Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

Νευροψυχιατρικές διαταραχές της HIV λοίμωξης

Abstract

dc:description

Από πολλές απόψεις, το AIDS και άλλες εκδηλώσεις της HIV λοίμωξης, μπορεί να θεωρηθούν ένα παράδειγμα μιας σύνθετης και σοβαρής ιατρικής ασθένειας, δηλαδή το πρότυπο των ασθενειών που συνιστούν το πεδίο της ψυχοσωματικής ιατρικής. Τα συχνότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει κανείς στην ψυχιατρική του AIDS περιλαμβάνουν: ψυχιατρικές και σωματικές εκδηλώσεις και επιπλοκές της ασθένειας ή της θεραπείας της, ψυχολογική απάντηση στην ασθένεια ή θεραπείες της, και παράλληλη συνεκδήλωση ιατρικής και ψυχιατρικής ασθένειας. Κλινικές παρατηρήσεις υποδεικνύουν ότι οι αμυντικοί μηχανισμοί του οργανισμού δέχονται ρυθμιστικές επιδράσεις από το νευροενδοκρινικό σύστημα του οποίου, κατ’ αντιστοιχία, επηρεάζουν τη λειτουργία. Εκφράζεται πλέον η υπόθεση ότι το ανοσιακό σύστημα αποτελεί ένα εσωτερικό αισθητήριο όργανο, το οποίο αναγνωρίζει μη αντιληπτά ερεθίσματα, όπως τα βακτήρια, τους ιούς και άλλα αντιγόνα, και μεταδίδει πληροφορίες στο νευροενδοκρινικό σύστημα μέσω ορμονών που εκκρίνονται από τα λεμφοκύτταρα. Στη σύγχρονη ιατρική είναι πλέον διάχυτη η αντίληψη ότι η κατάθλιψη και το στρες συνοδεύονται από αυξημένο κίνδυνο εκδήλωσης νοσημάτων ανοσιακής αιτιολογίας, όπως καρκίνου, αυτοάνοσων νοσημάτων και λοιμώξεων, περιλαμβανομένου ακόμα και του AIDS. Το στρες αναφέρεται στις καταστάσεις εκείνες κατά τις οποίες μια περιβαλλοντική απαίτηση υπερβαίνει τη φυσική ρυθμιστική ικανότητα του οργανισμού και αποτελεί, μέχρι στιγμής, το καλύτερα μελετημένο πρότυπο νευροενδοκρινικής ρύθμισης της ανοσιακής απάντησης. Ανεξάρτητα από τη φύση του στρες (φυσικό, χημικό, ψυχοκοινωνικό), ο κοινός μηχανισμός δια του οποίου επηρεάζει τις ανοσιακές λειτουργίες συνίσταται στη διέγερση του επινεφριδιακού φλοιού, αποτέλεσμα της οποίας είναι η έκκριση κορτικοστεροειδών και η διέγερση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος που εκφράζεται με την απελευθέρωση κατεχολαμινών, οι οποίες λειτουργούν ως ορμόνες και ως νευροδιαβιβαστές. Η νευροενδοκρινική και η συναισθηματική απάντηση, οι οποίες συνιστούν τη διεργασία προσαρμογής του οργανισμού στο στρες, αρχίζουν με την αξιολόγηση των στρεσογόνων μηνυμάτων στο μεταιχμιακό σύστημα του εγκεφάλου, όπου επιτυγχάνεται η σύγκρισή τους με τις προηγούμενες εμπειρίες του ατόμου, και συνεχίζουν στον υποθάλαμο ο οποίος απαρτιώνει τις πληροφορίες στο πλαίσιο του εσωτερικού περιβάλλοντος και προσαρμόζει ανάλογα τη συμπαθητική δραστηριότητα και την ορμονική έκκριση. Η σημασία της επικοινωνίας του συμπαθητικού νευρικού συστήματος με το ανοσοποιητικό