. 1.4 Αποτελέσματα Οι 76 μελέτες που συμπεριλήφθηκαν δημοσιεύθηκαν μεταξύ 2023 και 06/2026 και αποτύπωσαν έντονη αύξηση της παραγωγής: από 9 μελέτες το 2023 σε 22 το 2024, 22 το 2025 και 23 έως 10 Ιουνίου 2026, με το 88,2% (67/76) να ανήκει στην τριετία 2024–06/2026. Η βιβλιογραφία ήταν μεθοδολογικά ετερογενής αλλά κυρίως δευτερογενής: τα άρθρα ανασκόπησης αποτελούσαν τον μεγαλύτερο τύπο (47/76), ακολουθούμενα από πρωτότυπες ερευνητικές εργασίες (18/76) και από σχόλια, απόψεις, αναλύσεις πολιτικής και ένα δοκίμιο. Η γεωγραφική κατανομή ήταν ευρεία, με συνεισφορές από την Ασία και τη Μέση Ανατολή, την Ευρώπη, τη Βόρεια και Λατινική Αμερική και την Αφρική —στοιχείο άμεσα συναφές με την εστίαση της ανασκόπησης στην ισότητα και την παγκόσμια υγεία, καθώς συμπεριλαμβάνει τόσο τα περιβάλλοντα όπου αναπτύσσεται η ΤΝ όσο και εκείνα όπου τα ζητήματα πρόσβασης είναι οξύτερα. Οι εφαρμογές της ΤΝ εντοπίστηκαν σε ολόκληρο το πεδίο της Ε&Α, από την πρώιμη ανακάλυψη και την ταυτοποίηση στόχων έως τον de novo σχεδιασμό, την επαναστόχευση, τον σχεδιασμό κλινικών δοκιμών, την εξατομικευμένη ιατρική, τη φαρμακοεπαγρύπνηση, την παραγωγή και τη ρυθμιστική υποστήριξη. Τα δεδομένα ταξινομήθηκαν σε έξι αλληλοσυνδεόμενους θεματικούς τομείς, οι οποίοι αποτυπώνουν τους κύριους εμπορικούς μηχανισμούς που αναδείχθηκαν από τη σύνθεση των ευρημάτων: (1) Επιτάχυνση και αναδιάρθρωση της φαρμακευτικής Ε&Α (17 αναφορές): η ΤΝ παρουσιάστηκε ως μέσο επιτάχυνσης της ανακάλυψης και ανάπτυξης φαρμάκων, με δυνατότητα μείωσης του χρόνου, του κόστους και της αβεβαιότητας και ενίσχυσης, παρά αντικατάστασης, της ανθρώπινης λήψης αποφάσεων. Η βελτίωση της παραγωγικότητας της φαρμακευτικής Ε&Α αναδείχθηκε παράλληλα ως σημαντικό εμπορικό κίνητρο για την υιοθέτησή της TN. (2) Ιδιοκτησία δεδομένων, πλατφορμοποίηση και ψηφιακές υποδομές (12 αναφορές): τα δεδομένα αναδείχθηκαν όχι μόνο ως τεχνικός πόρος, αλλά και ως στρατηγικό εμπορικό περιουσιακό στοιχείο. Ιδιόκτητα σύνολα δεδομένων, ψηφιακές πλατφόρμες, ψηφιακά δίδυμα και λοιπές ψηφιακές υποδομές και τεχνολογίες διαμοιρασμού και αξιοποίησης δεδομένων συνδέθηκαν με τη δημιουργία ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος, ενώ καταγράφηκαν ανισότητες ως προς την πρόσβαση σε δεδομένα, τεχνολογικές υποδομές και υπολογιστικές δυνατότητες μεταξύ επιχειρήσεων και χωρών. (3) Διανοητική ιδιοκτησία και στρατηγικές εμπορευματοποίησης (19 αναφορές): η εφαρμογή της ΤΝ συνδέθηκε με μεταβολές στις στρατηγικές διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, στην αναζήτηση προγενέστερης τεχνικής και στις αξιολογήσεις ελευθερίας εκμετάλλευσης (freedom-to-operate). Παράλληλα, αναδείχθηκαν ζητήματα σχετικά με την εφευρετικότητα και τη δυνατότητα κατοχύρωσης εφευρέσεων που παράγονται με τη συνδρομή ΤΝ, καθώς και προβληματισμοί σχετικά με μονοπωλιακές πρακτικές, τον ανταγωνισμό από γενόσημα φάρμακα και τη βιοπειρατεία. (4) Συγκέντρωση της αγοράς και φαρμακευτική ισχύς (7 αναφορές): η ΤΝ συνδέθηκε με μεταβολές στη διάρθρωση της φαρμακευτικής αγοράς μέσω στρατηγικών συνεργασιών, εξαγορών και αυξανόμενης εξάρτησης από εξωτερικούς παρόχους τεχνολογίας και ψηφιακές πλατφόρμες. