Abstract
dc:descriptionΠερίληψη Με την διπλωματική μου εργασία «Η έννοια του θείου στον Ξενοφάνη» αποσκοπώ σε μία σύντομη προσέγγιση της έννοιας του θείου στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία και πιο συγκεκριμένα στον προσωκρατικό φιλόσοφο Ξενοφάνη. Στο πρώτο κεφάλαιο, που τιτλοφορείται «η έννοια του θείου στον πρώιμο ελληνικό στοχασμό», εξετάζω την θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα. Το ιδιαίτερα σημαντικό αυτό κεφάλαιο αποτελεί ουσιαστικά μία εισαγωγή στην θρησκευτική παράδοση της αρχαίας ελληνικής πραγματικότητας, της οποίας τις νόρμες και τα στερεότυπα θα κριτικάρει έντονα ο Ξενοφάνης. Μέσα από την ιστορική εξέλιξη των αρχαίων Ελλήνων και των θρησκευτικών τους παραδόσεων, από τις μετακινήσεις των πρώτων πληθυσμών τους, τους σπουδαίους πολιτισμούς των Μυκηναίων και της Μινωϊκής Κρήτης, τις επαφές τους με άλλους πολιτισμούς και τις θρησκευτικές δοξασίες και συνήθειες αυτών των πολιτισμών, θα καταλήξουμε στην επική παράδοση του Ομήρου και του Ησιόδου. Οι θεοί των αρχαίων Ελλήνων λαμβάνουν τα χαρακτηριστικά που τους προσδίδουν ο Όμηρος και ο Ησίοδος, στους οποίους ο Ξενοφάνης θα ασκήσει έντονη κριτική. Η αρχαία ελληνική θρησκεία συμπορεύεται με την «αφαιρετική σκέψη» του αρχαίου ελληνικού κόσμου, κάτι που οδήγησε σε έναν ευρύτερο «πνευματικό αυτοσχεδιασμό», απόρροια του οποίου ήταν τα έντονα ανθρωπομορφικά στοιχεία που αποδίδονταν στους θεούς και θεές των προγόνων μας. Ένας ανθρωπομορφισμός που δεν περιοριζόταν στα εξωτερικά χαρακτηριστικά των θεών, αλλά επεκτεινόταν και σε στοιχεία του «χαρακτήρα» τους. Αυτός ο έντονος ανθρωπομορφισμός επέφερε ένα πρώιμο αρχαίο ελληνικό διαφωτισμό, την συμβολή του οποίου στην επικύρωση της φιλοσοφικής αυτοπραγμάτωσης του ατόμου, επισημαίνω αναλυτικά στο δεύτερο κεφάλαιο της εργασίας μου. Το δεύτερο, λοιπόν, κεφάλαιο που τιτλοφορείται «οι περί θεού αντιλήψεις στους Προσωκρατικούς», τονίζει την σπουδαιότητα και την συμβολή της φιλοσοφίας των «φυσιολογικών ή φυσικών» φιλοσόφων στην προσπάθεια της αναζήτησης και της απόκτησης της γνώσης μέσα από την «όραση» και την «θεωρία». Το πνευματικό κίνημα των προσωκρατικών φιλοσόφων της Ιωνίας γέννησε την ερευνητική σκέψη και τον αδέσμευτο, κατά προέκταση, στοχασμό, που προβαίνει στην αναζήτηση των απαρχών των όντων και της αρχής του φυσικού κόσμου. Στο τρίτο κεφάλαιο, «η έννοια του θείου στον Ξενοφάνη», αναδεικνύεται η σκέψη αυτού του πολύ σημαντικού και πολυταξιδεμένου Κολοφώνιου Προσωκρατικού φιλοσόφου. Αναλύοντας αρχικά τους όρους θεολογία και θεολόγος, εξηγώ τη σημασία και το περιεχόμενο που αυτοί είχαν στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Επιπλέον, επισημαίνεται και η διαφοροποίησή τους από την χριστιανική θεολογία, τόσο σε εννοιολογικό επίπεδο, όσο και σε επίπεδο περιεχομένου. Αφού αναλύονται οι εν λόγω έννοιες, γίνεται αναφορά στο επαναστατικό πνεύμα του Ξενοφάνη και μελετάται, μέσα από πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές, η επικριτική του στάση απέναντι στην Ολύμπια θρησκεία και τις καθιερωμένες αντιλήψεις περί θείου. Καταγράφεται παράλληλα η αντίθεσή του με το μέγεθος των τιμών που αποδίδονταν στους αθλητές και προβάλλει την αξία του νοός έναντι της ρώμης του σώματος για την καλύτερη λειτουργία της πολιτείας. Τονίζεται η έμπρακτη στάση του φιλοσόφου στην εισαγωγή ενός «πρώιμου διαφωτισμού» ενάντια στο καθιερωμένο θρησκευτικό σύστημα και αντιστοίχως στην «καθιερωμένη εικόνα των θεών». Προσεγγίζω τον Θεό του Ξενοφάνη και την υπεροχή του έναντι «θεών και ανθρώπων, μια προσέγγιση που καταδεικνύει και την αντίθεση του φιλοσόφου έναντι των ανθρωπομορφικών στοιχείων που απέδιδαν οι σύγχρονοί του στις θεότητες, αλλά και που παράλληλα αντίκειται στην όποια διάθεση υποτίμησης της δύναμης του νοός. Ο Ξενοφάνης προσδίδει στον θεό την ιδιότητα της ακινησίας, η οποία του προσφέρει την δυνατότητα να βλέπει, να ακούει και να κατανοεί τα πάντα. Αυτή, λοιπόν, η ιδιότητα της ακινησίας και οι δυνατότητες που αυτή παρέχει στον Θεό, είναι η αιχμή του δόρατος στην αντίθεσή του με τις ανθρωπομορφικές ιδιότητες των Θεών της θρησκευτικής παραδόσεως που πηγάζει από τα έργα του Ομήρου και Ησιόδου και που ουσιαστικά οδηγεί σε μία «αποτίναξη» των κρατούντων παραδοσιακών αξιών των ανθρωπόμορφων θεών. Ο προσωκρατικός μας φιλόσοφος εισαγάγει την ιδέα ενός θεού «συμφύτου με τον κόσμο», ενώ παράλληλα είναι ο πρώτος που προβάλλει τον μονοθεϊσμό, γι’αυτό άλλωστε θα κληθεί και θεολόγος. Τα παραπάνω υποστηρίζονται από τις θεολογικές του προτάσεις, ότι δηλαδή υπάρχει ένας θεός, ότι η σοφία του θεού πρέπει να κατευθύνει και να προσανατολίζει τις ανθρώπινες πράξεις και τέλος ότι ο θεός αυτός είναι ακίνητος. Αυτή η τελευταία «θεολογική» θέση του Ξενοφάνη, αποτελεί ουσιαστικά προαναγγελία στο «πρῶτον κινοῦν ἀκίνητον» του Αριστοτέλη.
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Authors dc:creator
-
- Μπαρούτης Παναγιώτης
- Baroutis Panagiotis
Subjects
dc:subject × 2Rights
- Language dc:language
- Ελληνικά, Greek
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:2763377