National and Kapodistrian University of Athens
The impact of Moria camp on the mental health of unaccompanied minors
Abstract
dc:descriptionΕΙΣΑΓΩΓΗ Σήμερα, σχεδόν οκτώ εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως “εκτοπίζονται” από τις πατρίδες τους εξαιτίας εσωτερικών συγκρούσεων, διώξεων ευάλωτών πληθυσμών, πολέμων και κλιματικών αλλαγών που διαδραματίζονται επι δεκαετίες στις χώρες τους. Αυτή η παγκόσμια ταλαιπωρία οδήγησε εκατομμύρια ανθρώπους να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους και να πραγματοποιήσουν το επικίνδυνο ταξίδι, μέσω της Τουρκίας, με προορισμό τα σύνορα της Ευρώπη. Ο αντίκτυπος αυτής της συγκεκριμένης παγκόσμιας μετανάστευσης είναι πιο ορατός στις παρυφές της Ευρώπης -τα ελληνικά νησιά του Αιγαίου. Το 2015, η Ελλάδα «πλημμύρισε» από προσφυγικές ροές. Δέχθηκε περισσότερες από 200.000 αιτήσεις ασύλου σε ένα μήνα ενώ οι αφίξεις των προσφύγων και μεταναστών που καταγραφήκαν στα νησιά σε ένα χρόνο ξεπέρασαν το ένα εκατομμύριο. Τον Μάρτιο του 2016, υπογράφηκε η «διπλωματική συμφωνία» μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Τουρκία που μείωσε δραματικά τον αριθμό των προσφύγων που διέσχιζαν τα σύνορα και το Αιγαίο Πέλαγος για να ζητήσουν άσυλο. Ωστόσο, το καλοκαίρι του 2019 σημειώθηκε εκ νέου αύξηση των ροών και για ακόμη φορά τα νησιά «πλημμύρισαν» με πρόσφυγες. Η γειτνίαση Ελλάδας Τουρκίας, με ορισμένα σημεία η απόσταση τους να είναι μικρότερη των δύο χιλιομέτρων, έκανα την Ελλάδα ιδιαιτέρα προσιτό σημείο εισόδου προσφύγων και μεταναστών στην Ευρώπη. Τον Σεπτέμβριο του 2019, τα νησιά του Αιγαίου δέχτηκαν 10.737 αιτούντες άσυλο, ενώ 22.450 πρόσφυγες και μετανάστες παρεμποδίστηκαν να εισέλθουν στη χώρα από την Ελληνική Ακτοφυλακή. Οι πρόσφυγες αφίχθηκαν σε ένα από τα πέντε νησιά του Αιγαίου, τη Λέσβο, τη Χίο, τη Σαμόα, την Κω και τη Λέρο, όπου διαθέτουν Κέντρα Υποδοχής και Ταυτοποίησης (ΚΥΤ). Τα λεγόμενα «hotspots» σύντομα έγιναν γνωστά για τις κακές συνθήκες διαβίωσης των επωφελούμενων και την παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Σήμερα η κρίση συνεχίζεται με περισσότερους από 42.000 αιτούντες άσυλο να διαμένουν σε όλα τα νησιά, συμπεριλαμβανομένων περισσότερων από 5.000 ασυνόδευτων ανηλίκων (UAM). Ως ασυνόδευτος ανήλικος ορίζεται « το άτομο κάτω των 18 ετών που στερείται την γονική φροντίδα». Τα ασυνόδευτα ανήλικα θεωρούνται ιδιαίτερα ευάλωτη ομάδα και ως εκ τούτου, κατά την άφιξή τους στην Ελλάδα, ορίζεται επίτροπος αυτών ο εισαγγελέας που είναι υπεύθυνος για το βέλτιστο συμφέρον και το άσυλο τους. Δυστυχώς, ο μεγάλος αριθμός ασυνόδευτων ανηλίκων και οι ελλιπείς πόροι οδήγησαν στην μη επαρκή φροντίδα αυτών από το ελληνικό σύστημα προστασίας. Χωρίς την εξειδικευμένη υποστήριξη που χρειάζονται, τα ασυνόδευτα ανήλικα μαστίζονται από πολλά ζητήματα που έχουν ως αποτέλεσμα την επιδείνωση της σωματικής και ψυχικής τους υγείας. Αυτές οι δυσκολίες και ο αντίκτυπός τους στον πληθυσμό των ασυνόδευτων ανηλίκων είναι, ίσως, πιο ορατές στο διαβόητο καταυλισμό προσφύγων της Μόριας, το μεγαλύτερο καμπ της Ευρώπης, που βρίσκεται στο νησί της Λέσβου. Τα ασυνόδευτα ανήλικα παραμένουν «αδρανείς» στο καμπ για μήνες ή και χρόνια. Τα δεινά τους είναι εμφανή αλλά το ακριβές αντίκτυπο που έχει η ζωής τους στη Μόρια στην ψυχική τους υγεία ήταν μέχρι στιγμής ακαθόριστο. Αυτός ο ισχυρισμός οδήγησε στην έρευνα που έχει στόχο την μέτρηση και την ανάλυση (μέσω δεδομένων και ιστοριών) των εμπειριών και της ψυχικής υγείας των ασυνόδευτων ανηλίκων στον προσφυγικό καταυλισμό της Μόριας. Μέσα από την έρευνα, επιβεβαιώθηκε αυτή η υπόθεση. Αναγνωρίζοντας προηγούμενα τραύματα και προκλήσεις, διαπιστώθηκε άμεση συσχέτιση μεταξύ των κακών συνθηκών της