Back to search

University of Thessaly (UTH)

Λατρείες και ιερά των Ευβοέων: γεωμετρική - αρχαϊκή εποχή

Abstract

dc:description

Στόχος της παρούσας διδακτορικής διατριβής είναι η μελέτη του θρησκευτικού βίου των Ευβοεων ως τέτοιοι νοούνται οι πληθυσμοί του νησιού της Ευβοίας κατά τη διάρκεια των Γεωμετρικών και Αρχαϊκών χρονών Οι μύθοι οι θρησκευτικές τελετές τα αφιερώματα και τα ιερά στοιχεία που συνδέονται με τις λατρείες του νησιού αναλύονται υπό το πρίσμα των πληροφοριών που απορρέουν απο τις φιλολογικές τις επιγραφικές και τις νομισματικές πηγές που συμπληρώνονται απο τις αρχαιολογικές μαρτυρίες Προκείμενου να διερευνήσουμε τις θρησκευτικές εκδηλώσεις των Ευβοεων που έζησαν κατά το πρώτο μισό της πρώτης χιλιετίας π Χ εξετάστηκε μεγάλη ποικιλία πηγών που χρονολογούνται μεταξύ του 8ου αι π Χ και του 6ου αι μ Χ Οι σχετικές με το θέμα πηγές που είναι σύγχρονες με τη γεωμετρική και την αρχαϊκή περίοδο λήφθηκαν ανεξαιρέτως υπόψη ενω οι υπόλοιπες αξιοποιήθηκαν κατά περίπτωση καθώς οι πληροφορίες που παρέχουν ενδέχεται να μην αντικατοπτρίζουν το θρησκευτικό πανόραμα των προκλασικων χρόνων Απο τις πηγές που χρονολογούνται μετά απο τα Μηδικά κρίθηκαν ιδιαίτερης σημασίας και χρήσιμες για εμάς Πρώτον οι μαρτυρίες υστέρων συγγραφέων η επιγραφών που διασώζουν αποσπάσματα η παραθέματα απο τη φιλολογική παραγωγή της γεωμετρικής και αρχαϊκής περιόδου Δεύτερον πληροφορίες που περιέχονται σε έργα συγγραφέων των οποίων η γέννηση ή η δράση τοποθετείται στους μεταβατικούς χρόνους ανάμεσα στην αρχαϊκή και την κλασική περίοδο (Βακχυλίδης Σοφοκλής κ α ) Τρίτον οι ονομασίες ευβοϊκών μηνών που σχετίζονται με θρησκευτικές δραστηριότητες και παραδίδονται από επιγραφές καθώς θεωρούμε ότι το ημερολόγιο των Ευβοεων καθιερώθηκε την ίδια εποχή που αποκρυσταλλώθηκαν τα ημερολόγια των υπολοίπων ελληνικών περιοχών δηλαδή στους χρόνους μεταξύ του 10ου και του 8ου αι π Χ Κατά τη γνώμη μας δεν είμαστε σε θέση να επιβεβαιώσουμε ότι οι υπόλοιπες πήγες ρίχνουν αναντίρρητα φως στις θρησκευτικές αντιλήψεις των Ευβοεων που έζησαν κατά τα προκλασικά χρονιά Στην εργασία αυτή προχωρήσαμε στο σύντομο σχολιασμό τους προκειμένου να καταστήσουμε εμφανείς τους λόγους για τους οποίους παραμένουμε επιφυλακτικοί απέναντι σε αυτά τα τεκμήρια Προβήκαμε μάλιστα σε πιο λεπτομερή ανάλυση κάθε φορά που διαπιστώσαμε οτι είχαν παρεισφρήσει στη διαθέσιμη βιβλιογραφία ως αποδεικτικά στοιχεία που διέθεταν ισχύ και για τους προκλασικους χρόνους Η έρευνα βασίζεται σε μια διαδικασία επιλογής και απόρριψης μαρτυρίων με σκοπό να απομονωθούν και να χρησιμοποιηθούν εκείνες που προδήλως ρίχνουν φως στο θέμα που μας απασχολεί Για την παρουσίαση των διαθέσιμων πληροφοριών επιλέχθηκε μια δομή που βασίζεται κυρίως σε κριτήρια τοπογραφικής και θεματικής υφής τούτο σημαίνει ότι σε κάθε κεφάλαιο πραγματευτήκαμε μια συγκεκριμένη περιοχή της Ευβοίας ενω στις επιμέρους ενότητες των κεφαλαίων επικεντρωθήκαμε σε συγκεκριμένες θεότητες Λαμβάνοντας υπόψη το πρώτο κριτήριο