National and Kapodistrian University of Athens
Ανάλυση έκφρασης, μελέτη και κλινική αξιολόγηση microRNAs (miRNAs) που συμμετέχουν στην ρύθμιση της έκφρασης ογκογονιδίων στη παιδική λευχαιμία
Abstract
dc:descriptionΗ οξεία λεμφοβλαστική λευχαιμία (ALL) αποτελεί μια ομάδα ετερογενών νεοπλασματικών διαταραχών, που χαρακτηρίζεται από συσσώρευση κακοήθων, πρόδρομων λεμφοειδών κυττάρων στο μυελό των οστών και, στις περισσότερες περιπτώσεις, στο περιφερικό αίμα. Κατατάσσεται ως ο πιο συχνός τύπος καρκίνου της παιδικής ηλικίας, που προκύπτει από επαναλαμβανόμενες γενετικές αλλοιώσεις που εμποδίζουν τη διαφοροποίηση των πρόδρομων Β- και Τ-λεμφοκυττάρων και οδηγούν στο μη φυσιολογικό κυτταρικό πολλαπλασιασμό και τελικά την επιβίωση τους. Η ALL αντιπροσωπεύει σχεδόν το 30% όλων των παιδικών καρκίνων και το 80% όλων των περιπτώσεων παιδιατρικών λευχαιμιών, ενώ παρουσιάζει συχνότητα εμφάνισης 4/100.000 σε παιδιά κάτω των 15 ετών. Τα miRNAs είναι μικρά (19-28 nt), μη κωδικά ενδογενή RNA μόρια που προέρχονται από δίκλωνα μόρια RNAs (dsRNAs). Επιδρούν στη γονιδιακή έκφραση, είτε διασπώντας το mRNA-στόχο, είτε εμποδίζοντας την διαδικασία της πρωτεϊνικής έκφρασης, και κατά επέκταση της μετάφρασης, με την πρόσδεσή τους στην 3’ αμετάφραστη περιοχή (3’UTR) του mRNA στόχου, μέσω της συμπληρωματικότητας των βάσεων τους. Επίσης, μια λανθασμένη μεταβολή στη λειτουργία τους μπορεί να οδηγήσει σε ογκογένεση και να επηρεάσει την εξέλιξη των όγκων, από το πρωταρχικό στάδιο έως το στάδιο της μετάστασης. Για το λόγο αυτό, χαρακτηρίζονται ως βασικοί μεσολαβητές στην εξέλιξη του καρκίνου και αποτελούν σπουδαίο αντικείμενο μελέτης από τις αρχές, κυρίως, της δεκαετίας του 1990. Στην παρούσα εργασία μελετήθηκαν τα επίπεδα έκφρασης των γονιδίων miR-125b, miR-143, miR-182 και miR195 σε 21 ζεύγη δειγμάτων μυελού των οστών από παιδιά, τα οποία πάσχουν από Οξεία Λεμφοβλαστική Λευχαιμία (ALL) σε φάση διάγνωσης και 33ης ημέρας εφαρμογής του θεραπευτικού πρωτοκόλλου, καθώς και 21 δείγματα “μαρτύρων”, δηλαδή δείγματα μυελού των οστών από παιδιά που δεν πάσχουν από ALL, αλλά ούτε και από κάποια άλλη κακοήθεια του αιμοποιητικού συστήματος. Η συλλογή των δειγμάτων πραγματοποιήθηκε από το Ογκολογικό Τμήμα του Νοσοκομείου Παίδων “Π.&Α. Κυριακού”. Το πειραματικό πρωτόκολλο, αρχικά, περιλαμβάνει την απομόνωση ολικού RNA, την αντίδραση πολυαδενυλίωσης (ΡΑΡ) και την αντίστροφη μεταγραφή (Reverse Transcription) του RNA προς cDNA με χρήση του ειδικού εκκινητή Poly(T) adapter. Ακολουθεί η ποσοτικοποίηση των cDNAs, με τη μέθοδο της ποσοτικής αλυσιδωτής αντίδρασης πολυμεράσης σε πραγματικό χρόνο (qReal time PCR) με χρήση της φθορίζουσας χρωστικής SYBR Green I. Ως ενδογενής μάρτυρας χρησιμοποιείται το snoRNA RNU48 και ως βαθμονομητής δείγμα μυελού των οστών από