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη συγκέντρωση δεδομένων, υπολογιστικών πόρων και τεχνογνωσίας σε μεγάλες φαρμακευτικές και τεχνολογικές επιχειρήσεις. (5) Προκλήσεις διακυβέρνησης και ρύθμισης (12 αναφορές): καταγράφηκαν προκλήσεις που αφορούν την προσαρμογή των υφιστάμενων ρυθμιστικών πλαισίων στην ταχεία ενσωμάτωση της ΤΝ, ιδίως ως προς την αλγοριθμική διαφάνεια, την επεξηγησιμότητα, την επικύρωση των μοντέλων και την κυβερνοασφάλεια. Παράλληλα, αναδείχθηκε η ανάγκη ανάπτυξης διεθνώς εναρμονισμένων προτύπων και κατάλληλων μηχανισμών λογοδοσίας. (6) Ισότητα, πρόσβαση και επιπτώσεις στην παγκόσμια υγεία (9 αναφορές): τα ευρήματα ανέδειξαν άνιση κατανομή των δυνητικών οφελών της ΤΝ, λόγω διαφορών στην πρόσβαση σε δεδομένα, ψηφιακές υποδομές και εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό. Επιπλέον, η αλγοριθμική μεροληψία και η υποεκπροσώπηση συγκεκριμένων πληθυσμών στα δεδομένα αναγνωρίστηκαν ως παράγοντες που ενδέχεται να ενισχύσουν υφιστάμενες ανισότητες στην υγεία και στην πρόσβαση στα φάρμακα. Οι θεματικοί τομείς παρουσίασαν σημαντική αλληλεπικάλυψη, γεγονός που καταδεικνύει τη διασύνδεση μεταξύ των διαφορετικών εμπορικών διαστάσεων της εφαρμογής της ΤΝ στη φαρμακευτική έρευνα και ανάπτυξη. 1.5 Συζήτηση και συμπεράσματα Το πλέον συνεπές εύρημα της ανασκόπησης ήταν η παρουσίαση της ΤΝ ως δυνητικής απάντησης στη διαχρονική πρόκληση της παραγωγικότητας της φαρμακευτικής έρευνας και ανάπτυξης. Η συγκεκριμένη διατύπωση έχει σαφή εμπορική διάσταση, καθώς συνδέει την επιτάχυνση της Ε&Α με την αντιμετώπιση διαρθρωτικών προκλήσεων του φαρμακευτικού κλάδου και ενδέχεται να ευνοεί πρωτίστως επιχειρήσεις που διαθέτουν τους πόρους και τις υποδομές για την ανάπτυξη και αξιοποίηση συστημάτων ΤΝ σε μεγάλη κλίμακα. Ωστόσο, η ταχύτερη και λιγότερο δαπανηρή διαδικασία ανακάλυψης φαρμάκων δεν συνεπάγεται αυτομάτως μεγαλύτερη οικονομική προσιτότητα ή διαθεσιμότητα των τελικών προϊόντων. Η μεταφορά των οφελών από την αύξηση της αποδοτικότητας στην πρόσβαση στα φάρμακα διαμεσολαβείται από παράγοντες όπως τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας, η διάρθρωση της αγοράς και το ρυθμιστικό της πλαίσιο. Παράλληλα, τα δεδομένα και οι ψηφιακές υποδομές αναδεικνύονται σε σημαντικά εμπορικά στοιχεία, ενώ η διανοητική ιδιοκτησία αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων τα οφέλη της τεχνολογικής καινοτομίας μπορούν να επηρεάσουν την πρόσβαση στα φάρμακα. Συνολικά, τα ευρήματα υποστηρίζουν την εξέταση της ΤΝ στην ανάπτυξη φαρμάκων όχι