National and Kapodistrian University of Athens
De la poésie à la peinture: Baudelaire-Monet, Gaugin, Van Gogh
Abstract
dc:descriptionΗ ποίηση και η ζωγραφική ήταν πάντα δύο διαφορετικές εκφράσεις του πνεύματος και της ψυχής του ανθρώπου που ήταν ταγμένες η κάθε μια τους ξεχωριστά να εκφράζουν αυστηρά αυτό που λεγόταν ή φαινόταν αντίστοιχα. Με το πέρασμα των αιώνων οι δύο τέχνες συναντώνται –συγκλίνουν και ως προς το ότι συνεργάζονται (πχ υπογραφή του ζωγράφου ή τίτλοι σε πίνακες όπως του Γκωγκέν) και ως προς το ότι εκφράζουν τόσο αυτό που δεν βλέπεται όσο και αυτό που δεν ακούγεται. Παράγοντας καταλυτικός αυτής της σύγκλισης υπήρξε η παρουσία του συμβόλου, ενός «στοιχείου» δηλ. που λειτουργούσε σαν μέσο για να εκφράσει ο καλλιτέχνης το συναίσθημα του και όχι μόνο να παράγει τέχνη. Το «τώρα» της κάθε δημιουργικής έκφρασης μέσα από το Σύμβολο είναι ο συνδυασμός της αρχαϊκής συνείδησης σχετικά με ότι έχουμε ζήσει στο παρελθόν με το απόλυτο μέλλον που είναι η υπερβολική έκφραση της συνείδησης του ανθρώπινου είδους για τα μελλούμενα.Ο Κάρολος Μπωντλαίρ, ο Κλωντ Μονέ, ο Πωλ Γκωγκέν και ο Βικέντιος Βαν Γκογκ αγγίζουν την τελειότητα και μένουν αθάνατοι, ενεργοποιώντας όλους τους μηχανισμούς άμυνας του «εγώ», όπως άλλωστε και κάθε ανθρώπινη ύπαρξη προκειμένου να επιβιώσει. Υπερνικούν όλα τα εμπόδια που παρουσιάζονται, τόσο από τον ίδιο τους τον εαυτό όσο και από την υποσυνείδητη τάση που έχει το ανθρώπινο είδος να γυρίσει εκεί από όπου ξεκίνησε, όσο και από το εξωτερικό περιβάλλον φορτισμένο από το κοινωνικό ασυνείδητο. Αυτά τα πετυχαίνουν μέσα από την Τέχνη που παράγουν.Η Συμβολοποίηση και η Διχοτόμηση που αποτελούν τους πιο πρώιμους μηχανισμούς άμυνας του «εγώ» βοηθούν το ανθρώπινο είδος να αγγίξει τη δημιουργία μέσα από την τέχνη, τη θρησκεία και τον πολιτισμό, ενώ η Μετουσίωση, ένας από τους πιο ώριμους μηχανισμούς άμυνας του «εγώ» είναι η κινητήριος δύναμη για τους τέσσερις καλλιτέχνες για να προάγουν πολιτισμικά το ανθρώπινο είδος εκφράζοντας το βαθύτερο συναίσθημά τους μέσα από τα έργα τους. «ΤΑ ΛΟΥΛΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ» του Κάρολου Μπωντλαίρ, έργο σταθμός για την Ιστορία της Τέχνης και σημείο αναφοράς της όλης εργασίας μου φέρνουν κοντά το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον του Μπωντλαίρ μέσα από μια διαχρονικότητα ιδεών, συνδέοντας έτσι την Πλατωνική Θεωρία για το Σύμβολο και τον αέναο κύκλο της Ζωής, με τον ΥΠΑΡΞΙΣΜΟ, χρησιμοποιώντας το Σύμβολο σαν κεντρικό πυρήνα έκφρασης, πράγμα που αποδεικνύεται ακόμα και από τον ίδιο τον τίτλο του έργου: «Τα Λουλούδια του Κακού» είναι ένα λογοπαίγνιο ιδεών που εκφράζει το διττό της πραγματικότητας που είναι ταυτόχρονα το καλό και το κακό, η ζωή και ο θάνατος, το ορατό και το αόρατο, ο λόγος και το ά-λογο, το συναίσθημα και η λογική. Έτσι η ποίηση γίνεται μια πραγματική «πνευματική κάθαρση» αυτή που μόνη της μπορεί να επιτρέψει να καταλάβουμε