θεωρήσαμε σκόπιμο να αφιερώσουμε το εναρκτήριο τμήμα της μελέτης μας στη συνοπτική παράθεση γεωγραφικών κοινωνικών οικονομικών και πολιτικών στοιχείων που αφορούν την πλειονότητα των εγκαταστάσεων που εξετάζονται Σε αυτό το κεφάλαιο περιλαμβάνουμε λοιπόν πληροφορίες σχετικές με τη θέση και την έκταση του άστεως κάθε μιας απο τις ευβοϊκές αυτές πόλεις κατά τη διάρκεια των Γεωμετρικών και Αρχαϊκών χρόνων Αναφερόμαστε ακόμα στις οικονομικές δραστηριότητες των κάτοικων τους και στις πολιτειακές μεταβολές που σημειώθηκαν κατά τηδιάρκεια των αιώνων που μας απασχολούν Παρουσιάζουμε περιληπτικά τα σημαντικότερα ιστορικάγεγονότα που εγγράφονται μέσα στο χρονολογικό πλαίσιο που μας ενδιαφέρει Επιδιώκουμε τέλοςνα σκιαγραφήσουμε την πιθανή έκταση της επικράτειας των πόλεων τους εγχείρημα πουαποδεικνύεται ωστόσο εξαιρετικά δύσκολο Το τρίτο κεφάλαιο στοχεύει στη μελέτη τηςθρησκευτικότητας των ευβοϊκών πληθυσμών αφήνοντας κατά μέρος τους Χαλκιδεις και τουςΕρετριεις Πρέπει να σημειωθεί ότι οι σχετικές πηγές είναι ολιγάριθμες Ως εκ τούτου δεν έγινεαπόπειρα περαιτέρω ταξινόμησης τους ως προς το είδος τους όπως συνέβη στα κεφάλαια πουακολουθούν Σε μια τελευταία πάντως ενότητα παρουσιάζονται τα αρχαιολογικά λείψανα πουταυτίζονται (η συσχετίζονται) με λατρευτικά κέντρα θεοτήτων το ακριβές όνομα των οποίωναγνοούμε Το τέταρτο και το πέμπτο κεφάλαιο είναι αφιερωμένα στη Χαλκίδα και την Ερέτριααντιστοίχως Οι λόγοι που μας ώθησαν στην ξέχωρη πραγματευση τους τόσο σε σχέση με τηνυπόλοιπη Εύβοια όσο και μεταξύ τους είναι οι ακόλουθοι κατά πρώτον έχουμε να κάνουμε με τιςδυο πιο σημαντικές ευβοϊκές πόλεις κατά δεύτερον η ποσότητα των σχετικών αρχαίων πληροφοριών υπερβαίνει όσες διαθέτουμε για τις υπόλοιπες περιοχές του νησιού κατά τρίτον ηΧαλκίδα και η Ερέτρια έχουν κατά παράδοση μονοπωλήσει το ενδιαφέρον των συγχρόνων ερευνώνκαι έτσι ο σχολιασμός της σχετικής βιβλιογραφίας απαιτεί ιδιαίτερη μεταχείριση Η ποικιλία τωνπηγών που μας πληροφορούν για τις λατρείες των Χαλκιδέων και των Ερετριέων επιτρέπει περαιτέρω διάκριση ως προς το είδος τους κείμενα της Αρχαίας Γραμματείας επιγραφές απεικονίσεις σε νομίσματα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα αναθηματικό υλικό Η σύνθεση η σύγκριση και η ερμηνεία αποτελούν τους βασικούς άξονες του τελευταίου κεφαλαίου της έρευνας μας στο οποίο συμπεριλαμβάνεται και το σύνολο των συμπερασμάτων μας Οι πηγές φανερώνουν ότι κατά τη γεωμετρική και αρχαϊκή περίοδο οι Ευβοεις επινόησαν μύθους με πρωταγωνιστές θεούς και ήρωες που διέθεταν ξεχωριστή σημασία για αυτούς Από τα τέλη των γεωμετρικών χρόνων ο πληθυσμός της Ευβοίας οριοθετεί συνειδητά χώρους που προορίζονται κατ αποκλειστικότητα για την εξυπηρέτηση λατρευτικών αναγκών Τέτοιοι χώροι κάνουν την εμφάνιση τους τόσο εντός όσο και εκτός των αστικών μορφωμάτων που αρχίζουν τώρα για πρώτη φορά να ξεπροβάλλουν Συγκεκριμένα ιερά αποκτούν από πολύ νωρίς μνημειακή μορφή αφού κατασκευάζονται σε αυτά ναοί μεγάλων διαστάσεων Ο ναός δεν είναι