University of Ioannina
Η ηθική και η πολιτική φιλοσοφία του Αλεξάνδρου και του Νικόλαου Μαυροκορδάτου
Abstract
dc:descriptionΗ προηγηθείσα ανάλυση επιχείρησε την ερμηνευτική ανασυγκρότηση της Ηθικής και Πολιτικής φιλοσοφίας του Αλεξάνδρου Μαυροκορδάτου του εξ Απορρήτων και του γιου του Νικολάου, όπως αποτυπώνονται κυρίως στα παραινετικού περιεχομένου έργα τους. Το ερευνητικό ενδιαφέρον επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίο οι συγγραφείς οργανώνουν το σύστημα της σκέψης τους και στοχεύουν, ως θεωρητικοί απολογητές, να ισχυροποιήσουν την εξουσία που τους παραχωρήθηκε από τους Οθωμανούς. Οι συμβουλές του εξ Απορρήτων Αλεξάνδρου και του Νικολάου Μαυροκορδάτου σχετίζονται -ως παρακαταθήκες πολιτικής πρακτικής- με τους σκοπούς της εξουσίας και τη μορφή του δεσποτικού πολιτεύματος, στα πλαίσια του οποίου επρόκειτο να εφαρμοσθούν. Με σαφή εκλεκτικισμό στον προσανατολισμό της σκέψης τους οι Μαυροκορδάτοι προβαίνουν σε θεωρητική σύνθεση προγενέστερων και σύγχρονων με εκείνους αντιλήψεων, προκειμένου να ενισχύσουν τις επιλογές τους στο πεδίο της πρακτικής άσκησης της εξουσίας. Το θεωρητικό πεδίο της σκέψης τους στηρίζεται στη θύραθεν και στη χριστιανική γνώση και ο εκλεκτικισμός τους αντλεί στοιχεία πότε από την αρχαία ελληνική, τη λατινική και τη χριστιανική σκέψη προβάλλοντας το πρότυπο του καλού και αγαθού και συγχρόνως ευσεβούς άρχοντα και κατ' επέκταση του ανθρώπου που εκπληρώνει τα καθήκοντα του έναντι του εαυτού του, των άλλων και κυρίως έναντι του θεού, πότε από τα κάτοπτρα ηγεμόνων, που τονίζουν την πρακτική χρησιμότητα που αποκτά η ατομική εμπειρία ως παρακαταθήκη πολιτικής πρακτικής προς τους απογόνους, πότε από την Ιησουητική παράδοση που υπογραμμίζει την αναγκαιότητα της προσποίησης, προκειμένου να τελεσφορήσει το διοικητικό εγχείρημα, και πότε από την ευρωπαϊκή σκέψη, από την οποία προσλαμβάνουν τις αρχές του Φυσικού Δικαίου. Σε πρακτικό επίπεδο ο εκλεκτικισμός των Μαυροκορδάτων εκφράζεται ως μία απόπειρα συγκερασμού των απαιτήσεων που απορρέουν από τα υψηλά αξιώματα στην Οθωμανική αυτοκρατορία, με το ατομικό ή οικογενειακό συμφέρον, αλλά και με το συμφέρον συχνά του γένους. Στη διαχείριση της εξουσίας οι Μαυροκορδάτοι υιοθέτησαν μια αριστοκρατική αντίληψη της πολιτικής. Οι άρχοντες αποτελούν το σημαντικότερο τμήμα του κοινωνικού οργανισμού και στη σκέψη τους δεσπόζει η μορφή του σοφού άρχοντα, ο οποίος ασκεί τα καθήκοντα του με φρόνηση και στοχεύει στην διασφάλιση της ευημερίας, της ασφάλειας, της ειρήνης και των συμφερόντων των «πολιτών» οι οποίοι υπάγονται στη διευθυντική του δύναμη, και κυρίως του κράτους. Η παρουσία ενός τέτοιου άρχοντα στο πολιτικό προσκήνιο αποτελεί εγγύηση για την συνετή άσκηση της εξουσίας. Το θεατό μέρος της εξουσίας του άρχοντα εξαίρει την υπεροχή του έναντι των υπηκόων και τονίζει τη σταθερότητα που μπορεί να εγγυηθεί η παρουσία του για την κοινωνική ζωή. Ο άρχοντας διαθέτει ειδική γνώση για τη διαχείριση των κρατικών υποθέσεων και την υποκείμενη στους νόμους διοίκηση των ανθρώπων. Η τέχνη της διακυβέρνησης με την επικουρία της εμπειρίας των προγενεστέρων καθίσταται εξάλλου ένα ασφαλές πρόγραμμα δράσης, που προφυλάσσει στα πλαίσια το εφικτού τον άρχοντα από τις διακυμάνσεις της πολιτικής ζωής, γιατί