υποστηρίζεται από το γεγονός ότι τα λεμφικά όργανα είναι ο πρωταρχικός τόπος όπου γίνεται η αντιγραφή του ιού. Κατά συνέπεια, η εννεύρωση αυτών των περιοχών από το συμπαθητικό νευρικό σύστημα μπορεί να επηρεάσει δραματικά την εξέλιξη της λοίμωξης. Η έρευνα στη ψυχονευροανοσολογία έχει μελετήσει τους πιθανούς βιοσυμπεριφορικούς μηχανισμούς, δια των οποίων ψυχοκοινωνικοί παράγοντες επηρεάζουν την εξέλιξη της νόσου. Η αναμονή των αποτελεσμάτων της εξέτασης για αντισώματα κατά του ιού, η επίπτωση από την ανακοίνωσή τους, (είτε τα αποτελέσματα είναι αρνητικά είτε θετικά), η εμφάνιση των πρώτων συμπτωμάτων της νόσου, αλλαγές σε επαγγελματικά σχέδια, τρόπο ζωής καθώς και διαπροσωπικές σχέσεις, οι επιβαρύνσεις από μια σύνθετη ιατρική αγωγή συνιστούν ιδιαίτερα αγχογόνες εμπειρίες. Οι τελευταίες, είναι δυνατόν να δημιουργήσουν μια κατάσταση χρόνιου στρες, που πιθανόν να εξασθενήσει σημαντικά την ικανότητα συναισθηματικής προσαρμογής στις τρέχουσες απαιτήσεις της νόσου. Ως εκ τούτου, οροθετικά άτομα διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο να εμφανίσουν μια διαταραχή προσαρμογής ή μια συναισθηματική διαταραχή κατά τη διαδρομή της HIV λοίμωξης. Υπάρχουν ενδείξεις ότι τόσο διάφορες αρνητικές συναισθηματικές καταστάσεις (όπως άγχος, θυμός, κατάθλιψη) ή αρνητικές προσδοκίες σχετικά με το AIDS (μοιρολατρική στάση) όσο και συσσωρευτικά αρνητικά γεγονότα ζωής έχουν θετική συσχέτιση με αύξηση του ιικού φορτίου, ταχύτερη εξέλιξη της νόσου, και αύξηση της θνησιμότητας σε οροθετικά άτομα. Αντιθέτως, υπεραισιόδοξες εκτιμήσεις και ακολούθως προσδοκία θετικής έκβασης της HIV λοίμωξης ή μια έντονη γνωσιακή επεξεργασία και στοχαστική εμβάθυνση προς αναζήτηση νοήματος σε θέματα σχετικά με την απώλεια, σε πενθούντα οροθετικά άτομα συνοδεύονταν από βραδύτερη πτώση των CD4+ και μακρότερη επιβίωση. Η ελαττωμένη κορτιζόλη είναι μια ευλογοφανής ερμηνεία για τις επιπτώσεις της αναζήτησης νοήματος στη κατάσταση υγείας. Άτομα που ζουν με HIV/AIDS μπορεί να βιώσουν όχι μόνο την απώλεια των αγαπημένων τους, παιδιών, συντρόφων, γονέων και φίλων, αλλά και απώλειες που αφορούν την ίδια τη νόσο όπως έκπτωση καρδιακής, νεφρικής, αναπνευστικής λειτουργίας, απώλεια όρασης, απώλεια γνωστικής λειτουργίας. Ενώ τέτοιες απώλειες παρουσιάζονται σε πολλά σοβαρά και χρόνια νοσήματα, όπως λόγου χάρη καρκίνο, διαβήτη και νευρολογικές ασθένειες, στα άτομα με AIDS όλα αυτά τα νοσήματα μπορεί να είναι μέρος της βασικής νόσου τους ή να συνυπάρχουν με αυτήν. Αίσθημα απώλειας και θλίψη, με θρήνο και πένθος συνήθως ακολουθούν αυτά τα τραγικά συμβάντα. Η θλίψη είναι ένα φυσιολογικό και αναμενόμενο συναίσθημα, που εκλύεται υπό ορισμένες