μόνο η κατοικία της λατρευόμενης θεότητας άλλα και ο τόπος όπου φυλάσσονται τα αναθήματα ο αριθμός άλλα και η ποιότητα των οποίων αυξάνεται σταδιακά από τα γεωμετρικά χρόνια και έπειτα Στο βόρειο τμήμα της Ευβοίας στη χερσόνησο Λιχάδα βρισκόταν το ιερό του Δια Κηναιου Το λατρευτικό αυτό κέντρο υπαγόταν πιθανώς κατά τους πρώτους αιώνες της πρώτης χιλιετίας π Χ στην επικράτεια του Δίου πόλη για την οποία μιλάει ο Ομηρος Ο Αισχύλος ο Βακχυλίδης και ο Σοφοκλής αναφέρονται στην παράδοση συμφωνά με την οποία ο Ηρακλής θυσίασε πολυάριθμα βόδια προς τιμήν του πατέρα των θέων στο συγκεκριμένο ιερό μετά την πολιορκία και τη δήωση της Οιχαλίας Βάσει των πληροφοριών που παρέχουν οι παραπάνω συγγράφεις μπορούμε να συνάγουμε ακόμα οτι στο ιερό του Δια Κηναιου υπήρξαν και βωμοί αφιερωμένοι στον Ποσειδώνα και την Αθηνά ενω είχε ανιδρυθει και ταφικό μνημείο στο οποίο γίνονταν τελετές προς τιμήν του ήρωα Λιχα Είναι αξιοσημείωτο ότι το ιερό βρισκόταν στο σημείο διέλευσης των πλοίων που εξέρχονταν από τον βόρειο Ευβοϊκό Κόλπο με κατεύθυνση το κεντρικό Αιγαίο και αντίστροφα Ως εκ τούτου μπορεί να συγκαταλεχθει σε μια κατηγορία εξωαστικων ιερών το κύριο χαρακτηριστικό των οποίων είναι ο εντοπισμός τους σε παραμεθόριες περιοχές ή σε κομβικά σημεία θαλάσσιας και χερσαίας επικοινωνίας Οι ανασκαφικές έρευνες που διεξάχθηκαν από τον Μ Ν Παππαδάκη στις αρχές του 20ου αι στη θέση όπου υποτίθεται ότι είχε ανεγερθεί το ιερό του Δια Κηναιου έφεραν στο φως λίθινη κατασκευή που χαρακτηρίστηκε «αρχαϊκού τύπου» Η επανάληψη των ανασκαφών στο χώρο θα επέτρεπε τον έλεγχο των πληροφοριών που παρείχε ο Ελληνας αρχαιολόγος και τον εμπλουτισμό των γνώσεων μας για το ιερό και τη λατρεία αυτής της θεότητας Η ονομασία δυο μηνών του ημερολογίου της Ιστιαίας Δημήτριων και Αρειως πιθανώς να υποδηλώνει ότι οι κάτοικοι της ασκούσαν τη λατρεία της Δήμητρας και του Αρη πριν από τους περσικούς πολέμους Στο ανατολικό όριο του δέλτα του Ξεροπόταμου πιθανότατα στο σύγχρονο οικισμό Πευκί ιδρύθηκε ένα ιερό της Αρτεμης για το οποίο κάνει λόγο ο Σιμωνίδης Από τη μαρτυρία του ποιητή καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι εκεί η αδελφή του Απόλλωνα είχε τιμηθεί ως «αγνή/παρθένος» και «τοξοφόρος» Ο Ηρόδοτος διευκρινίζει ότι το λατρευτικό κέντρο βρισκόταν σε περιοχή που ονομαζόταν Αρτεμισιον ενω υστερότερες πηγές αναφέρουν ότι η επίκληση με την οποία η κόρη της Λητούς τιμωταν ήταν Προσηωα Στο δυτικό όριο του δέλτα του Ξεροπόταμου στις βόρειες υπώρειες του όρους Τελέθριον εντοπίστηκε αρχαϊκό άγαλμα που παριστάνει τον Ηρακλή να μάχεται με λιοντάρι ο τόπος εύρεσης ήταν ενα οικόπεδο στο Νέο Πύργο Δεν αποκλείεται το άγαλμα να προήλθε από ιερό που βρισκόταν στη γύρω περιοχή Μια επιγραφή τέλος πάνω σε ερμαική στήλη αναφέρεται σε ιερό που πιθανώς είχε ιδρυθεί στην περιοχή της Ιστιαίας και ήταν αφιερωμένο σε ενα από τα παιδιά της Λητούς Βασισμένοι σε μια αναφορά του Σοφοκλή υποθέσαμε ότι η Ηρα λατρεύτηκε στην σημερινή Λίμνη ως θεά του γάμου και του