αποκλειστικά ως τεχνολογικής καινοτομίας, αλλά ως αναδυόμενου εμπορικού προσδιοριστή της υγείας. Η ιδιαίτερη σημασία της έγκειται στην ικανότητά της να αλληλεπιδρά με και να ενισχύει ήδη υφιστάμενους εμπορικούς μηχανισμούς. Τα ιδιόκτητα δεδομένα που παρέχουν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στην ανακάλυψη φαρμάκων μπορούν παράλληλα να συμβάλλουν στην ανάπτυξη κατοχυρώσιμων καινοτομιών, οι ψηφιακές υποδομές που επιταχύνουν την Ε&Α μπορούν ταυτόχρονα να αυξήσουν τα εμπόδια εισόδου στην έρευνα για φορείς με περιορισμένους πόρους και η περιορισμένη διαφάνεια των συστημάτων ΤΝ δημιουργεί προκλήσεις τόσο για τη ρυθμιστική εποπτεία όσο και για την αξιολόγηση των εμπορικών πρακτικών. Υπό αυτή την έννοια, η ΤΝ μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός ενίσχυσης προϋπαρχουσών εμπορικών δυναμικών, στοιχείο που υποστηρίζει την ανάδειξή της ως αναδυόμενου και όχι απλώς πρόσθετου εμπορικού προσδιοριστή της υγείας. Η βιβλιογραφία χαρακτηρίστηκε επίσης από επαναλαμβανόμενες αντιθέσεις μεταξύ περισσότερο αισιόδοξων και περισσότερο κριτικών προσεγγίσεων. Οι πρώτες έδιναν έμφαση στις δυνατότητες αύξησης της αποδοτικότητας και επιτάχυνσης της καινοτομίας, ενώ οι δεύτερες εστίαζαν περισσότερο σε ζητήματα ισχύος, ιδιοκτησίας, πρόσβασης και διακυβέρνησης. Αντίστοιχη ένταση παρατηρήθηκε μεταξύ της προσδοκίας ότι η αυξημένη αποδοτικότητα μπορεί να βελτιώσει την πρόσβαση στα φάρμακα και της επισήμανσης ότι τα οφέλη αυτά δεν μεταφέρονται αναγκαστικά στις τιμές ή στη διαθεσιμότητα όταν μεσολαβούν μηχανισμοί αποκλειστικής ιδοκτησίας και συγκέντρωσης της αγοράς. Τέλος, αναδείχθηκε η αντιπαράθεση μεταξύ ανοικτών ή συνεργατικών μοντέλων ανάπτυξης και μοντέλων που βασίζονται στον έλεγχο δεδομένων, υποδομών και τεχνογνωσίας. Συνεπώς, οι επιπτώσεις της ΤΝ δεν μπορούν να θεωρηθούν προκαθορισμένες, αλλά εξαρτώνται σε σημαντικό βαθμό από το θεσμικό, οικονομικό και ρυθμιστικό περιβάλλον εντός του οποίου αναπτύσσεται και εφαρμόζεται. Σε επίπεδο πολιτικής, τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι η διακυβέρνηση της ΤΝ στην ανάπτυξη φαρμάκων δεν θα πρέπει να περιορίζεται σε τεχνικά ζητήματα ασφάλειας, αξιοπιστίας και επικύρωσης. Μια προσέγγιση υπό το πρίσμα των εμπορικών προσδιοριστών της υγείας θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη ευρύτερα ζητήματα πολιτικής ανταγωνισμού, διανοητικής ιδιοκτησίας, πρόσβασης και διακυβέρνησης των δεδομένων και δίκαιης κατανομής των οφελών. Ιδιαίτερη προσοχή είναι σημαντικό να δοθεί στην αξιοποίηση παραδοσιακής γνώσης και γενετικών πόρων (genetic resources) από χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος. Η βιβλιογραφία υποδεικνύει επίσης τη σημασία της προστασίας της ιδιωτικότητας των δεδομένων και της ενίσχυσης περισσότερο αντιπροσωπευτικών συνόλων δεδομένων. Παράλληλα, η διεθνής εναρμόνιση των ρυθμιστικών