ψυχοπιεστικές συνθήκες. Αυτό που δημιουργεί σύγχυση είναι το γεγονός ότι η θλίψη και η κατάθλιψη αποτελούν, σε βιωματικό επίπεδο, ταυτόσημες συναισθηματικές εμπειρίες. Από αυτή τη ταύτιση απορρέει η εσφαλμένη εντύπωση ότι οφείλονται στα ίδια αίτια και κατ’ επέκταση υπακούουν στους ίδιους θεραπευτικούς χειρισμούς. Αντιθέτως, η κατάθλιψη είναι ένα παθολογικό συναίσθημα, δηλαδή είτε μη αναμενόμενο με βάση τις συνθήκες, είτε υπερβολικό σε ένταση ή διάρκεια, αποτελεί δε το βασικό σύμπτωμα της καταθλιπτικής διαταραχής. Η θλίψη αφ’ εαυτής δεν ακολουθείται από ελάττωση των CD4+ παρά μόνον όταν παρουσιαστούν καταθλιπτικά συμπτώματα, όπως η αυτομομφή, τα οποία αντανακλούν ένα επιπλεγμένο πένθος. Παρότι το πένθος θεωρείται φυσιολογική και αναμενόμενη αντίδραση στη διάγνωση της HIV λοίμωξης και σε μια συναισθηματική απώλεια, τα κλινικά δεδομένα αποδίδουν μεγάλη σημασία στη συμμετοχή του δυσεπίλυτου πένθους στην εξέλιξη της νόσου με ταχύτερη πτώση των CD4+. Σε μελέτες που έχει εξεταστεί η επίπτωση των παρεμβάσεων στο πένθος όσον αφορά την εξέλιξη της HIV λοίμωξης έχει δειχθεί ότι ασθενείς που συμμετείχαν σε ομάδες ψυχολογικής υποστήριξης ή ομαδική ψυχοθεραπεία παρουσίαζαν σημαντικά ελαττωμένο ιικό φορτίο, συμπεραίνοντας έτσι ότι η έγκαιρη ψυχολογική παρέμβαση μπορεί, όχι μόνο να βελτιώσει τη ποιότητα ζωής των ασθενών με HIV/AIDS, αλλά επίσης να έχει άμεση επίπτωση στη πορεία της λοίμωξης. Σύμφωνα με ορισμένες απόψεις, η πλέον κοινή κλινική διαταραχή μεταξύ των HIV ασθενών, θεωρείται η διαταραχή προσαρμογής. Διαταραχές προσαρμογής ορίζονται ως «βραχείες, δυσπροσαρμοστικές αντιδράσεις σε σημαντικούς στρεσογόνους παράγοντες που συμβαίνουν εντός τριών μηνών από την εμφάνιση του παράγοντα». Η κλινική εικόνα μπορεί να ποικίλλει: άλλοτε κυριαρχούν τα καταθλιπτικά συμπτώματα, άλλοτε τα αγχώδη, άλλοτε η διαταραχή της συμπεριφοράς και άλλοτε η εικόνα είναι μεικτή. Οι διαταραχές προσαρμογής συχνά συνοδεύουν την εξέταση για αντισώματα κατά του HIV, ανεξαρτήτως των αποτελεσμάτων της. Ενώ οι συνέπειες ενός οροθετικού αποτελέσματος είναι περισσότερο προφανείς, και μπορεί να εκδηλώνονται είτε με αγχώδη είτε με καταθλιπτικά χαρακτηριστικά, είναι εξίσου σημαντικό να σημειωθεί ότι μια οροαρνητική απάντηση σε μερικά άτομα μπορεί να προκαλέσει ακόμα και συναισθήματα ευφορίας με συνοδές διαταραχές συμπεριφοράς που χαρακτηρίζονται από ακραίες πράξεις όπως αχαλίνωτη σεξουαλική δραστηριότητα και κατάχρηση ουσιών. Ο ιδανικός τρόπος θεραπείας των διαταραχών προσαρμογής είναι η συντηρητική αντιμετώπιση με υποστηρικτική ή άλλου τύπου κατάλληλη ψυχοθεραπεία. Τα φάρμακα χρησιμοποιούνται περισσότερο ως στρατηγική ενίσχυσης του θεραπευτικού