αυτός μπορεί να διαγνώσει με οξυδέρκεια πίσω από το ορατό και συχνά ρευστό κόσμο της πολιτικής ζωής. που αναταράσσεται από την επήρεια των συγκυριών, έναν κατ' ανάγκη προβλέψιμο κόσμο δραστηριότητας, και μπορεί επομένως να δράσει με προστατευτικό τρόπο για τον εαυτό του, τους απογόνους του και όπου μπορεί και για τους ομογενείς του. Η εμπειρία καταξιώνεται έτσι μέσα στα πλαίσια της χρησιμότητας, που μπορεί να έχει για τη διαχείριση της εξουσίας στις επόμενες στιγμές του χρόνου και ως παρακαταθήκη πολιτικής πρακτικής για τους απογόνους. Στην προβληματική αυτή εντάσσονται οι παραινέσεις για: τη διαχείριση της δύναμης που απορρέει από το αξίωμα, την έγκαιρη διευθέτηση των στάσεων για τη διασφάλιση της απρόσκοπτης κοινωνικής συνοίκησης την αναγκαιότητα της παιδείας την κατά περίσταση δέουσα απόκριση ή σιωπή προς τους ανωτέρους την υιοθέτηση του μέτρου σε κάθε έκφανση της ιδιωτικής και δημόσιας σφαίρας της ζωής την μη κοινοποίηση των απορρήτων πληροφοριών του κράτους την αποφυγή της κολακείας την επιλογή έμπιστων συμβούλων, φίλων και συγγενών τη διασφάλιση της κατ' οίκον αρμονίας την εφαρμογή των νόμων την επιβολή ποινών στους παραβάτες με πνεύμα επιείκειας τη φιλανθρωπία προς τους ενδεείς την ανοχή την υπομονή και την καρτερία στις ενσκήπτουσες δυσχέρειες του πολιτικού και ατομικού βίου τη διαρκή μέριμνα για την περίσωση της τιμής την επιδίωξη της εύνοιας των ανοηέρων την αναγκαία προθεωρία για κάθε πράξη, προκειμένου να αναλαμβάνονται μόνο όσες μπορούν να περατωθούν για να διασφαλιστεί έτσι η αξιοπιστία του δρώντος την προσοχή για την απόσταση μεταξύ θεωρίας και πράξης στην πολιτική δραστηριότητα την αντιμετώπιση του γεγονότος του θανάτου ως απαλλαγή και παύση του παρόντος βίου τη συνακόλουθη, τέλος, πρόκριση της γενναίας θεώρησης της ζωής. Η πολιτική δεοντολογία απαιτεί η ιδιωτική και η δημόσια παρουσία του άρχοντα να αποτελεί στην πράξη παράδειγμα για τους υπηκόους απαιτεί επίσης να επιδεικνύεται κατά την ερμηνεία και εφαρμογή των νόμων φιλανθρωπία και κατανόηση προς τους ανθρώπους όχι από αδυναμία, αλλά από καλή γνώση των ανθρωπίνων πραγμάτων. Για την απρόσκοπτη λειτουργία του κράτους απαιτείται η υπακοή και πειθάρχηση των «πολιτών» με τις επιλογές της ανώτατης εξουσίας και ο σεβασμός της κείμενης νομοθεσίας από τους άρχοντες και τους αρχόμενους. Το πλαίσιο της πολιτικής δραστηριότητας των Μαύρο Κορδάτων ορίζεται από την αναγκαία εφαρμογή της πολιτικής των Οθωμανών και την εδραίωση της παρουσίας τους στα υψηλά διοικητικά αξιώματα. Οι νόμοι του κράτους και οι προσωπικές τους αρετές, ως διακριτικά στοιχεία της αξιοπρέπειας τους. η ευελιξία στους κυβερνητικούς χειρισμούς και η ανταπόκριση στις ανάγκες του συγκεκριμένου πνευματικού και κοινωνικού χοίρου, στα πλαίσια του οποίου δραστηριοποιούνται, αποτελούσαν πάντα εχέγγυα της εκ μέρους τους συνετής άσκησης της εξουσίας. Το περιβάλλον της σουλτανικής αυλής, η υφιστάμενη κοινωνική ιεραρχία του Οθωμανικού κράτους και η Ορθόδοξη Εκκλησία, ως δεδομένες καταστάσεις, λαμβάνονταν από τους Μαυροκορδάτους σοβαρά υπόψιν. Οι ίδιοι, ως άρχοντες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, συγκαταλέγονται στην κορυφή της κοινωνικής ιεραρχίας και για την εφαρμογή της πολιτικής τους απαιτούσαν υπακοή εκ μέρους των αρχομένων και στοίχιση προς τις κυβερνητικές επιλογές τους. Οι Μαυροκορδάτοι όμως έναντι της ύπατης εξουσίας των Οθωμανών βρίσκονταν στη θέση του αρχόμενου και όφειλαν να διεκπεραιώνουν χωρίς αντιρρήσεις την πολιτική της. Η ηθική φιλοσοφία των Μαυροκορδάτων εντάσσεται έτσι στα πλαίσια ορθής άσκησης της εξουσίας, η οποία ωστόσο δεν αποτελεί αυτοσκοπό, γιατί γνώριζαν πως θα πρέπει να είναι συνεχώς έτοιμοι να αποχωρήσουν από το πολιτικό προσκήνιο, όταν δηλαδή οι περιστάσεις άρχιζαν να γίνονται δυσμενείς για την πολιτική τους σταδιοδρομία. Η πρακτική εφαρμογή των τεσσάρων κλασσικών αρχαιοελληνικών αρετών- ανδρείας, σωφροσύνης, δικαιοσύνης και φρονήσεως-και της χριστιανικής θεοσέβειας καλύπτει για τους Μαυροκορδάτους κάθε τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Το παραινετικού περιεχομένου λεξιλόγιο αποσκοπεί στο να παροτρύνει τους αποδέκτες των έργων τους να επιτελούν το εκάστοτε προβαλλόμενο καθήκον, καθώς η ποιότητα των ατομικών επιλογών και ενεργειών και η ευαρέσκεια για την υπάρχουσα κατάσταση του βίου συμβάλλει στην ατομική ευδαιμονία και καθιστά δυνατή την κοινωνική συνοίκηση. Οι απόψεις για την τιθάσευση των οικείων παθών εκφράζουν έτσι την ανάγκη των συγκεκριμένων αξιωματούχων να επιτύχουν την επιβαλλόμενη από τη λεπτότητα της θέσης τους αυτοκυριαρχία και να αξιοποιήσουν κατάλληλα τις αδυναμίες των αντιπάλων τους στην διαρκή πάλη πολλών ατόμων για την πολιτική και κοινωνική ανέλιξη τους και για τη συμμετοχή τους στη νομή της εξουσίας. Στις βασικές κατευθύνσεις του ηθικού και πολιτικού προσανατολισμού των Μαυροκορδάτων εντάσσονται και κάποιες έννοιες, που δεν θεματοποιούνται αλλά χρησιμεύουν, ως θεωρητικά εργαλεία, στη στρατηγική ενίσχυσης της προτεινόμενης θέσης ανάλογα με την περίσταση και το διακυβευόμενο συμφέρον. Σε αυτές ανήκουν κυρίως οι έννοιες: το κοινό καλό, ο ορθός λόγος, το δέον, η ευπρέπεια, η ευκοσμία, η αναίδεια, η επιείκεια, το κοινό συμφέρον, η δέουσα συμπεριφορά, η πειθώ, οι αντίπαλοι, ο εξαναγκασμός, η αναζήτηση της αλήθειας, η φύση, η δραστηριοποίηση με πνεύμα δικαιοσύνης, η αγελαία δύναμη των «πολλών», η πρέπουσα δραστηριότητα των «ολίγων», η παρουσία των «νουνεχών», η πράξη σύμφωνα με το λόγο, τα απόρρητα στοιχεία που θεωρεί το κράτος απαραίτητα για τη διατήρηση της υπόστασης του και άλλες. Οι πράξεις της ηθικής και πολιτικής σκέψης των Μαυροκορδάτων, όπως αποτυπώθηκαν στα συγγράμματα τους, παρέχουν την αφετηρία για την προσέγγιση της φιλοσοφίας τους αναφορικά με την τέχνη του διοικείν. Η σκέψη τους και τα εννοιολογικά εργαλεία, που χρησιμοποίησαν για τη θεωρητική ενίσχυση των επιλογών τους, καταδεικνύουν την εκ μέρους τους συνειδητοποίηση του υψηλού καθήκοντος, το οποίο όφειλαν να επιτελέσουν έναντι των απογόνων και συνεχιστών του έργου τους, έναντι των ομογενών τους, όπου υπήρχε η ανάλογη δυνατότητα, και κυρίως έναντι της οθωμανικής αρχής, που τους είχε εμπιστευτεί τα υψηλά διοικητικά αξιώματα.
Degree
thesis:*- Grantor dc:publisher
- University of Ioannina
- Year dc:date
- 2002
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Author dc:creator
-
- Τσιώρη, Παρασκευή
Subjects
dc:subject × 14Rights
- Language dc:language
- gre
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- 10.12681/eadd/13163