συζυγικού βίου εν γένει Στις ευβοϊκές Αιγές ο Ποσειδώνας τιμήθηκε με την ιδιότητα του θεού του υγρού στοιχείου Ο Δίας υπήρξε ιδιαίτερα σημαντικός για τους Χαλκιδεις Από αθηναϊκή επιγραφή συνάγουμε ότι το χαλκιδικό ιερό του Δια Ολυμπίου υπήρξε ο τόπος όπου εκτιθενταν επιγραφές που αφορούσαν τον πολιτικό βιο Το λατρευτικό αυτό κέντρο είχε μάλιστα εξασφαλίσει ιδιαίτερα οικονομικά προνόμια Αδυνατούμε ωστόσο να εξακριβώσουμε αν ο χαλκιδικός Δίας Ολύμπιος είχε θεωρηθεί θεός «της αριστοκρατίας» της μαντικής ή των καιρικών φαινομένων και της γεωργίας κάθε μια απο τις παραπάνω αρμοδιότητες αποδόθηκε στο Δια Ολύμπιο σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας Στο ψευδοησιόδειο έργο Γυναικών Κατάλογος εντοπίζονται τα ίχνη ενός μύθου δηλωτικού της ιδιαίτερης θέσης που κατείχαν ο Ποσειδώνας η Ηρα και η Αρέθουσα στη συνείδηση των κάτοικων της Χαλκίδας Η Ηρα πιθανώς λατρεύτηκε στη πόλη του Ευρίπου ως προστάτιδα των γυναικών Δεν διαθέτουμε επαρκή στοιχεία ώστε να ισχυριστούμε ότι αναγνωριζόταν και ως πολεμική θεά (όπως συνέβαινε στο Αργός) ή αρχηγέτιδα καθοδηγήτρια δηλαδή των αποικιστικων δραστηριοτήτων των Χαλκιδέων Από επιγραφές που βρέθηκαν στη Χαλκίδα μαθαίνουμε ότι το τοπικό ημερολόγιο περιλάμβανε τους μήνες Ολυμπίων Απατουριων Ταργηλιων και Ληναιων Ως εκ τούτου πιστεύουμε ότι δεν θα απείχαμε πολύ από την αλήθεια αν υποστηρίζαμε ότι όχι μόνο ο Δίας αλλά ο Απόλλωνας (ως θεός της γεωργίας) και ο Διόνυσος (ως θεός του κρασιού) έχαιραν ιδιαίτερης εκτίμησης από τους κάτοικους της γεωμετρικής και της αρχαϊκής Χαλκίδας Κατά τη γνώμη μας ο Ομηρικός Υμνος στον Απόλλωνα υποδηλώνει εμμέσως την ύπαρξη ιερού του θεού στο εύφορο Ληλάντιο πεδίο την περιοχή δηλαδή που αποτέλεσε μήλον της Εριδος μεταξύ Χαλκίδας και Ερέτριας κατά τα γεωμετρικά και αρχαϊκά χρόνια Υποθέτουμε ότι η ακτινοβολία του ιερού στο Ληλάντιο πεδίο υπήρξε σημαντική κατά τα αρχαϊκά χρόνια αφού η δελφική προπαγάνδα -προϊόν της οποίας είναι η συγγραφή του Ομηρικού Υμνου - προσπάθησε να μειώσει τη σημασία του εμφανίζοντας το ως μια από τις θέσεις που απέρριψε ο θεός κατά την αναζήτηση της τοποθεσίας στην οποία θα ίδρυε το πρώτο του μαντείο Είναι πολύ πιθανό να υπήρξε ιερό και στα ανατολικά της πόλης της Χαλκίδας στην περιοχή του Δοκού κοντά στο σημείο όπου βρέθηκαν στις αρχές του 20 αι 15 χάλκινα αγαλματίδια Τα στοιχεία που έχουμε στη διάθεση μας δεν είναι επαρκή ώστε να επιχειρήσουμε τη χρονολόγηση του ιερού αυτού Τέλος τα αρχαία οικοδομήματα που εντοπίστηκαν στους πρόποδες της Δίρφης στο βορειοανατολικό άκρο του κάμπου των Ψαχνών φαίνεται να άνηκαν σε εξωαστικό ιερό Το λατρευτικό κέντρο ιδρύθηκε πάνω στο πέρασμα που ακολουθώντας κατεύθυνση από τα βόρεια προς τα νότια συνέδεε την πεδιάδα των Ψαχνών με τα αιγαιακά παράλια της Ευβοίας Πρόσφατες ανασκαφές υπέδειξαν την ύπαρξη λατρείας της Αθηνάς στο λόφο Καστέλλι την ακρόπολη της Ερέτριας Είναι πολύ πιθανό η κόρη του Δια να ήταν η πολιούχος των Ερετριέων και προστάτιδα του αστικού τους κέντρου τουλάχιστον