αποτελέσματος παρά ως πρωταρχικός τρόπος θεραπείας. Στους οροθετικούς ασθενείς, πέραν της διαταραχής προσαρμογής, είναι συχνή η εμφάνιση της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής ή καταθλιπτικής νόσου. Είναι μείζων αιτία ψυχικής δυσφορίας και οδύνης ενώ παράλληλα έχει σοβαρή επίπτωση στη ποιότητα ζωής και στη συμμόρφωση στη θεραπεία. Η κλινική εικόνα περιλαμβάνει τα συμπτώματα: καταθλιπτικό συναίσθημα, ανηδονία, απαισιοδοξία, ψυχοκινητική ανησυχία ή επιβράδυνση, μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης, μειωμένη ικανότητα σκέψης, συναίσθημα ανικανότητας ή ενοχής, αναποφασιστικότητα, αυτοκτονικό ιδεασμό, απώλεια ενεργητικότητας, κόπωση, σε συνδυασμό με νευροφυτικές μεταβολές όπως διαταραχή του ύπνου και της όρεξης. Αυτά τα τελευταία σημεία, συχνά συγχέονται με τη βασική νόσο, καθώς αυτή συνήθως προκαλεί κόπωση, ανορεξία και σύνδρομα απίσχνανσης, καθιστώντας τη διάγνωση της κατάθλιψης σοβαρό διαφοροδιαγνωστικό πρόβλημα σε αυτή την ομάδα ασθενών. Επιπροσθέτως, σωματικά συμπτώματα της κατάθλιψης μπορεί να συγχέονται με ευκαιριακές λοιμώξεις, περιπλέκοντας περαιτέρω τη διαφορική διάγνωση και αυξάνοντας τη χρήση των ιατρικών υπηρεσιών. Η μείζων καταθλιπτική διαταραχή διαγιγνώσκεται σε διπλάσια συχνότητα στους οροθετικούς συγκριτικά με τους οροαρνητικούς αλλά συχνά υποδιαγιγνώσκεται και υποθεραπεύεται. Η κατάθλιψη είναι η συχνότερη αιτία για ψυχιατρική παραπομπή των ατόμων με HIV λοίμωξη. Σε αυτό το πληθυσμό, έως το 85% των οροθετικών αναφέρουν κάποια καταθλιπτικά συμπτώματα όπως ελάσσονες καταθλίψεις και δυσθυμία που μπορεί να μη πληρούν τα διαγνωστικά κριτήρια για μείζονα καταθλιπτική διαταραχή. Η θεραπευτική αντιμετώπιση περιλαμβάνει φαρμακευτική αγωγή και ψυχοθεραπευτική παρέμβαση. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να ασκήσει βαθιά επίδραση στη βαρύτητα της καταθλιπτικής νόσου και στον κίνδυνο υποτροπής, ενώ είναι πιθανό να προσφέρει προστατευτικά αποτελέσματα στο ανοσοποιητικό σύστημα, ακόμα κι ένα χρόνο μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας. Σε οποιαδήποτε περίοδο κατά τη διαδρομή της HIV λοίμωξης μπορεί να παρουσιαστεί μανία, αλλά η εμφάνισή της γενικά διαχωρίζεται σε δυο κατηγορίες: Μια προϋπάρχουσα διπολική διαταραχή που προηγήθηκε της ορομετατροπής ή που δε σχετίζεται άμεσα με τη νόσο (πρωτογενής διπολική διαταραχή) και το σύνδρομο μανίας τελικού σταδίου (δευτερογενής ή οργανική μανία).