τη γλώσσα των λουλουδιών και των μουγγών αντικειμένων. Το μυστικό του Κάρολου Μπωντλαίρ είναι η αναζήτηση του ασυνείδητου με οδηγό το αρχέγονο πνεύμα. Ο Κάρολος Μπωντλαίρ έχει πηγή έμπνευσης τη ΓΥΝΑΙΚΑ η οποία έχει διαφορετικά πρόσωπα, άλλες φορές εξιδανικευμένα και άλλες φορές παρουσιασμένα στη χειρότερη τους μορφή. Στην πραγματικότητα αυτό είναι το σύμβολο για τον Μπωντλαίρ για να εκφράσει το ανεκπλήρωτο για τη μητρική φιγούρα που δεν είχε ποτέ κατ ’αποκλειστικότητα και καθ ’ολοκληρία δική του. Το ανεκπλήρωτο του Κάρολου Μπωντλαίρ για τη μητρική φιγούρα και την επιθυμία του ανθρώπου να γυρίσει εκεί απ’ όπου προήλθε, δηλ. στη μήτρα, είναι ο πυρήνας του κοσμικού δράματος όλης της ανθρωπότητας που μεταφέρεται από γενεά σε γενεά μέσα από τα γονίδιά μας. Ο Κάρολος Μπωντλαίρ, ως κριτικός τέχνης που ήταν για κείνον βιοποριστικό επάγγελμα, ήταν πολύ κοντά στην έκφραση της ευαισθησίας του καλλιτέχνη μέσα από πίνακες ή τον γραπτό λόγο. Η ψυχική του διάθεση αποτυπώνεται στα ποιήματα του μέσα από την έντεχνη χρήση των μέτρων και της ομοιοκαταληξίας, των επιθέτων και των ουσιαστικών, των ρημάτων, των μεταφορών και των παρομοιώσεων που δεν είναι τυχαία τοποθετημένα μέσα σε σελίδες για να παράξουν τέχνη, αλλά εκφράζουν ένα προς ένα τα έντονα συναισθήματα του ποιητή, αποκτούν έτσι ιερή υπόσταση, δίνοντας στον ποιητή μια αδιαμφισβήτητη θέση στην αιωνιότητα.Ο Κλωντ Μονέ επηρεασμένος από τον Συμβολισμό, επιλέγει σαν αγαπημένο του θέμα τη ΦΥΣΗ η οποία τον εκφράζει τόσο σαν τρόπος ζωής, όσο και σαν πηγή έμπνευσης. Με το έντονο μάτι του παρατηρητή αρχικά, στη συνέχεια ενεργοποιεί το ένστικτό του για να αντιληφθεί και να αποτυπώσει στα έργα του τις δυναμικές αλλαγές που συμβαίνουν καθημερινά στη φύση. Πλημμυρισμένος από τα συναισθήματα που του δημιουργεί η ίδια η φύση αφήνεται πέρα από την τέχνη και εκφράζει ότι μπορεί να δει ή και να μη δει, έτσι όπως εκείνος προσωπικά το αντιλαμβάνεται. Έτσι το σύμβολο της ΦΥΣΗΣ και ο συμβολισμός προάγονται μέσα από την τέχνη του Μονέ σε κάτι το αφηρημένο μεν, πολύ πιο πλούσιο, πολύ πιο ευρύ, πιο πληθωρικό δε, έτσι όπως μπορεί να γίνει αντιληπτό από τον καθένα από εμάς. Αυτή είναι η εντύπωση (impression) που αφήνει ο κάθε πίνακας δημιουργώντας έτσι το πρωτοποριακό κίνημα του Ιμπρεσιονισμού . Η ΦΥΣΗ που στον Μπωντλαίρ είναι από απούσα έως και αρνητικά παρουσιασμένη, στον Μονέ είναι αυτή που εμπεριέχει τα πάντα, τα γεμίζει, τους δίνει νόημα και ζωή, είναι αυτή από όπου όλα ξεκινούν και όπου όλα επιστρέφουν όταν τελειώνουν. Εμπνευσμένος από το φως σε διαφορετικές στιγμές, το νερό και τα μεταξύ τους οπτικά παιχνιδίσματα, τη σκιά και τη φωτεινότητα, ο Μονέ χρησιμοποιεί μικρές ακαθόριστες πινελιές, εισάγει στη ζωγραφική την έννοια της «σειράς» και δίνει έμφαση στον οριζόντιο, πολύ περισσότερο στον κάθετο άξονα.