National and Kapodistrian University of Athens
Διερεύνηση των επιπέδων κυκλοφορούντων microRNAs στον ορό ασθενών με σύνθετη εστιακή επιληψία
Abstract
dc:descriptionΗ επιληψία αποτελεί την περισσότερη διαδεδομένη και σοβαρή νευρολογική διαταραχή, καθώς περίπου 70 εκατομμύρια ανθρώπων νοσούν παγκοσμίως και η οποία χαρακτηρίζεται από την επαναλαμβανόμενη κλινική εκδήλωση απρόκλητών παροξυσμικών επεισοδίων, που ονομάζονται επιληπτικές κρίσεις. Τα χαρακτηριστικά της επιληπτικής κρίσης είναι αυτά που θα εδραιώσουν την διάγνωση, για την σωστή κατηγοριοποίηση των επιληπτικών κρίσεων καθώς και για την επιλογή της κατάλληλης θεραπευτικής αντιμετώπισης. Οι εστιακές κρίσεις ξεκινούν από μία συγκεκριμένη περιοχή στον εγκέφαλο και διακρίνονται σε δύο υποομάδες ανάλογα με την παρουσία ή απουσία διαταραχής του επιπέδου συνείδησης του ασθενή κατά τη διάρκεια της κρίσης. Οι σύνθετες εστιακές κρίσεις, όπου ο ασθενής παρουσιάζει παροδική απώλεια συνείδησης, αποτελούν τον πιο κοινό τύπο επιληπτικών κρίσεων καταλαμβάνοντας περίπου το 36% των συνολικών περιστατικών που καταγράφονται. Η επιληψία αποτελεί μία νοσολογική οντότητα που εμφανίζει μεγάλη ετερογένεια όσο αναφορά την πρόγνωση της εξέλιξης της νόσου αλλά και πρόβλεψη της ανταπόκρισης των ασθενών στη φαρμακευτική αγωγή. Η διάγνωση της επιληψίας εξακολουθεί να βασίζεται στην νευροαπεικόνιση, την καταγραφή του ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος (ΗΕΓ) καθώς και στον λεπτομερή κλινικό και νευρολογικό έλεγχο του ασθενούς. Παρόλα αυτά, το ποσοστό λανθασμένης διάγνωσης παραμένει αρκετά υψηλό. Η θεραπεία της επιληψίας συνίσταται κυρίως στη χρήση αντιεπιληπτικών φαρμάκων (AEDs), ωστόσο περίπου το ένα τρίτο των ασθενών δεν θα μπορέσει να ελέγξει πλήρως τις επιληπτικές του κρίσεις με τη χρήση των AEDs, παρόλο που πλέον είναι εμπορικά διαθέσιμα πάνω από 20 διαφορετικά AEDs. Η συγκεκριμένη ομάδα ασθενών, εμφανίζει αυξημένο κίνδυνο θνησιμότητας καθώς και δυσμενείς επιπτώσεις όσο αναφορά την κοινωνική και ψυχολογική τους κατάστασης. Επομένως, γίνεται εμφανές ότι η έγκαιρη πρόβλεψη των ασθενών που θα εμφανίσουν φαρμακοανθεκτική επιληψία θα συνεισφέρει σημαντικά στο να λάβουν οι ασθενείς την κατάλληλη εναλλακτική θεραπεία, όπως το χειρουργείο, τη διέγερση του πνευμονογαστρικού νεύρου και τη κετογόνο δίαιτα. Παρόλο που το χειρουργείο επιληψίας έχει αποδειχτεί ότι προσφέρει καλυτέρα αποτελέσματα στον έλεγχο των κρίσεων όσο αναφορά τους ασθενείς με φαρμακοαντοχή, υπάρχει μεγάλη καθυστέρηση την αξιολόγηση των ασθενών ώστε να κριθούν κατάλληλοι για την επέμβαση. Επομένως, γίνεται εμφανής η ανάγκη εύρεσης νέων μοριακών δεικτών για την έγκαιρη πρόβλεψη των ασθενών που θα εμφανίζουν ανθεκτικότητα στη φαρμακευτική αγωγή ώστε να επωφεληθούν από