από τον 7ου αι π Χ Ο βωμός που ανασκάφηκε στο κέντρο περίπου της αρχαίας πόλης (Κατασκευή 12) χρονολογείται κατά πάσα πιθανότητα στα τέλη του 8ου αι π Χ Δεν έχει μέχρι στιγμής διευκρινιστεί ο προορισμός των δυο μικρών κτηρίων που εντοπίστηκαν στα Βορειοδυτικά και τα Νοτιοδυτικά του βωμού και χρονολογούνται στο δεύτερο και το τρίτο τέταρτο του 8ου αι π Χ αντιστοίχως (πρόκειται για το Κτήριο 1 και το Κτήριο 150) Το Κτήριο 2 (δηλαδή ο αψιδωτός εκατόμπεδος) ανεγέρθηκε στα τέλη του 8ου αϊ π Χ και κατά πάσα πιθανότητα υπήρξε ναός Τα δυο μνημειώδη κτήρια που οικοδομήθηκαν διαδοχικά κατά τον 7° και 6° αι π Χ πάνω εν μέρει και Νοτιοδυτικά του αψιδωτού εκατομπέδου παρουσιάζουν μορφολογική ομοιότητα με ναούς των αρχαϊκών χρόνων από άλλες περιοχές της Ελλάδας Θεωρούμε προτιμότερο να είμαστε επιφυλακτικοί ως προς την ταυτότητα της κυρίας θεότητας που λατρεύτηκε κατά τη γεωμετρική και την αρχαϊκή περίοδο στο κέντρο του ερετριακου άστεως Η λατρεία του Απόλλωνα Δαφνηφόρου μαρτυρειται μόλις από τα τέλη του 4ου αι π Χ Η ανεύρεση πήλινου δινου με αναθηματική επιγραφή του 6ου αι π Χ που μνημονεύει τον Ηρακλή δίνει αφορμή να διατυπωθούν οι πλέον διαφορετικές υποθέσεις σχετικά με τον τιμώμενο θεό Δεν είμαστε σε θέση να εξακριβώσουμε αν ο Απόλλωνας και ο Ηρακλής συλλατρευτηκαν από τα προκλασικά ήδη χρόνια ή αν ο θεός αντικατέστησε στην πορεία τον ετεροθαλή ήρωα αδελφό του Σε απόσταση 25 μέτρων βορείως του δωρικού ναού του 6ου αιώνα π Χ βρέθηκε ένας ακόμα λατρευτικός χώρος που βρισκόταν σε λειτουργία τουλάχιστον κατά τα υστερογεωμετρικά και αρχαϊκά χρόνια Ενας λίθινος κυκλικός βωμός (η Κατασκευή 45) αποτελούσε βασικό στοιχείο του ιερού Κατά το τέλος της αρχαϊκής περιόδου φαίνεται να οικοδομήθηκε μικρός οίκος εν μέρει πάνω από το βωμό Η ταπεινή κλίμακα των κατασκευών βρίσκεται σε ευθεία αντίθεση με τα πολυάριθμα πολύτιμα αναθήματα που εντοπίστηκαν εδω Βασισμένοι στα κινητά ευρήματα συμμεριζόμαστε την υπόθεση της S Huber ότι το λατρευτικό κέντρο ήταν αφιερωμένο στην Αρτεμη χωρίς ωστόσο να αποκλείουμε εκ προοιμίου άλλες πιθανές υποψήφιες όπως η Ηρα ή η Αθηνά Η τριγωνική λίθινη κατασκευή που οικοδομήθηκε πάνω στην «αριστοκρατική» δυτική νεκρόπολη της Ερέτριας μάλλον αποτελούσε ταφικο μνημείο Πιθανότατα οι συγγενείς και οι απόγονοι των νεκρών που είχαν ταφει εδω να συνερχονταν σε αυτό το χώρο προκείμενου να συμμετέχουν σε τελετές που σκοπό είχαν να τιμήσουν τους αφηρωισμένους νεκρούς Παραμένουμε επιφυλακτικοί σχετικά με τον προορισμό των αρχαϊκώνκτηρίων που ανεγέρθηκαν γύρω από το τριγωνικό μνημείο Στο παράκτιο τμήμα της πόληςανακαλύφθηκαν τρία αρχαϊκά αγαλματίδια που παριστάνουν ταύρους -ένα κατασκευασμένο απόφαγεντιανή ένα λίθινο κι ένα χάλκινο Μοιάζει λοιπόν λογικό να υποθέσουμε ότι στην περιοχή είχειδρυθεί κάποιο ιερό όπου αφιερώθηκαν τα ξεχωριστά αυτά δείγματα μικρογλυπτικής. Αναρωτιόμαστε ακόμα κατά πόσον το λατρευτικό κέντρο που αναγνωρίστηκε στη νότια κλιτυ τουλόφου Καστέλλι ιδρύθηκε πριν από τα Μηδικά Στο χώρο