Το έργο του «Κοντά στο νερό στη Μπενεκούρ» (1868) είναι το πρώτο καθαρά ιμπρεσιονιστικό έργο του Μονέ. Όλη του η έμπνευση δοξάζεται σε αυτό: το νερό, τα καθρεφτίσματα, οι αντανακλάσεις, τα φωτεινά χρώματα, οι μοιρασμένες πινελιές, οι χρωματισμένες σκιές και από πάνω όλη αυτή η ατμόσφαιρα ευφορίας, χαράς για ζωή που φαίνεται να είναι το κίνητρο για όλο αυτό το κίνημα είναι διάχυτα σε αυτό το έργο του. Ο Μονέ έλκεται από τις αντανακλάσεις πάνω στο νερό, τη χαρά που νοιώθει να τα μεταφέρει πάνω στον καμβά. Αυτό το έργο του Μονέ είναι γεμάτο εμπνεύσεις. Το φως παιχνιδίζει μέσα από το σκοτεινό φύλλωμα, οι άκρες των κλαδιών είναι σαν να “γρατζουνούν” το πίσω πλάνο με πινελιές μικρές και “άγριες”. Στον ουρανό και πάνω στο νερό, οι μεγάλες επιφάνειες με έντονα χρώματα αποκτούν έντονο χαρακτήρα με αιχμηρές έγχρωμες πινελιές που κάνουν πιο έντονο το περίγραμμά τους. Το νερό τον γοητεύει, τα φύλλα, η χλόη γίνονται μικρά κύματα. Με τον Μονέ δεν ξέρουμε που ξεκινά και που τελειώνει το νερό. Του αρέσει να μπερδεύει τα στοιχεία, να ρίχνει τις αντανακλάσεις του πράσινου μέσα στον ποταμό, κατάφερε να βρει μια αρμονία του μπλε και του πράσινου παίζοντας με αυτά με την πασίγνωστη τεχνική του. Το τρεμούλιασμα των κυμάτων επικοινωνεί μερικές φορές με τον ουρανό που γίνεται και αυτός υγρό στοιχείο, ενώ η μικρότητα-αδυναμία του ανθρώπου μπροστά στην υπεροχή της φύσης είναι αδιαμφισβήτητη. Αντίθετα, στο ποίημά του ‘Εμμονή’ ο Μπωντλαίρ παρουσιάζει τα στοιχεία της φύσης, με τέτοιο τρόπο που μόνο θάνατο εμπνέουν:«Σε μισώ θάλασσα! Μισώ τα αναπηδήματά σου και τις αναταράξεις σου γιατί σε βρίσκω μέσα στο μυαλό μου. Αυτό το πικρό γέλιο του νικημένου ανθρώπου, γεμάτο λυγμούς και προσβολές, εγώ το ακούω μέσα στο τεράστιο γέλιο της θάλασσας...»H διαδικασία της κατρακύλας έχει αρχίσει για τον ποιητή... Αλλά δεν πρόκειται μόνο για κατρακύλα. Η φύση είναι παντελώς απούσα. Η θάλασσα είναι για τον Μπωντλαίρ ψυχική κατάσταση, δεν είναι ένα τοπίο. Τα έγχρωμα οράματα της, τα εξωτικά τοπία είναι προϊόντα φαντασίας, όχι παρατήρησης. Δεν θα ήταν τολμηρό να πούμε ότι για τον ποιητή υπάρχει μόνο ο εσωτερικός του κόσμος. Εάν ο Μπωντλαίρ δανείζεται ένα μουσικό λεξιλόγιο, λυρικό, με μυρωδιές που μας αγγίζουν, γεμάτο ζωή, χρώματα από τον κόσμο της φύσης, δεν το κάνει καθόλου για να δοξάσει τη φύση, γιατί την θεωρεί εντελώς νεκρή, όπως είναι η ψυχή του. Αντίθετα μάλιστα, αναδομεί τα χαρακτηριστικά της φύσης για να περιγράψει την ψυχή του, την γυναικεία φιγούρα ή για να κάνει κοινωνική κριτική. Τα ποιήματά του είναι πίνακες που μιλούν, είναι δυνατές μουσικές ή αντίλαλοι. Οτιδήποτε έχει να κάνει με τη φύση χρησιμεύει στον Μπωντλαίρ για να στείλει μηνύματα για άλλα θέματα που τον απασχολούν, όπως στο ποίημά του «Εμμονή»«Μεγάλα δάση με φοβίζετε όπως οι καθεδρικοί ναοί…¨Ουρλιάζετε όπως οι σειρήνες. Και μέσα στις καταραμένες ψυχές μας, δωμάτια…ατέλειωτου πένθους …, απαντά η ηχώ από τα τρίσβαθα της ψυχής σας...»Πωλ Γκωγκέν: Άλλος ένας εκφραστής του κοσμικού δράματος, δείχνει την υποτίμησή και την αδιαφορία του απέναντι στην γυναίκα η οποία κατέχει ρόλο πρωτεύοντα στο έργα του με ένα ιδιόμορφο τρόπο, παρουσιάζοντάς την « άμορφη», χωρίς έντονα χαρακτηριστικά, με πλαδαρή εμφάνισή έως και ανδροπρεπή. Το σύμβολό του όμως στην πραγματικότητα τον καταδιώκει σε τέτοιο σημείο που καταφεύγει ο ίδιος σε αυτοεξορία σε χώρες μακρινές και πιο πρωτόγονες μακριά από το μοντερνισμό της εποχής του, κοντά στη φύση. Εκεί έρχεται πιο κοντά στον άνθρωπο μέσα από μια απλοϊκή προσέγγιση στην οποία τον μυούν οι αγνοί αυτόχθονες, εμπνέοντας τον έτσι στο να δημιουργήσει ένα νέο καλλιτεχνικό κύμα, αυτό των «Ναμπί» που χαρακτηρίζεται από γραμμές οξείς, πυκνά, στιβαρά χρώματα (μωβ-κόκκινο), φιγούρες χωρίς ιδιαίτερα χαρακτηριστικά μια ανεπιτήδευτη τεχνική που θυμίζει παιδική έκφραση και αναδύει πολύ έντονο συναίσθημα. Το όνομα του Πωλ Γκωγκέν αντανακλά μέσα στο κοινωνικό ασυνείδητο όχι μόνο έναν καλλιτέχνη, αλλά και μια μυθική προσωπικότητα. Άλλωστε, η περιπέτεια της ζωής του δεν είναι λιγότερο σημαντική από το έργο του μέσα στο οποίο αντικατοπτρίζεται. Το παιχνίδι της ζωγραφικής του γίνεται μάλιστα επίμονα μεταφυσικό μέσα στο έργο του με τίτλο που αποκαλύπτει τα υπαρξιακά ερωτήματα του ανθρώπου: «Από πού ερχόμαστε, τι είμαστε, πού πηγαίνουμε?», ενώ οι στίχοι του Μπωντλαίρ εκφράζουν την υπαρξιακή ερώτηση του ανθρώπινου είδους μέσα στο ποίημά του «Η προηγούμενη ζωή»:«Έζησα για πολύ καιρό σε μεγάλα σαλόνια…,Εκεί που ένοιωσα και ήρεμες ηδονές…,Μέσα στο γαλάζιο, των κυμάτων, της ομορφιάς, και των γυμνών σκλάβων…, ποτισμένων με μυρωδιές που δρόσιζαν το μέτωπο μου με φοίνικες…Και που η μόνη τους φροντίδα ήταν να εμβαθύνουν για να βρουν το… μυστικό που πονούσε την ψυχή μου…»Η γυναικεία φιγούρα που στον Μπωντλαίρ παίζει πρωτεύοντα και μοναδικό ρόλο, στον Γκωγκέν χρησιμοποιείται απλά και μόνο σαν ένα εργαλείο, ένα αντικείμενο τοποθετημένο μέσα στη φύση, την οποία τελικά ο Γκωγκέν παρουσιάζει με τον πρωτόγονο πολύ μοναδικό του τρόπο. «Μητέρα των αναμνήσεων, ερωμένη όλων των ερωμένων…Εσύ με τις ευχαριστίες σου, εσύ με τις υποχρεώσεις σου…Αυτοί οι όρκοι, αυτά τα αρώματα, αυτά τα ατέλειωτα φιλιά…Θα ξαναγεννηθούν άραγε από μια απαγορευμένη χαράδρα μέσα στις… σκέψεις μας όπως δείχνουν οι ξανανιωμένοι ήλιοι στον ουρανό?Αφού πλύθηκαν στα βάθη των θαλασσών…Ο! όρκοι, Ο! αρώματα, Ο! ατέλειωτα φιλιά!Η πρώιμη γοητεία των γυναικών…Μπέρδευα το άρωμα της γούνας…Με τη μυρωδιά της γυναίκας…Θυμάμαι…Τελικά, αγαπούσα τη μητέρα μου για την κομψότητά της…Ήμουν λοιπόν ένας νέος Δάντης…»Ο Μπωντλαίρ περιγράφει στο ποίημά του «Το πτώμα» τη γυναίκα με δύο μορφές, όμορφη και άσχημη, φρικτή και αξιολάτρευτη, γλυκιά και κτηνώδη, ευλογημένη και καταραμένη:«Πίσω από τα βράχια μια ανήσυχη σκύλα…Μας κοίταζε με θυμωμένα μάτια…Παραμονεύοντας την κατάλληλη στιγμή για να ξανά ορμήσει στους σκελετούς για να πάρει το κομμάτι από το κρέας που της είχε ξεφύγει,...Και παρ’ όλα αυτά θα είσαστε ίδια με αυτό το σκουπίδι...