την κατάλληλη θεραπευτική αντιμετώπιση. Η επιληπτογένεση συνίσταται από μεταβολές μεγάλης κλίμακας στην έκφραση των γονιδίων που ρυθμίζουν τους νευροδιαβιβαστές, τα κανάλια ιόντων, τη δομή των νευρώνων, την φλεγμονή και τον κυτταρικό θάνατο. Με την ανακάλυψη των miRNAs, έγινε προφανές ότι αυτά τα μικρά μη-κωδικά μόρια RNA μπορούν να ρυθμίζουν τη γονιδιακή έκφραση σε μετα- μεταγραφικό επίπεδο, μέσω είτε της παρεμπόδισης της μετάφρασης είτε/και της αποσύνθεσης του mRNA. Με αυτό τον τρόπο, τα miRNAs διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην παθογένεια ποικίλων ασθενειών, συμπεριλαμβανομένου και της επιληψίας. Τα miRNAs φαίνεται να υπάρχουν σε αφθονία στον ανθρώπινο εγκέφαλο και πρόσφατες μελέτες αναφέρουν ότι εμφανίζουν χρονικά και τοπικά μοτίβα έκφρασης κατά την διεργασία της επιληπτογένεσης. Η επιληπτογένεση αποτελεί μία διεργασία όπου συνίσταται από μηχανισμούς όπως η χρόνια φλεγμονή, ο νευρωνικός θάνατος, επιγενετικές τροποποιήσεις και νευροεκφυλισμό. Η μελέτη και η ταυτοποίηση μοριακών προφίλ σημαντικού αριθμού miRNAs τόσο σε ανθρώπους αλλά και σε πειραματικά μοντέλα, έδειξε ότι πολλά από αυτά εμπλέκονται ποικιλοτρόπως με τις παραπάνω διεργασίες. Το miR-146a αποτελεί το πρώτο miRNA που σχετίστηκε η απορρύθμιση των επιπέδων του με την επιληψία, καθώς αποτελεί αρνητικό ρυθμιστή της φλεγμονώδους απόκρισης του οργανισμού καταστέλλοντας την έκφραση προφλεγμονωδών μορίων. Συγκεκριμένα, το miR-146a φαίνεται να εμφανίζει αυξημένα επίπεδα τόσο σε πειραματόζωα όσο και σε επιληπτικούς ασθενείς. Αντίθετα, με τη λειτουργία του miR-146a το miR-155-5p ρυθμίζει θετικά την φλεγμονή καθώς επάγει την έκκριση προφλεγμονωδών μορίων, όπως του TNF-α. Επιπρόσθετα, το miR-134 αποτελεί ένα ειδικό miRNA που εκφράζεται μόνο στον εγκέφαλο και διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση της δομής των δενδριτών και της νευρωνικής σύναψης, μέσω της στόχευσης της LIMK1. Πρόσφατες μελέτες, σχετικά με την σύνδεση του miR-134 με την επιληψία, έδειξαν την απορρύθμιση των επιπέδων του σε επιληπτικούς ασθενείς με επιληψία έσω κροταφικού λοβού (mTLE) και πρότειναν την χρήση του ως βιοδείκτη για την διαφοροδιάγνωση της mTLE. Επομένως, γίνεται αντιληπτή η άρρηκτη σύνδεση των παραπάνω miRNAs με την διεργασία της επιληπτογένεσης και την επιληψία και συγκεκριμένα, ποικίλες αναφορές υποστηρίζουν την χρήση των κυκλοφορούντων hsa-miR-146a και hsa-miR-134 ως μοριακούς βιοδείκτες για την διάγνωση και την πρόβλεψη της ανταπόκρισης των ασθενών στη θεραπεία. Στην παρούσα διπλωματική εργασία αναπτύχθηκε μία μεθοδολογία για την ακριβή ποσοτικοποίηση των επιπέδων και την αξιολόγηση της κλινικής σημασίας των κυκλοφορούντων miR-146a, miR-134 και miR-155-5p στον ορό, για την πρόβλεψη των της