βρέθηκαν αγγεία και πήλινα ειδώλια τωνάρχων της κλασικής περιόδου Οι Ερετρεις των προκλασικων χρόνων ίδρυσαν λοιπόν ιερά στηνακρόπολη καθώς και στο σημείο που κατά τα μεταγενέστερα χρόνια αποτέλεσε το κέντρο τηςπόλης Επίσης όρισαν λατρευτικούς χώρους σε τόπους που ήδη κατά τα αρχαϊκά χρόνιαεντοπίζονταν στην περιφέρεια του άστεως Τα αναθήματα που έχουν βρεθεί στα ερετριακά ιερά τωνγεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων είναι ως επι το πλείστον ταπεινά Σε μεγάλο ποσοστό πρόκειταιγια αγγεία και πήλινα ειδώλια Σε κάποιους λατρευτικούς χώρους εμφανίστηκαν ωστόσο πολύτιμααντικείμενα η προέλευση των οποίων εντοπίζεται στην Ανατολική και κεντρική Μεσόγειο Ολα αυτάτα αφιερώματα συνιστούν μια επιπλέον απόδειξη ότι η Ερέτρια διατηρούσε στενές εμπορικές επαφές με την Ανατολική άλλα και την Κεντρική Μεσόγειο Στην Ερέτρια μαρτυρουνται επιγραφικά οι μήνες Απατουριων Ηραίων Ιππιων Αρτεμιριων Ληναιων και Ανθεστηρίων Μοιάζει επομένως λογικό να εικάσουμε ότι ο Δίας η Ηρα ο Ποσειδώνας η Αρτεμη και ο Διόνυσος δέχονταν τιμές στην πόληΕίναι ίσως ακόμα νωρίς για να μιλήσουμε με σιγουριά για την ακριβή θέση του εξωαστικου ιερού μετο οποίο συνδέεται ο αποθέτης της Αγιας Κυριακής - το χωριό βρίσκεται σε απόσταση δέκαχιλιομέτρων ανατολικά της Ερέτριας Τα ευρήματα - πράγματι πολυάριθμα - υποδεικνύουν ότι ολατρευτικός χώρος λειτούργησε αδιάλειπτα από τους αρχαϊκούς χρόνους μέχρι τον 1° αι π Χτουλάχιστον Συμφωνούμε με την άποψη της Ε Σαπουνάς-Σακελλαράκη η οποία υποστηρίζει ότι τοπεριεχόμενο του αποθέτη προήλθε πιθανώς από το ιερό της Αρτεμης Αμαρυνθιας που μάς είναιγνωστό από φιλολογικές και επιγραφικές πηγές των κλασικών και των μεταγενέστερων χρόνων Σεκάθε περίπτωση το ιερό στο οποίο αρχικά ανατέθηκαν τα ευρήματα της Αγιας Κυριακής φαίνεται ναβρισκόταν στο ανατολικό όριο της πεδιάδας του Σαρανταπόταμου δίπλα στις νότιες υπώρειες τουόρους Σερβουνι Στους Ζάρακες τα Κτήρια II και IV ενδέχεται να φιλοξένησαν θρησκευτικές τελετέςκατά τους γεωμετρικούς και / ή αρχαϊκούς χρόνους Στο συμπέρασμα αυτό μας οδηγεί κυρίως ηανεύρεση κοντά στα κτήρια διάφορων θραυσμάτων αρχαϊκού πίθου με την αναθηματική επιγραφή«ΙΕΡΟΣ» Δεν είμαστε σε θέση να εξακριβώσουμε αν ο Απόλλωνας Δήλιος - η θεότητα πουαναφέρεται σε επιγραφή ορειχάλκινου σταθμιου κλασικών χρονών που ανακαλύφθηκε κατά τηνέρευνα του χώρου - λατρεύτηκε εδω πριν από τους περσικούς πολέμους Όπως και να έχει το ιερόβρισκόταν σε κομβικό σημείο χερσαίας επικοινωνίας Δεν αποκλείεται τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα ναανήκουν σε αγροτικό ιερό που αποτελούσε τόπο συνάντησης των πληθυσμών που κατοικούσαν τηνευρύτερη περιοχή Πιστεύουμε ότι δεν απέχουμε πολύ απο την πραγματικότητα αν υποστηρίξουμεπως οι κόγχες που εντοπίστηκαν στην κορυφή της Πλακαρής - στο υψηλότερο δηλαδή σημείο τηςφερομένης ως ακρόπολης της αρχαϊκής Καρύστου- είχαν κοσμηθεί με λατρευτικά αγαλματίδια ήαναθήματα Στο χώρο που εκτείνεται γύρω από τις κόγχες βρέθηκαν μικροαντικείμενα (πόρπεςχάνδρες