Μ’ αυτή την βρωμερή μόλυνση...Αστέρι των ματιών μου, ήλιε της φύσης μου…,Εσείς άγγελε και πάθος μου…,Ναι τέτοια θα είσαστε, βασίλισσα μ’ όλες τις χάρες του κόσμου…,Μετά τις τελευταίες ιεροτελεστίες…Όταν θα πάτε κάτω από τα φυλλώματα και τα πράσινα λουλούδια…Για να μουχλιάσετε μέσα στα κόκκαλα…Λοιπόν ομορφιά μου! Πείτε σ ’αυτό το σκουλήκι…Που θα σας φάει με τα φιλιά του…Ότι κράτησα στη μνήμη μου το σχήμα και το θεϊκό άρωμα σας…Από τους ξεχασμένους μου έρωτες...Αλλά η μητέρα του δεν μπορούσε να είναι η «σαρκική γυναίκα του». Γι ’αυτό η αντίληψη που είχε για τις γυναίκες ήταν πληγωμένη μέχρι θανάτου, από μια παλιά του, αρχική, αλλά καθοριστική απογοήτευση. Ζητά ευθύνες από τη μητέρα του, την κατηγορεί που εξανέμισε έτσι απερίσκεπτα τις αναμνήσεις του πρώτου της άνδρα...Εάν το έργο «Χαίρε Μαρία» είναι το τρισδιάστατο έργο της νεκρής φύσης, «Οι γυναίκες που προσεύχονται» και «Η Παρθένα με το Χριστό» φτάνουν να συνθέσουν μια ατμόσφαιρα ειρήνης βάζοντας σε ισορροπία τον άνθρωπο με τη φύση. Το μαυρισμένο δέρμα των γυναικών της Ταϊτής δημιουργεί μια αντίθεση με το κόκκινο των φορεμάτων τους. Υπάρχει μια αντίθεση ανάμεσα στην τρισδιάστατη παρουσίαση της νεκρής φύσης σε πρώτο πλάνο και της παρουσίασης του παρεό που φοράει η Αγία Παρθένα. Παρ ’όλη την πολλαπλότητα των ετερόκλιτων στοιχείων, ο Γκωγκέν φθάνει να δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα ησυχίας, δημιουργώντας μια σύνθεση με κάθετες και οριζόντιες γραμμές. Το φαινόμενο των ετερόκλιτων συναισθημάτων του Μπωντλαίρ που προέρχονται από την αμφιλεγόμενη γυναικεία προσωπικότητα είναι διάχυτο στο έργο του «Sed non Satiata»:«Και σε αγάπησα, αλύπητο, κτηνώδες ζώο...Ακόμα και με την ψυχρότητά σου μου φαίνεσαι πιο ωραίο...Δαίμονα χωρίς οίκτο! Ρίξε μου λιγότερες φλόγες...»Στον πίνακα με τίτλο «Οι γυναίκες της Ταϊτής στην παραλία», ο Γκωγκέν είναι γοητευμένος από τα παρεό με τα μεγάλα λευκά λουλούδια σε κόκκινο φόντο ή τα κίτρινα λουλούδια σε μπλε φόντο. Χρησιμοποιεί σχέδια όπως το διακοσμητικά στοιχεία για να δώσει ζωντάνια, αλλά επίσης ισορροπία στους όγκους.«Οι γυναίκες της Ταϊτής στην παραλία» με γεροδεμένο, ογκώδες σώμα είναι οι πρωταγωνίστριες αυτού του πίνακα. Η αινιγματική έκφραση τους αποκωδικοποιείται δύσκολα. Παρ ’όλο που κάθονται η μια δίπλα στην άλλη, φαίνονται να είναι απορροφημένες η κάθε μια από τις σκέψεις της.Βικέντιος Βαν Γκογκ : Γεννημένος σε μια χώρα με θλιβερό τοπίο βαθιά πληγωμένος από την οικογένειά του, ταλαντεύεται σε όλη τη ζωή του με τις φαντασιώσεις και τις ψευδαισθήσεις της ασθένειας που τον βασανίζει ανάμεσα στη ζωή και στο θάνατο, στο καλό και στο κακό. Απόλυτος εκφραστής του αέναου κύκλου της ζωής, του κοινωνικού ασυνείδητου, εκφράζει μέσα από τους πίνακές του την κοινωνική επανάσταση ενάντια στο παράλογο κατεστημένο, τη διαμαρτυρία της κοινωνίας που δεν μπορεί να εκφραστεί ενάντια στο συμβιβασμό της καθημερινότητας: ότι δηλαδή όλα έχουν ένα τέλος, ότι το σώμα φθείρεται και ότι μόνο μέσα από τον πόνο έρχεται η λύτρωση. Ο εγκλεισμός του σε άσυλα που ήταν για την κοινωνία ο τρόπος της για να τιμωρήσει τον παραλογισμό του, ήταν για τον ίδιο η μητρική αγκαλιά που ποτέ δεν είχε, για να νοιώσει γαλήνη και να μετουσιώσει τις αυτοκαταστροφικές του τάσεις σε στιγμές μεγαλειώδους δημιουργικότητας. Με οξείς γραμμές, χρωματικές ζώνες, επιλέγοντας αντικείμενα, σύμβολα συντροφιάς στην θανατερή μοναξιά του, δίνει έμφαση ταυτόχρονα, τόσο στον οριζόντιο όσο και στον κάθετο άξονα, ο πρώτος γιατί παραπέμπει στη γη όπου καταλήγει κάθε άνθρωπος όταν πεθαίνει και ο δεύτερος γιατί δείχνει την ανάταση ψυχής που νοιώθουμε όταν είμαστε κοντά στο Θεό, μετά τον θάνατό μας. Η έλλειψη της διάστασης του βάθους πεδίου δείχνει το προαίσθημά του για την μη προοπτική της σύντομης ζωής του, οι κοφτές γραμμές εκφράζουν τα ψυχωτικά του συναισθήματα, το απότομο τέλος που βάζει, ενώ το έντονο χολερικό κίτρινο, το συμπαγές κόκκινο και πράσινο καθώς και το μαύρο των κορακιών του τελευταίου του πίνακα, εκφράζουν το πάθος με το οποίο βίωνε κάθε στιγμή της ζωής του, αλλά και την ανάγκη του να φύγει από τα εγκόσμια που τον βασάνιζαν και να πάει στο «έξω από εδώ», για το οποίο πίστευε από την αρχή ότι ήταν γεννημένος. Ο θάνατος, κοινό σύμβολο τόσο για αυτόν όσο και για τον Μπωντλαίρ, εκφράζεται εξίσου και από τους δύο, με έντονες παρουσιάσεις λεκτικές και οπτικές και θριαμβεύει τελικά με την πραγματική του επίτευξη. Ο ΕΞΠΡΕΣΣΙΟΝΝΙΣΜΟΣ γεννιέται όχι μόνο μέσα από τεχνικά χαρακτηριστικά, αλλά και μέσα από την έκφραση (expression) του συναισθήματος του ίδιου του καλλιτέχνη που είναι ταυτόχρονα και ο εκφραστής της κοινωνίας. Ο Βικέντιος Βαν Γκογκ ζωγραφίζει το πόσο δύσκολο είναι να ζει κανείς, ακόμα και αν το θέλει πολύ. Είναι πληγωμένος και καταδικασμένος. Παρ ’όλα αυτά φιλοδοξεί με το έργο του να αγγίξει το ρεαλισμό, μπαίνει μέσα στον καμβά σαν να ήταν σε μάχη, εκφράζει άμεσα τα συναισθήματά του. Κάνει βαθιά ενδοσκόπηση, ίδια με αυτή του Μπωντλαίρ που γράφει μέσα στο «Σκελετό που δουλεύει» ή στο ποίημα «Μακάβριος χορός»:«Περήφανος, όσος κι ένας ζωντανός, για την αριστοκρατική του… κορμοστασιά, που είναι αδύνατη και υπερβολική…,στέκεται πάνω στις κλείδες και τους ώμους του…Η κυψέλη που βρίσκεται στις άκρες των δύο κλειδών που την στηρίζουν…Υπερασπίζεται σεμνά τις γελοίες παντομίμες…Τις επιτάφιες ομορφιές που προσπαθεί να κρύψει…Με βαθουλωτά μάτια φτιαγμένα από κενό και σκοτάδια..Κουνιέται μαλακά πάνω στους εύθραυστους σπονδύλους τηςΚαι με το κρανίο της τέλεια στολισμένο με λουλούδιαΟ! Γοητεία ενός «τίποτα» τρελά καλλωπισμένου!...Απαντάς, μεγάλε σκελετέ, στα πιο ακριβά μου γούστα!...»Και συνεχίζει…«Το κενό των ματιών σου είναι γεμάτο με φοβερές σκέψεις...Που κάνουν τον αηδιαστικό να νομίζει ότι είναι όμορφος...Βρωμάτε όλοι σας θανατήλα! Μυρωδάτοι σκελετοί !...