μάρτυρα. Τα δεδομένα των πειραμάτων αναλύθηκαν με βάση το μοντέλο σχετικής ποσοτικοποίησης 2-ΔΔCt και στη συνέχεια, πραγματοποιήθηκε στατιστική επεξεργασία και συσχέτισή τους με τα κλινικοεργαστηριακά δεδομένα των ασθενών. Σύμφωνα με τα στατιστικά δεδομένα, η έκφραση του miR-125b παρουσιάζεται μειωμένη στα διαγνωσθέντα με ALL παιδιά, σε σύγκριση με τα παιδιά που τους έχει χορηγηθεί 33 ημερών θεραπεία και σε σχέση με την ομάδα των μαρτύρων, με στατιστικώς σημαντική διαφορά p=0,003 και p <0,001 αντίστοιχα. Ως προς τη διαφοροδιάγνωση με ανάλυση ROC, το μόριο παρουσίασε μέτρια διαγνωστική αξία στη διάγνωση της ALL. Σε ασθενείς με καρυότυπο t(12;21) TEL-AML1, την 33η ημέρα θεραπείας, το miR-125b παρουσιάζεται υποεκφρασμένο, σε σύγκριση με τα επίπεδα έκφρασης του μορίου απουσίας της μετατόπισης, (p=0,020). Ακολούθως, σε ασθενείς με MRD 15ης ημέρας > 10% και θετική MRD 33ης ημέρας, παρατηρήθηκε την 33η ημέρα θεραπείας αυξημένη έκφραση του miR-125b (p=0,048 και p=0,044 αντίστοιχα). Σε ασθενείς που κατατάχθηκαν σε ομάδες ενδιάμεσου/υψηλού κινδύνου το μόριο στη διάγνωση παρουσίασε τάση (p=0,072) αυξημένης έκφρασης, σε σχέση με τους ασθενείς που άνηκαν σε ομάδες χαμηλού κινδύνου. Παρόμοια, το μόριο εμφάνισε αυξημένη έκφραση την 33η ημέρα θεραπείας, σε ασθενείς που ταξινομήθηκαν σε ομάδες υψηλού κινδύνου, σε αντίθεση με εκείνους που ανήκαν σε ομάδες χαμηλού/ ενδιάμεσου κινδύνου (p=0.048). Παρατηρώντας, λοιπόν, τα παραπάνω δεδομένα, το συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι το miR-125b δεν παρουσιάζει κάποια σημαντική συσχέτιση με η διάγνωση της νόσου, εκτός από μια τάση αύξησης στους ασθενείς σε ενδιάμεση/υψηλή ομάδα κινδύνου. Ωστόσο, παρουσιάζει αυξημένα επίπεδα έκφρασης την 33η ημέρα θεραπείας και μάλιστα σε ασθενείς με δυσμενή πρόγνωση. Η επεξεργασία των πειραματικών δεδομένων ανέδειξε τη μειωμένη έκφραση του miR-143, σε στατιστικά σημαντικό βαθμό (p<0,001), στα διαγνωσθέντα με ALL παιδιά, σε σύγκριση με τα παιδιά που τους έχει χορηγηθεί 33 ημερών θεραπεία και σε σύγκριση με την ομάδα των υγιών ατόμων. Επίσης, το μόριο χαρακτηρίστηκε από την διαφοροδιάγνωση ως ένας πάρα πολύ καλός διαγνωστικός βιοδείκτης της ALL. Παρατηρήθηκε, επίσης, αύξηση της έκφρασης του miR-143 από τις ηλικιακές ομάδες χαμηλού κινδύνου (1-5 ετών) προς τις ηλικιακές ομάδες υψηλού κινδύνου (<1 και >10 ετών) με στατιστικώς σημαντική διαφορά p=0,007. Η έκφραση του μορίου παρατηρείται ιδιαίτερα αυξημένη στα παιδιά άνω των 10 ετών την 33η ημέρα θεραπείας (p=0,007), ενώ στον λόγο έκφρασης 33η ημέρα/διάγνωση, το miR-143 εμφανίζεται επίσης, μειωμένο στα παιδιά κάτω των 10 ετών σε σχέση με εκείνα άνω των 10 ετών (p=0,009). Επίσης, τα επίπεδα έκφρασης του miR-143 παρουσιάστηκαν αυξημένα στους ασθενείς με T-ALL σε σχέση με εκείνους με CALLA+ Β-ALL (p=0,049). Παρουσία της κυτταρογενετικής ανωμαλίας t(12;21), το μόριο εμφάνισε μειωμένη έκφραση την 33η ημέρα θεραπείας (p=0,005). Στις διαφορετικές τιμές WBC, τα επίπεδα έκφρασης του μορίου παρουσιάζονται περισσότερο αυξημένα την 33η ημέρα στους ασθενείς με WBC διάγνωσης 50.000 κύτταρα/μL, σε σχέση με τους ασθενείς με WBC διάγνωσης <50.000 κύτταρα/μL, με επίσης σημαντική στατιστικώς διαφορά p=0,049. Το miR-143 παρουσιάστηκε αυξημένο κατά την 33η ημέρα, στους ασθενείς που παρουσίαζαν αριθμό βλαστών την 8η ημέρα στην περιφέρεια μεγαλύτερο των 1000 κυττάρων/μL, από ότι στους ασθενείς με αριθμό βλαστών την 8η ημέρα μικρότερο των 1000 κυττάρων/Μl (p=0,044). Παρατηρήθηκε, επίσης, αυξημένη έκφραση του μορίου την 33η ημέρα της θεραπείας στους ασθενείς με MRD >10% 15ης ημέρας με p=0,040. Επιπλέον, το miR-143 παρουσίασε την 33η ημέρα, αυξημένη έκφραση στους ασθενείς με θετική MRD 33ης ημέρας, σε σύγκριση με τους ασθενείς με αρνητική MRD (p=0,020). Συνεχίζοντας, διαπιστώθηκε ότι την 33η ημέρα θεραπείας, το miR-143 φαίνεται να αυξάνεται όσο αυξάνεται και ο βαθμός κινδύνου των ασθενών (p=0,018). Κατά την 33η ημέρα, το miR-143 παρουσίασε επίσης, αυξημένη έκφραση στους ασθενείς υψηλού κινδύνου σε σχέση με τους ασθενείς χαμηλού/ενδιαμέσου κινδύνου με στατιστικώς σημαντική διαφορά p=0,010. Το βασικό πόρισμα από την παραπάνω στατιστική μελέτη είναι ότι, το miR-143 εμφανίζει χακτηριστικά πάρα πολύ καλού διαφοροδιαγνωστικού βιοδείκτη αν και δε φαίνεται να παρουσιάζει κάποια σημαντική συσχέτιση με την πρόγνωση της νόσου κατά τη διάγνωση. Παρόλα αυτά, την 33η ημέρα θεραπείας είναι ξεκάθαρη η μεγαλύτερη αύξηση των επιπέδων της έκφρασής του σε ασθενείς που παρουσιάζουν κακή πρόγνωση. Η έκφραση του miR-182 εμφανίστηκε επίσης μειωμένη στα παιδιά με ALL κατά τη διάγνωση, σε σύγκριση με τα παιδιά την 33η ημέρα θεραπείας και σε σχέση με την ομάδα των υγιών ατόμων (p<0,001). Η έκφραση του μορίου κατά τη διάγνωση παρουσιάζεται αυξημένη μεταξύ 1-5 ετών και μεταξύ 6 έως <10 ετών (p=0,028). Όμοια αποτελέσματα διεξάχθηκαν και όταν ο προγνωστικός παράγοντας της ηλικίας εξετάστηκε ως διχότομη μεταβλητή με cutoff τα 10 έτη (p=0,032). Η έκφραση του miR-182 κατά τη διάγνωση εμφάνισε μειωμένη τάση έκφρασης (p=0,069) σε ασθενείς με θετική MRD 15ης ημέρας. Αντίθετα, ο λόγος έκφρασης 33η ημέρα/διάγνωση του miR-182 εμφανίζεται αυξημένος παρουσία θετικής MRD 15ης ημέρας (p=0,032). Την 33η ημέρα θεραπείας, το μόριο παρουσίασε αυξημένη έκφραση στους ασθενείς με MRD 15ης ημέρα, >10% με στατιστικώς σημαντική διαφορά p=0,044. Τέλος, το miR-182 παρουσίασε τάση αυξημένης έκφρασης (p=0,053) την 33η ημέρα θεραπείας για ασθενείς με θετική MRD 33ης ημέρας. Δεδομένου των παραπάνω αποτελεσμάτων είναι ορθό να υποστηριχθεί ότι η μικρότερη μείωση των επιπέδων του μορίου την ημέρα της διάγνωσης συνοδεύεται από ευνοϊκή πρόγνωση των ασθενών. Αντίθετα, την 33η ημέρα τα επίπεδα έκφρασης του miR-182 παρουσιάζονται περισσότερο αυξημένα σε ασθενείς με δυσμενή πρόγνωση.