ανταπόκριση στην αντιεπιληπτική αγωγής των ασθενών με σύνθετη εστιακή επιληψία. Στην παρούσα μελέτη, συλλέχθηκε ένας στατιστικώς σημαντικός αριθμός δειγμάτων ορού περιφερικού αίματος ασθενών με σύνθετη εστιακή επιληψία (Ν=168), από τους οποίους οι 80 εμφάνισαν καλή ανταπόκριση στα AEDs, ενώ οι 88 εμφάνισαν φαρμακοανθεκτικότητα. Ακόμα, στη μελέτη συμπεριλήφθηκαν και 26 δείγματα ορού φυσιολογικών μαρτύρων,controls. Τα επίπεδα των κυκλοφορούντων υπό μελέτη miRNAs προσδιορίστηκαν με την αντίδραση Real-Time qPCR παρουσία φθορισμογόνων ανιχνευτών (TaqMan hydrolysis probes) για υψηλή ευαισθησία και ειδικότητα. Για την κανονικοποίηση των δεδομένων ποσοτικοποίησης των miRNA στόχων χρησιμοποιήθηκε το miRNA αναφοράς, cel-miR-39. Η σχετική ποσοτικοποίηση των επιπέδων των υπό μελέτη κυκλοφορούντων miRNAs πραγματοποιήθηκε με τη μέθοδο σύγκρισης των Cτ, 2-ΔΔCT. Οι εκκινητές που χρησιμοποιήθηκαν στις αντιδράσεις PCR, ειδικοί για το ώριμο miRNA-στόχο stem-loop reverse transcription primers, ειδικοί για το εκάστοτε miRNA forward primers και hydrolysis probes για το cel-miR-39, miR-146a, miR-155-5p και miR-134, σχεδιάστηκαν in silico.Τέλος, η αξιολόγηση της προβλεπτικής σημασίας των υπό μελέτη miRNA μορίων πραγματοποιήθηκε με την εκτενή βιοστατιστική ανάλυση των επιπέδων τους και τη βοήθεια λεπτομερούς βάσης καταγραφής των κλινικοπαθολογικών χαρακτηριστικών των ασθενών. Σχετικά με την ποσοτικοποίηση και την ανάλυση των επιπέδων των κυκλοφορούντων hsa-miR-134 και hsa-miR-146a μελετήθηκαν με επιτυχία 166 δείγματα ασθενών, καθώς εξαιρέθηκαν 6 δείγματα ασθενών από τη στατιστική ανάλυση λόγω χαμηλής ποιότητας Real-Time qPCR δεδομένων. Επιπλέον, από την μελέτη εξαιρέθηκε το miR-155-5p καθώς τα επίπεδα του στα δείγματα ορού ήταν πολύ χαμηλά, στο όριο της αναλυτικής ευαισθησίας της μεθόδου. Αναφορικά με το hsa-miR-146a, η ομάδα των ασθενών παρουσιάζει αυξημένα επίπεδα σε σχέση με τους μάρτυρες ωστόσο, βρέθηκε ότι αυτή η διαφορά δεν είναι στατιστικώς σημαντική (p= 0.077). Αντίθετα, η ανάλυση των επιπέδων του miR-134 στον ορό, έδειξε ότι η ομάδα των ασθενών παρουσιάζει στατιστικώς σημαντικά μειωμένα επίπεδα σε σχέση με τους μάρτυρες (p= 0.023). Αναφορικά με την ανταπόκριση των ασθενών στη θεραπεία, η ανάλυση των επιπέδων τόσο του miR-146a (p=0.002) όσο και του miR-134 (p=0.010), έδειξε τα αυξημένα επίπεδα τους στον ορό ασθενών που εμφανίζουν φαρμακοαντοχή σε σχέση με τους ασθενείς που ανταποκρίνονται στα AEDs. Ακόμη, όπως ήταν αναμενόμενο οι ασθενείς με κροταφική σκλήρυνση εμφάνισαν υψηλότερα ποσοστά των miR-134 (p=0.002) and miR-146a (p=0.020). Για την πρόβλεψη της κλινικής σημασίας των κυκλοφορούντων miR-134/146a στην διάκριση των ασθενών που θα εμφανίσουν φαρμακοανθεκτικότητα, κατασκευάστηκαν καμπύλες