Και με κάθε κλίμα, κάτω από τον ήλιο, ο Θάνατος σε θαυμάζει...».Ο χρόνος πρόδωσε τον Μπωντλαίρ, όπως προδίδει άλλωστε κάθε άνθρωπο, και αυτό εκφράζεται στο ποίημά του «Ο εχθρός»:«H νιότη μου ήταν μια τρικυμία με καταιγίδες…Απ’ όπου πέρασαν, από εδώ και από εκεί λαμπεροί ήλιοι...Ο κεραυνός και η θάλασσα προκάλεσαν όμως ένα τέτοιο ναυάγιο…Που ξέμειναν, πια, στον κήπο μου λίγα ροδοκόκκινα φρούτα...Ο πόνε! Ο πόνε! Ο χρόνος τρώει τη ζωή...Και είναι σκοτεινός εχθρός που τρώει την καρδιά μαςΜε το αίμα που χάνουμε τρέφεται και δυναμώνει....» Ο Βικέντιος συνεπαρμένος από την εσωτερική του λύσσα, φτάνει να δημιουργήσει το βαθύ κίτρινο το καλύτερό του χρώμα ενάντια στον χρόνο. Η μυστική δύναμη αυτού του κίτρινου δυναμώνει μέσα του το αίσθημα της ελπίδας. Χροιές μέθης και ζαλάδας αυτού του χρώματος βγαίνουν από τον πίνακα με τα «Ηλιοτρόπια». Για τον Βικέντιο όλα τα λουλούδια είναι φλόγες που θέλουν να γίνουν φως, ενώ μέσα στο σύστημα Συμβολισμού που λειτουργεί και σκέφτεται ο ζωγράφος τα ηλιοτρόπια συμβολίζουν τα ίδια του τα μάτια.Η «Έναστρη νύχτα» αποκαλύπτει μια εξαιρετική φαντασία, συνδυάζοντας ένα συναίσθημα ηρεμίας με την έκσταση. Σ ’αυτό το ονειρικό τοπίο, ο ουρανός ζωντανεύει με τερατώδη ζωή, με γιγαντώδη πλοκάμια και ιλιγγιώδη ρυθμό. Ο Συμβολισμός του Μπωντλαίρ, εκρήγνυται στον πίνακα του Βικέντιου «Σταχοχώραφο με μαύρα κοράκια» και εκφράζει τη σύγχυσή του ζωγράφου. Σαν τοπίο ίδιο με αυτά της Αποκάλυψης παρουσιάζεται το δράμα της κατάρρευσης του ζωγράφου. Μπορούμε να παρακολουθήσουμε την ψυχολογική εξέλιξη του Βικέντιου, μέσα από τις ανακαλύψεις που ο ίδιος έκανε για τη φύση και τους στροβιλισμούς της, την οργανική ζωή του σύμπαντος και μέσα σε αυτή την συνθλίβουσα μεγαλειότητα, την ευθραυστότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Ακολουθώντας τα θανατερά κοράκια, ο Βικέντιος Βαν Γκογκ μπαίνει στο τελευταίο του πίνακα για να πεθάνει εκεί: το τερατώδες τοπίο τελικά τον καταβρόχθισε. Αν και ακίνητος αυτός ο πίνακας χαρακτηρίζεται από μια κινητικότητα μεγάλης ταχύτητας. Εκεί ο ζωγράφος αποκαλύπτει με τη βοήθεια των χρωμάτων και των γραμμών μια ταχύτητα, ανυπομονησία, το άγχος του για να φύγει, να ξεφύγει, να πετάξει στο πουθενά...Τα κοράκια, με μεγάλη ταχύτητα, πετούν και προμηνύουν το θάνατο. Ο θάνατος παραμονεύει.... Ο Βικέντιος δηλώνει ότι μέσα από την τέχνη του θέλει να δείξει τη λύπη της ανθρώπινης ύπαρξης, τη βαθιά μοναξιά και τη δύναμη της σωτηρίας της φύσης. Στους πίνακες τους, αλλά και στην αλληλογραφία του, μιλούσε για το τέλος του αιώνα που ζούσε και για την επανάσταση που θα ακολουθούσε...