Η διαταραχή αυτή χαρακτηρίζεται ως «διπολική», επειδή η διάθεση του ατόμου παρουσιάζει ακραίες διακυμάνσεις ανάμεσα σε δυο συναισθηματικούς πόλους, τη μανία και τη κατάθλιψη. Στις κλασσικές περιγραφές της μανιοκαταθλιπτικής νόσου (όπως ονομαζόταν παλαιότερα), οι ασθενείς παρουσιάζουν καταθλιπτικά επεισόδια άλλοτε άλλης διάρκειας, που ακολουθούνται από βραχύτερες περιόδους μανίας, στις οποίες εμφανίζονται συνήθως υπερβολικά χαρούμενοι ή διαχυτικοί, ευερέθιστοι, με έντονη δραστηριότητα ή ανησυχία, ελαττωμένη ανάγκη για ύπνο, με μεσοδιαστήματα φυσιολογικής διάθεσης ή παρουσιάζουν περιστασιακά ενδιάμεσες μεικτές καταστάσεις με χαρακτηριστικά καταθλιπτικής και ευφορικής διάθεσης ταυτόχρονα ή σε ταχεία εναλλαγή. Οι διακυμάνσεις της διάθεσης μπορεί να διαρκέσουν ώρες, μέρες, εβδομάδες ή μήνες. Η διπολική διαταραχή, όταν παρουσιάζεται με ψυχωτικά συμπτώματα συχνά διαγιγνώσκεται λανθασμένα ως σχιζοφρένεια. Το άγχος είναι μια οδυνηρή και πανταχού παρούσα συνιστώσα των περισσότερων σοβαρών ιατρικών νοσημάτων, και το AIDS δεν αποτελεί εξαίρεση. Το άγχος μπορεί να βιωθεί ως ένα σύμπτωμα, ως μία από τις αγχώδεις διαταραχές, ως επακόλουθο των HIV-σχετιζόμενων ασθενειών ή ως αποτέλεσμα μιας από τις θεραπείες αυτών. Μπορεί να παρουσιασθεί σε οποιοδήποτε στάδιο, κατά τη συνειδητοποίηση του κινδύνου, την ανησυχία για ένα πιθανό σύμπτωμα, στη περίοδο εξέτασης των αντισωμάτων κατά του ιού, στη διάγνωση, στην αποκάλυψη της οροθετικότητας, στην εξέλιξη της νόσου, στη προχωρημένη νόσο και κατά τον επικείμενο θάνατο. Το άγχος χαρακτηρίζεται από μια διάχυτη, δυσάρεστη, ασαφή αίσθηση αμηχανίας και μπορεί να συνοδεύεται από διάφορα συμπτώματα, όπως π.χ. κεφαλαλγία, εφίδρωση, αίσθημα παλμών, αίσθημα βάρους στο στήθος, δύσπνοιας ή πνιγμονής, στομαχική δυσφορία κ.α. Το παθολογικό άγχος διαφοροποιείται από τη φυσιολογική αντίδραση στο φόβο κατά το ότι είναι δυσανάλογο με το αντίστοιχο περιβαλλοντικό ερέθισμα, έχει αξιοσημείωτη ένταση και διάρκεια και συνεπάγεται είτε εξασθένηση της ικανότητας του οργανισμού να αντεπεξέρχεται είτε αποδιοργάνωση της φυσιολογικής λειτουργίας, ή και ανώμαλες συμπεριφορές. Τα αίτια που καθορίζουν τη σοβαρότητα του άγχους είναι πολυπαραγοντικά και σχετίζονται με τη κοινωνική υποστήριξη, την εμπειρία προηγούμενων στρεσογόνων καταστάσεων ή ασθενειών, την ικανότητα του ατόμου να αντεπεξέρχεται, την αμυντική δομή, τη προσαρμοστική ικανότητα, την ανθεκτικότητα και τη παρουσία ή απουσία άλλων ψυχιατρικών διαταραχών. Ένα υψηλό επίπεδο άγχους μπορεί να οδηγήσει σε άρνηση της επίγνωσης του κινδύνου και αυτοθεραπεία με αλκοόλ ή άλλες ουσίες και να έχει ως αποτέλεσμα περαιτέρω κίνδυνο εξαιτίας της άρσης των αναστολών η οποία προκύπτει από αυτές τις ουσίες. Έχει δειχθεί ότι οι οροθετικοί ασθενείς παρουσιάζουν αγχώδη συμπτώματα ή αγχώδεις διαταραχές σε αυξημένο βαθμό συγκριτικά με το γενικό πληθυσμό. Ο επιπολασμός τους κατά τη διάρκεια της ζωής ενός ατόμου