Τέλος, η διαφοροδιαγνωστική αξία του μορίου παρουσιάστηκε στα επιθυμητά επίπεδα θέτωντας το ως έναν πιθανό καλό διαγνωστικό βιοδείκτη. H έκφραση του miR-195 εμφανίστηκε μειωμένη στα παιδιά με ALL κατά τη διάγνωση, σε σύγκριση με τα παιδιά την 33η ημέρα θεραπείας και με την ομάδα των μαρτύρων, με στατιστικώς σημαντική διαφορά p<0,001. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το miR-195, όπως και το miR-182, παρουσίασε καλή διαφοροδιαγνωστική αξία στην ALL. Το μόριο, στη συνέχεια, εμφάνισε τάση για μειωμένη έκφραση σε παιδιά άνω των 10 ετών, σε σύγκριση με παιδιά μικρότερα των 10 ετών (p=0,060). Σε ασθενείς με περισσότερα των 50 χρωμοσωμάτων στους λεμφοβλάστες, ο λόγος έκφρασης 33η ημέρα/διάγνωση του miR-195 παρουσίασε μειωμένη τάση, σε σχέση με τους υπόλοιπους ασθενείς (p=0,055). Για την MRD 33ης ημέρας, το μόριο παρουσίασε την 33η ημέρα θεραπείας τάση (p=0,063) για αυξημένη έκφραση, για ασθενείς με θετική MRD. Τέλος, ο λόγος έκφρασης 33η ημέρα/διάγνωση του μορίου εμφάνισε τάση αυξημένης έκφρασης (p=0,069) στους ασθενείς υψηλού κινδύνου. Συμπερασματικά, τα περισσότερο αυξημένα επίπεδα έκφρασης του miR-195 την 33η ημέρα σχετίζονται με δυσμενή πρόγνωση. Συνοπτικά, η διαφοροδιαγνωστική αξία και των τεσσάρων μορίων παρουσιάστηκε ικανοποιητική. Πρώτο, το miR-143, χαρακτηρίστηκε ως πάρα πολύ καλός βιοδείκτης, με τα miR-182 και miR-195 να ακολουθούν στη διαγνωστική αξία. Το miR-125b εμφάνισε αρκετά καλή διαγνωστική αξία, όχι όμως τόσο καλή όσο τα τρια υπόλοιπα μόρια. Δεδομένου ότι και τα miR-143, miR-182 και miR-195 παρουσίασαν αυξημένα επίπεδα έκφρασης την 33η ημέρα θεραπείας, ενώ ήταν μειωμένα κατά τη διάγνωση, μπορεί να υποτεθεί η ογκοκατασταλτική δράση τους. Για το miR-125b τα δεδομένα της εργασίας δε συμφωνούν απόλυτα με την ήδη υπάρχουσα βιβλιογραφία και πιθανόν να χρειάζεται να πραγματοποιηθούν μεταγενέστερες μελέτες με μεγαλύτερο αριθμό δειγμάτων, ώστε να διαξεχθεί πιο έγκυρο συμπέρασμα για τη δράση του στην ALL. Επίσης, αξίζει να σημειωθεί ότι και τα τέσσερα μόρια συσχετίστηκαν με δυσμενή πρόγνωση, κάθε φορά που τα επίπεδά τους παρουσιάζονταν αρκετά αυξημένα την 33η ημέρα θεραπείας. Ωστόσο, είναι απαραίτητο να σημειωθεί ότι πρέπει να πραγματοποιηθούν έρευνες με μεγαλύτερο αριθμό ασθενών για να εξακριβωθεί η ορθότητα και η εγκυρότητα των παραπάνω συμπερασμάτων με μεγαλύτερη στατιστική ισχύ.
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Author dc:creator
-
- Δρακάκη- Καβαλάρη Ιωάννα
Rights
- Language dc:language
- Ελληνικά, Greek
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:1315744