Μέσα από την μελέτη μου αποδεικνύεται τελικά, ότι ο Μπωντλαίρ με το τολμηρό πρωτοποριακό του πνεύμα, καταργώντας στοιχεία του παρελθόντος, αφήνοντας το συναίσθημά του να κατακλύσει την τέχνη του και εκφράζοντας μέσα απ’ αυτήν την έντονη επιθυμία του να παραμείνει αθάνατος, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τους τρεις ζωγράφους. Πέρα από το ταλέντο που διέθεταν, όπως άλλωστε και ο ποιητής, χαρακτηρίζονταν από έναν πλούσιο συναισθηματικό κόσμο, από πάθος και ηρωισμό για να ανατρέψουν τα κατεστημένο. Μέσα απ 'αυτή την άπλετη ευαισθησία τους σε κάθε τι που ένοιωθαν, και το φιλελεύθερο πνεύμα τους, ο Κάρολος Μπωντλαίρ, ο Κλωντ Μονέ, ο Πωλ Γκωγκέν, και ο Βικέντιος Βαν Γκογκ κατόρθωσαν όχι μόνο να εκφραστούν, αλλά έκαναν την υπέρβαση μέσα από τη χρήση του «Συμβόλου» και δημιούργησαν τέχνη, προάγοντας την ανθρωπότητα.Μπόρεσα, λοιπόν, να αποδείξω ότι το έργο των καλλιτεχνών, καθώς και τα συναισθήματά τους αντιπροσωπεύουν την ανθρώπινη ύπαρξη και περιγράφουν τους διαφορετικούς τρόπους που κάθε άνθρωπος προσπαθεί να ξεφύγει από τον πόνο που κουβαλάμε μέσα μας, λίγο πολύ όλοι μας, που μεταφέρεται από γενεά σε γενεά μέσα από τα γονίδια μας, γιατί χάσαμε τον αιώνιο παράδεισο. Η ψυχική κατάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης ταλαντεύεται ανάμεσα στον πόνο, που προέρχεται από μέσα μας, και τη χαρά για να φύγουμε και να πάμε κάπου αλλού. Είναι μια συνεχής προσπάθεια να ξεφύγουμε από αυτό που μας πονάει: για τους ποιητές και τους ζωγράφους η μόνη άμυνα είναι να ζουν όσο πιο έντονα γίνεται, κλείνοντας μέσα σε μερικές στιγμές «Πρέπει να αγγίζουμε το συναίσθημά μας, αν θέλουμε να κάνουμε μια κοινωνική επανάσταση» Αποδεικνύεται, λοιπόν, απ’ όλη την εργασία ότι ξεκινώντας από τον Συμβολισμό που απέρριψε κάθε απαισιοδοξία του Ρομαντισμού, τα ζωγραφικά κινήματα του Ιμπρεσιονισμού, των Ναμπί και του Εξπρεσιονισμού, που εκπροσωπούνται από τον Μπωντλαίρ, το Μονέ, τον Γκωγκέν και το Βαν Γκογκ, αποκάλυψαν κάθε προηγούμενη αδυναμία και έδωσαν το βήμα στην απελευθέρωση της έκφρασης του συναισθήματος του ανθρώπου μέσα από την τέχνη.Τα προσωπικά ερωτήματα του Μπωντλαίρ και το «σύμπαν» που έχει δημιουργηθεί μέσα στα έργα του, που αναπαράγονται από τους τρεις ζωγράφους, σύμφωνα με τον τρόπο έκφρασης του καθενός, αποδεικνύουν ότι η τέχνη μπορεί να ξεπεράσει το πρόσκαιρο και το θάνατο, χάρη στην δημιουργικότητα που εγκαθιστά τα «δημιουργήματά της» μέσα στην αιωνιότητα !
Degree
thesis:*- Grantor dc:publisher
- National and Kapodistrian University of Athens
- Year dc:date
- 2010
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Authors dc:creator
-
- Stamati, Aikaterini
- Σταμάτη, Αικατερίνη
Subjects
dc:subject × 18- Ζωγραφική
- Ποίηση
- Μπωντλαίρ - Γκωγκέν γυναίκα
- Μπωντλαίρ - Μονέ φύση
- Μπωντλαίρ - Βαν Γκογκ θάνατος
- Τέχνη
- Art
- Painting
- Poetry
- Baudelaire - Gauguin woman
- Baudelaire - Mone nature
- Baudelaire - Van Gogh death
- Ανθρωπιστικές Επιστήμες και Τέχνες
- Γλώσσα και Λογοτεχνία
- Τέχνες (Τέχνες, Ιστορία της Τέχνης, Ερμηνευτικές Τέχνες, Μουσική)
- Humanities and the Arts
- Languages and Literature
- Arts (arts, history of arts, performing arts, music)
Rights
- Language dc:language
- fre
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- 10.12681/eadd/32218