από κρύσταλλο και λίθο ένα ενωτιο ) τα οποία αποτελούσαν κατά τα γεωμετρικά καιαρχαϊκά χρόνια συνήθη αφιερώματα σε ελληνικά ιερά Μέχρι στιγμής δεν έχει σταθεί δυνατό ναταυτιστούν οι θεότητες που λατρεύτηκαν στην κορυφή της Πλακαρής Αγνοούμε ακόμα αν δίπλα στις κόγχες ανεγέρθηκε ναός Το χωρίο του Ηρόδοτου (IV 33) που μνημονεύει την Κάρυστο ανάμεσα στους σταθμούς της Υπερβόρειας Οδού μας κάνει να πιστεύουμε ότι η πόλη διοργάνωνε εορτασμούς προς τιμήν του Απόλλωνα με αφορμή την άφιξη των Υπερβόρειων Προσφορών Απομένει να διευκρινιστεί αν ο τοπικός μήνας Βουφωνιων (βλ IG XII 9 207) ήταν αφιερωμένος στον Απόλλωνα η στο Δια αν ο Θησαυρός 5 της Δήλου υπήρξε πράγματι Οίκος των Καρυστιων και αν οιαποσπασματικά σωζόμενες επιγραφές που βρέθηκαν κοντά στο Βουλευτήριο των Δελφώναναφέρονται -όπως πίστευε ο É Bourguet- στο χάλκινο ταύρο που είδε ο Παυσανίας στο ιερό (Χ16 6) Σε απόσταση 15 χιλιομέτρων από την πόλη της Καρύστου βρισκόταν το ιερό του ΠοσειδώναΓεραιστιου ένα λατρευτικό κέντρο εξαιρετικής ίσως αρχαιότητας Κύριο χαρακτηριστικό αυτού τουεξωαστικου ιερού είναι ο εντοπισμός του σε παραμεθόρια περιοχή αλλά και σε κομβικό σημείοθαλάσσιας επικοινωνίας Υπό την προστασία του θεού των υδάτων ο τοπικός πληθυσμός θαμπορούσε να επιδίδεται εδω σε εμπορικές δοσοληψίες με ξένους θαλασσοπόρους Πιστεύουμε ότι ταεντυπωσιακά οικοδομικά λείψανα που σώζονται στον Πλατανιστό ανήκουν σε ιερό Το λατρευτικόκέντρο ιδρύθηκε στη βουνοπλαγιά της Οχης προφανώς πάνω στο δρόμο με κατεύθυνση ΒορράΝότου που ένωνε την Κάρυστο με το ακρωτήριο του Καφηρέα Η περιοχή χαρακτηρίζεται από πυκνήβλάστηση Λαμβάνοντας υπόψη όσα γνωρίζουμε για το ελληνικό πάνθεο θα έμοιαζε λογικό ναυποθέσουμε εκ των προτέρων ότι το ιερό ήταν αφιερωμένο σε μια θεότητα της αγροτικής ευημερίας (τη Δήμητρα την Κόρη τον Απόλλωνα) η της άγριας φύσης (την Αρτεμη) Η προτεινόμενη από τον Η R Goette ανάγνωση της επιγραφής που βρίσκεται σε έναν από τους σωζόμενους τοίχους οδηγεί ωστόσο στο συμπέρασμα ότι εδω τιμήθηκε η Αθηνά Σε κάθε περίπτωση είναι αναμφισβήτητο ότι ο πληθυσμός που κατοικούσε γύρω από το ευβοϊκό ιερό διέθεσε σημαντικά ποσά στην κατασκευή και την διακόσμηση του χαρακτηριστικό της πολυτέλειας του είναι η χρήση εισαγμένου παριανού μαρμάρου. Η επισήμανση των ομοιοτήτων και διάφορων που υπήρχαν ανάμεσα στις θρησκευτικές δραστηριότητες και πεποιθήσεις των διάφορων ευβοϊκών πόλεων κατά τα προκλασικά χρόνια αποδεικνύεται δύσκολη μιας και οι σχετικές πληροφορίες είναι ομολογουμένως λιγοστές Κατά τη γνώμη μας η σημασία του Δια για το σύνολο των Ευβοέων γινόταν έκδηλη στον ψευδοησιόδειο Αιγιμιό η πλοκή του οποίου περιλάμβανε την ευβοϊκή εκδοχή του μύθου της Ιούς Είναι άλλωστε ενδεικτική η εδραιωμένη πίστη των ευβοϊκών πληθυσμών ότι χρωστούσαν το όνομα του νησιού τους στον πατέρα των θέων Απο την έρευνα των διαθέσιμων πηγών προκύπτει ότι συγκεκριμένες θεότητες (ο Δίας ο Διόνυσος ο Ποσειδώνας) λατρεύτηκαν σε πολλές τοποθεσίες του νησιού Ωστόσο δεν καθίσταται πάντα