Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

Συμβολή στη μελέτη της υστεροβυζαντινής ναοδομίας: οι σταυρεπίστεγοι ναοί της Εύβοιας

Abstract

dc:description

Ο τύπος του σταυρεπίστεγου ναού εμφανίστηκε στα μέσα του 13ου αι. και διαδόθηκε κυρίως στην Ήπειρο, τη δυτική κυρίως Θεσσαλία, τη Στερεά Ελλάδα συμπεριλαμβανομένης της Εύβοιας, την Πελοπόννησο και την Κρήτη. Το πιθανότερο είναι ότι στη δημιουργία του τύπου συνέβαλαν στοιχεία της βυζαντινής αρχιτεκτονικής, όπως η σταυρεπίστεγη διάταξη των θόλων στους νάρθηκες σταυροειδών εγγεγραμμένων ναών, σε συνδυασμό με την άσκηση δυτικών επιρροών ως προς την εφαρμογή της ιδέας του εγκάρσιου χώρου. Η Εύβοια αποτελεί μία από τις περιοχές με τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις σταυρεπίστεγων. Ο τύπος εμφανίστηκε στο νησί γύρω στα μέσα του 13ου αι. κατά την περίοδο της λατινοκρατίας (1204-1470) και εξαπλώθηκε πιθανόν στο πλαίσιο της προσωρινής ανακατάληψης της Εύβοιας από τον Λικάριο (1276-1279) για λογαριασμό του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου (1259-1282). Στη διάδοση του τύπου στην Εύβοια συντέλεσε η επανασύσταση της ορθόδοξης Επισκοπής Αυλώνος στην περιοχή του Αυλωναρίου της κεντρικής Εύβοιας και η ανέγερση πιθανόν στα μέσα του 13ου αι. ή στο β΄ μισό του 13ου αι. του μεγάλου επισκοπικού πιθανότατα ναού του Αγ. Δημητρίου στα Χάνια Αυλωναρίου, που αποτελεί αρχιτεκτονικό unicum ως ο μεγαλύτερος σταυρεπίστεγος τύπου Α1, που επιπλέον φέρει τοξωτά ανοίγματα επικοινωνίας με τα πλάγια μάλλον μεταγενέστερα κλίτη. Δεν αποκλείεται επίσης η εξάπλωση του τύπου να οφείλεται εν μέρει και στην επίδραση των υστεροβυζαντινών σταυρεπίστεγων της Αττικής. Σώζονται 18 υστεροβυζαντινοί σταυρεπίστεγοι, η πλειονότητα των οποίων ανήκει στην παραλλαγή Α1, με αδιάσπαστους δηλαδή και συνεχείς τους μακρούς τοίχους, ενώ τέσσερις στην παραλλαγή Α2, με εσοχή της εγκάρσιας καμάρας στους μακρούς τοίχους. Είναι άνισα κατανεμημένοι, καθώς οι περισσότεροι, συνολικά δεκατέσσερις, κτίστηκαν στην κεντρική Εύβοια, τρεις στη νότια και ένας μόνο στο βόρειο τμήμα του νησιού. Οι πιο πολλοί χρονολογούνται στην περίοδο από το 1260 και κυρίως από τα τέλη του 13ου αι. ως και την πρώτη δεκαετία του 14ου, όπου σημειώνεται η μεγαλύτερη έξαρση της κατασκευής τους και οι λιγότεροι στο υπόλοιπο του 14ου αι. Αποτελούν λιτές κατασκευές από αργολιθοδομή, με ημικυλινδρικές ή ελαφρώς οξυκόρυφες καμάρες και αξιόλογο τοιχογραφικό διάκοσμο. Ωστόσο ορισμένοι, όπως ο Άγ. Δημήτριος στα Χάνια Αυλωναρίου, η Οδηγήτρια Σπηλιών, η Παναγίτσα Βάθειας και ο Άγ. Γεώργιος Γυμνού είναι κτισμένοι με περισσότερο φροντισμένη τοιχοποιία, που συμπεριλαμβάνει και τμήματα με πλινθοπερίκλειστο σύστημα και φέρουν αξιόλογο κεραμοπλαστικό και γλυπτό διάκοσμο. Δεν λείπουν επίσης, έστω σε μικρή έκταση, κατασκευαστικά στοιχεία δυτικών επιρροών. Όπως συμπεραίνουμε και από τις επιγραφές, που διατηρούνται σε λίγους από αυτούς, πιθανότατα κτίστηκαν από οικογένειες Ελλήνων αρχόντων-μεγαλοκτηματιών, που διατήρησαν την περιουσία και τα προνόμιά τους συμμετέχοντας στη λατινική διοίκηση.

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Authors dc:creator
  • Παπαδημητρίου Δημήτριος
  • Papadimitriou Dimitrios

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
Ελληνικά, Greek

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:2819506

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Παπαδημητρίου Δημήτριος; Papadimitriou Dimitrios. Συμβολή στη μελέτη της υστεροβυζαντινής ναοδομίας: οι σταυρεπίστεγοι ναοί της Εύβοιας. 2018. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2819506