προσεγγίσεων θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις διαφορετικές ανάγκες και δυνατότητες των χωρών και να αποφεύγει την άκριτη μεταφορά προτύπων που έχουν αναπτυχθεί αποκλειστικά σε περιβάλλοντα υψηλού εισοδήματος. Στα δυνατά σημεία της παρούσας ανασκόπησης συγκαταλέγονται η συστηματική και σαφώς τεκμηριωμένη στρατηγική αναζήτησης, η εφαρμογή των κατευθυντήριων οδηγιών PRISMA-ScR, η σύνθεση ενός εκτενούς, πρόσφατου και διεπιστημονικού σώματος βιβλιογραφίας και η ρητή υιοθέτηση του πλαισίου των εμπορικών προσδιοριστών της υγείας, η οποία επέτρεψε την εξέταση της ΤΝ πέρα από τις αμιγώς τεχνικές της εφαρμογές. Στους περιορισμούς περιλαμβάνονται η μη πραγματοποίηση τυπικής κριτικής αξιολόγησης της μεθοδολογικής ποιότητας, η υπεροχή δευτερογενούς βιβλιογραφίας έναντι εμπειρικών μελετών των πραγματικών εμπορικών και υγειονομικών επιπτώσεων, ο περιορισμός σε αγγλόφωνες δημοσιεύσεις της περιόδου 2023-06/2026, η κατάταξη κάθε μελέτης σε έναν κύριο θεματικό τομέα για τις ανάγκες της σύνθεσης και η διεξαγωγή της διαδικασίας επιλογής και εξαγωγής δεδομένων από έναν μόνο αξιολογητή. Μελλοντική έρευνα απαιτείται κυρίως για την εμπειρική διερεύνηση της σχέσης μεταξύ των βελτιώσεων αποδοτικότητας που αποδίδονται στην ΤΝ και της τιμής, της διαθεσιμότητας και της πρόσβασης στα φάρμακα, καθώς και για την αξιολόγηση της συγκέντρωσης της αγοράς, των επιπτώσεων των ασυμμετριών δεδομένων στην ισότητα και διαφορετικών μοντέλων ρύθμισης και διακυβέρνησης. Συμπερασματικά, η ανασκόπηση χαρτογράφησε μια ταχέως αναπτυσσόμενη βιβλιογραφία στη διασταύρωση της τεχνητής νοημοσύνης, της φαρμακευτικής καινοτομίας και των εμπορικών προσδιοριστών της υγείας. Παρότι η ΤΝ παρουσιάζεται ευρέως ως μέσο επιτάχυνσης της καινοτομίας και δυνητικής βελτίωσης της πρόσβασης σε νέα φάρμακα, τα οφέλη της διαμεσολαβούνται από εμπορικούς και θεσμικούς μηχανισμούς, όπως ο έλεγχος των δεδομένων, η διανοητική ιδιοκτησία, η συγκέντρωση της αγοράς και η διακυβέρνηση. Οι μηχανισμοί αυτοί μπορούν είτε να διευκολύνουν την ευρύτερη κατανομή της θετικής επίδρασης από την εφαρμογή ΤΝ, είτε να ενισχύσουν τα πλεονεκτήματα κυρίαρχων φορέων και να αναπαραγάγουν υφιστάμενες ανισότητες στην υγεία. Η μελλοντική πορεία της ΤΝ στη φαρμακευτική ανάπτυξη δεν είναι επομένως προκαθορισμένη, αλλά θα εξαρτηθεί από τις επιλογές που αφορούν τη διακυβέρνηση των δεδομένων, τη διανοητική ιδιοκτησία, τον ανταγωνισμό και τη ρύθμιση. Η ευθυγράμμισή της με τις προτεραιότητες της παγκόσμιας υγείας προϋποθέτει ένα πλαίσιο διακυβέρνησης που λαμβάνει ρητά υπόψη τους εμπορικούς προσδιοριστές της υγείας.
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Authors dc:creator
-
- Παπαγεωργίου Ευαγγελία
- Papageorgiou Evangelia
Subjects
dc:subject × 2Rights
- Language dc:language
- English
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:5449017