δυνατό να προσδιορίσουμε ποια ή ποιες αρμοδιότητες είχαν αποδοθεί κάθε φορά στις θεότητες αυτές Διαπιστώνουμε ακόμα ότι οι περιοχές της Ευβοίας μοιράζονταν από κοινού θρησκευτικά στοιχεία με τους πλησιέστερους σε αυτές γεωγραφικούς χώρους των γειτονικών ακτών Ο Αρισταιος για παράδειγμα υπήρξε σημαντικός ήρωας για τους Καρυστιους καθώς επίσης και για τους κάτοικους της κοντινής Κέας και Νάξου Στα ημερολόγια της Ιστιαίας άλλα και της γειτονικής Θεσσαλίας υπήρχε μήνας η ονομασία του οποίου προερχόταν από το θεο Αρη Αυτές οι θρησκευτικές ομοιότητες ανάμεσα στις ευβοϊκές και τις γειτονικές τους θέσεις σχετίζονται με δυο παράγοντες την εγγύτητα της Ευβοίας με την ηπειρωτική Ελλάδα και τις Κυκλάδες και το γεγονός ότι οι κάτοικοι της «ναυσικλιτιης» Ευβοίας επιδόθηκαν από νωρίς και με ιδιαίτερο ζήλο στη ναυτιλία Ως τελευταία διαπίστωση αξίζει να σημειώσουμε ότι η εμφάνιση ιερών -τόσο εξωαστικων όσο και αστικών στον ευβοϊκό χώρο συμπίπτει χρονικά με τη συγκρότηση των πρώτων πόλεων των ιστορικών χρόνων στο νησί Μέσα στην ίδια χρονική περίοδο οι Ευβοεις φαίνεται ότι αρχίζουν να οριοθετούν τους χώρους που «κατοικούν» αποκλειστικά οι θεοί αλλά κι εκείνους που κατοικούν οι αστικές πλέον κοινότητες των θνητών Οι κατοικίες αυτές των θέων αποκτούν από πολύ νωρίς μνημειακό χαρακτήρα και ξεχωρίζουν με το μέγεθος και την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική τους από τον υπόλοιπο οικιστικό ιστό Η οικοδόμηση τους προϋποθέτει την από κοινού συμμέτοχη και προσπάθεια του συνόλου των μελών όλων αυτών των νεότευκτων κοινοτήτων είτε τα ιερά κάνουν την εμφάνιση τους εντός του αστικού πολεοδομικού πλέγματος (Ερέτρια) είτε στην περιφέρεια του (Ζάρακες) Ενα ακόμα αξιοσημείωτο φαινόμενο που παρατηρείται στην ίδια περίοδο έχει να κάνει με τα πολύτιμα αντικείμενα που έφεραν οι έρευνες στο φως Οπως είδαμε κατά τα γεωμετρικά και αρχαϊκά χρόνια μεγάλος αριθμός αυτού του είδους των αντικειμένων εντοπίζεται μέσα σε λατρευτικά σύνολα Οι ανάθετες απο τον 8° αι π Χ και μετά επιλέγουν να επιδείξουν τον πλούτο και το κύρος τους κυρίως μέσα από την πράξη της ανάθεσης Παρόμοια είναι και η πρακτική που διαπιστώνεται και για τον υπόλοιπο ελληνικό χώρο στοιχείο που υποδεικνύει ότι η Εύβοια παρακολουθούσε στενά τις πανελλήνιες εξελίξεις συμμετέχοντας κι ή ίδια σε αυτές.

Degree

thesis:*
Grantor dc:publisher
University of Thessaly (UTH)
Year dc:date
2008

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Author dc:creator
  • Arjona-Perez, Manuel

Subjects

dc:subject × 14

Rights

Language dc:language
gre

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
10.12681/eadd/24579

Chain of custody

source
Harvested from
Greek National Archive of PhD Theses
Base URL
phdtheses.ekt.gr/eadd_oai/request
Last updated
2026-11-18
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Arjona-Perez, Manuel. Λατρείες και ιερά των Ευβοέων: γεωμετρική - αρχαϊκή εποχή. University of Thessaly (UTH), 2008. http://hdl.handle.net/10442/hedi/24579