ROC, όπου επιβεβαίωσαν ότι τα αυξημένα επίπεδα του miR-134 (AUC: 0.617; 95% CI: 0.531-0.703; p=0.010) και του miR-146a (AUC: 0.640; 95% CI: 0.553-0.728; p=0.002) δύναται να διακρίνουν με επιτυχία τους ασθενείς που θα εμφανίσουν ανθεκτική επιληψία. Επιπρόσθετα, η κλινική σημασία των επιπέδων των κυκλοφορούντων miR-134/146a στον ορό, για την πρόβλεψη της απόκρισης των ασθενών στα AEDs, αξιολογήθηκε και με τη χρήση λογιστικής παλινδρόμησης ενώ για την εσωτερική επικύρωση της μεθόδου πραγματοποιήθηκε ανάλυση bootstrap. Η μονομεταβλητή ανάλυση λογιστικής παλινδρόμησης ανέδειξε τον αυξημένο κίνδυνο κακής ανταπόκρισης στα AEDs που εμφανίζουν όσοι ασθενείς παρουσιάζουν αυξημένα επίπεδα στο ορό τους τόσο του miR-134 (OR:2.483; 95% CI:1.281-4.814; p=0.007) όσο και του miR-146a (OR: 2.622; 95% CI:1.388-4.951; p=0.003). Ακόμα, επιβεβαιώθηκε ότι οι ασθενείς με κροταφική σκλήρυνση εμφανίζουν σημαντικά υψηλότερο κίνδυνο ανάπτυξης φαρμακοαντοχής (OR: 26.333; 95% CI: 3.457-200.6; p=0.002), ενώ ασθενείς με θετικό οικογενειακό ιστορικό ή/και υψηλό δείκτης μάζας σώματος δεν εμφάνισαν στατιστικώς σημαντικό αυξημένο κίνδυνο κακής πρόγνωσης. Τέλος, για την αξιολόγηση της ανεξάρτητης προβλεπτικής αξίας των κυκλοφορούντων miR-134/146a για την ανταπόκριση των ασθενών στη φαρμακευτική αγωγή, πραγματοποιήθηκε πολυμεταβλητή ανάλυση λογιστικής παλινδρόμησης, όπου επιβεβαίωσε τα ευρήματα της μονομεταβλητής και ενίσχυσε την θέση ότι τα αυξημένα επίπεδα του miR-146a (OR: 2.728; 95% CI: 1.333-5.584; p=0.006) και του miR-134 (OR: 2.198; 95% CI: 1.052-4.592; p=0.036) στον ορό ασθενών με σύνθετη εστιακή επιληψία, αποτελούν ανεξάρτητους μοριακούς δείκτες για την πρόβλεψη της ανταπόκρισης των ασθενών στη αντιεπιληπτική αγωγή. Συμπερασματικά, στην παρούσα διπλωματική εργασία, ένα στατιστικώς σημαντικός αριθμός δειγμάτων ορού περιφερικού αίματος (N=194), 168 ασθενών με σύνθετη εστιακή επιληψία και 26 μαρτύρων, συγκεντρώθηκε, αναλύθηκε και υποβλήθηκε σε εκτενή βιοστατιστική ανάλυση. Επιπλέον, κατασκευάστηκε μία λεπτομερής βάση δεδομένων με το ιατρικό ιστορικό και τα κλινικοπαθολογικά χαρακτηριστικά για το σύνολο των ασθενών και χρησιμοποιήθηκε κατά την στατιστική ανάλυση. Ο έλεγχος του συνόλου των δειγμάτων της παρούσας ερευνητικής εργασίας καθώς και η βιοστατιστική ανάλυση των αποτελεσμάτων ανέδειξε την ισχυρή κλινική αξία, των κυκλοφορούντων miR-146a και miR-134, για τη πρόβλεψη της ανταπόκρισης των ασθενών με σύνθετη εστιακή επιληψία, στα αντιεπιληπτικά φάρμακα εκλογής.
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Authors dc:creator
-
- Λεονταρίτη Μαρία
- Leontariti Maria
Subjects
dc:subject × 2Rights
- Language dc:language
- Ελληνικά, Greek
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:2872998