στο γενικό πληθυσμό είναι περίπου 25%, ενώ σε πληθυσμό οροθετικών μπορεί να φτάσει το 70%. Οι αγχώδεις διαταραχές και η κατάθλιψη συναντώνται κατά τη διαδρομή της HIV λοίμωξης και συχνά συνυπάρχουν και συσχετίζονται με το πόνο σε αυτούς τους ασθενείς. Η ψυχοθεραπεία είναι μια εξαιρετική θεραπεία πρώτης επιλογής σε ασθενείς με ήπια συμπτώματα ή σε συνδυασμό με φαρμακευτική θεραπεία για όσους χρειάζονται άμεση ανακούφιση ή για όσους παρουσιάζουν σοβαρότερα συμπτώματα. Συμπληρωματικά, παρατηρείται μια πολύπλοκη σχέση μεταξύ της HIV λοίμωξης και της διαταραχής μετατραυματικού στρες. Ο επιπολασμός της κυμαίνεται μεταξύ 30 και 42% με τις γυναίκες να υπερτερούν και συσχετίζεται σημαντικά με τον αριθμό των τραυματικών γεγονότων ζωής που το άτομο έχει βιώσει. Συχνά συνυπάρχει με άλλες ψυχιατρικές διαταραχές, όπως επίσης με ιατρικά σύνδρομα και νοσήματα. Όταν υπάρχει ιστορικό τέτοιας διαταραχής σε πρώιμη παιδική ηλικία, μελέτες έχουν δείξει ότι μπορεί να υπάρξει στο μέλλον χαλαρότητα στην υιοθέτηση πρακτικών για μείωση του κινδύνου και μη συμμόρφωση με τις ιατρικές οδηγίες. Υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις ασθενών που περιγράφουν έναν παράλογο φόβο ή πεποίθηση ότι πάσχουν από AIDS παρά τις ιατρικές ενδείξεις ότι είναι οροαρνητικοί. Φαίνεται ότι αυτές οι σχετιζόμενες με τη νόσο φοβίες (ή AIDS-φοβίες) έχουν αρκετές ομοιότητες με την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή όπως λόγου χάρη εμμονές, τελετουργικές συμπεριφορές και έναν αβάσιμο φόβο που είναι ανθεκτικός στο καθησυχασμό. Η νοσηρότητα των ασθενών με ειδικές φοβίες είναι τρομακτική. Πολλοί από αυτούς εμφανίζουν αυτοκτονική συμπεριφορά. Καταλήγοντας, στις ανεπτυγμένες χώρες, υπάρχει η εντύπωση ότι ο επιπολασμός των γνωσιακών διαταραχών έχει αυξηθεί λόγω της μακρότερης επιβίωσης του νοσούντος πληθυσμού συνολικά. Ήπια νευροψυχολογική έκπτωση (που αναδεικνύεται με ειδικές νευροψυχολογικές δοκιμασίες) μπορεί να βρεθεί στο 22-30% ασυμπτωματικών ασθενών με HIV. Επί τη βάσει νέων κριτηρίων, διαχωρίζονται 3 επίπεδα HIV-σχετιζόμενων νευρογνωσιακών διαταραχών ή καταστάσεων: Ασυμπτωματική νευρογνωσιακή έκπτωση, Ήπια νευρογνωσιακή διαταραχή και HIV-σχετιζόμενη άνοια.

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Authors dc:creator
  • Σαμαρτζής Δημήτριος
  • Samartzis Dimitrios

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
Ελληνικά, Greek

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:2864940

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Σαμαρτζής Δημήτριος; Samartzis Dimitrios. Νευροψυχιατρικές διαταραχές της HIV λοίμωξης. 2019. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2864940