ζωής στο καταυλισμό της Μόριας και της ταχείας μετάπτωσης της ψυχικής υγείας των ασυνόδευτων ανηλίκων από τη στιγμή της άφιξής τους στο νησί. Μέσα από δεκάδες συνεντεύξεις που επικεντρώθηκαν σε επτά κύρια θέματα ψυχικής υγεία, τα ασυνόδευτα ανήλικα μοιράστηκαν όχι μόνο την τρέχουσα εμπειρία τους στη Μόρια, αλλά και βιώματα τους πριν την άφιξη τους σε αυτή. Ιστορίες που απεικονίζουν ένα δύσκολο, αλλά πιο σταθερό παρελθόν. Παρά το γεγονός ότι πολλοί από τους ερωτηθέντες είχαν την εμπειρία του πόλεμου, όλοι παρουσίασαν μετατόπιση τόσο στη σωματική όσο και στην ψυχική τους υγεία, μόλις μία εβδομάδα μετά την άφιξή τους στο καμπ της Μόρια. Τα αποτελέσματα της μελέτης εξετάζονται ανά παράγοντας κάθε φορά, βασιζόμενα τόσο σε ποιοτικά όσο και σε ποσοτικά δεδομένα, αλλά είναι εύκολο να δούμε τη διασυνδεδεμένη φύση κάθε δείκτη. Απώτερος σκοπός της έρευνας αυτής είναι να κατανοήσει τον αντίκτυπο των αποτρόπαιων συνθηκών διαβίωσης στον καταυλισμό της Mόριας στην ψυχική υγεία σε συνδυασμό με τα προϋπάρχοντας ψυχικά τραύματα και να αναδείξει ότι οι ασυνόδευτοι ανήλικοι έχουν εξαιρετικές ανάγκες και ότι η χρήση έκτακτων μέτρων για τη στήριξη τους και αξίωσή τους για παραχώρηση ασύλου είναι επιτακτική. ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ Το 2015, οι ασυνόδευτοι ανήλικοι αυξήθηκαν κατά 400% (από τις καταγραφές του 2014) όπου παρατηρήθηκε το ρεκόρ των 96.000 ασυνόδευτων ανηλίκων αιτούντων άσυλο στην Ευρώπη. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα οι μελέτες που υπήρχαν μέχρι πρότινος για τους ασυνόδευτους ανηλίκους να μην είναι επαρκείς. Επιπλέον, σχεδόν όλες οι προ υπάρχουσες μελέτες επικεντρώνονται στα ασυνόδευτα ανήλικα και την κατάσταση τους εφόσον έφτασαν στη χώρα υποδοχής τους. Στα σημεία υποδοχής, οι ασυνόδευτοι ανήλικοι έχουν καλύτερη πρόσβαση σε υπηρεσίες και σταθερότερο περιβάλλον και η έρευνα είναι ευκολότερη. Θα πρέπει όμως να διεξαχθούν μελέτες για το προγενέστερο διάστημα από την άφιξη τους (πχ λόγοι εγκατάλειψης της χώρας τους, το ταξίδι τους προς την Ευρώπη, δυσκολίες και προκλήσεις κτλ). Η έλλειψη των μελετών αυτών δημιουργεί ένα «σκοτεινό σημείο» στο οποίο εάν δεν δοθεί «φως» θα είναι δύσκολη η κατανόηση και βελτίωση της ψυχικής υγείας αυτών . Η Μόρια δεν είναι απλώς σταθμός του ταξιδιού τους. Για πολλούς, η είσοδος στην Ελλάδα σηματοδοτούσε την εύρεση ασφάλειας. Λόγω όμως της παρατεταμένης διαμονής στα καμπ και των φρικτών συνθηκών, έμελλε «η ασφαλής είσοδός τους» στη χώρα να μετατραπεί σε συνθήκη αβεβαιότητας και τελικός ανασφάλειας. Η Μόρια και άλλοι καταυλισμοί προσφύγων είναι ένα δύσκολο εργασιακό περιβάλλον αλλά αυτό δεν μπορεί να αποτελεί δικαιολογία. Αυτή η έρευνα επιδιώκει να καλύψει τα κενά των υπάρχοντών δεδομένων. Ενώ οι ερωτηθέντες αντιπροσώπευαν μόνο ένα κλάσμα των ασυνόδευτων ανηλίκων που κατοικούν στην Ελλάδα, οι απαντήσεις που δόθηκαν ήταν συχνά τόσο παρόμοιες μεταξύ τους, ώστε να πρέπει να θεωρηθεί μια εικόνα της εμπειρίας μιας ολόκληρης γενιάς νέων προσφύγων . Παρόλο που οι δύσκολες συνθήκες διαβίωσης που επικρατούν στο καταυλισμό της Μόριας και οι συνέπειες στη ψυχική υγεία των ερωτηθέντων ήταν εμφανείς, τα δεδομένα που συλλέχθηκαν παρείχαν συγκεκριμένες ενδείξεις για τη σοβαρότητα και την ταχύτητα της υποτροπής της ψυχικής τους υγείας. Οι ερωτήσεις της συνέντευξης περιστρέφονταν γύρω από τα δημογραφικά τους στοιχεία, την προσωπική τους υγιεινή, το ιστορικό της καταθλιπτικής συμπεριφοράς και τις σχέσεις τους με την οικογένειά τους. Θεματικά, οι ερωτήσεις αναπτύχθηκαν γύρω από επτά συγκεκριμένους παράγοντες της ψυχικής ευεξίας: κατάσταση ασύλου, επικοινωνία με την οικογένεια, ενδιαφέρον για συμμετοχή σε δραστηριότητες, χρήση ουσιών, διαταραχές ύπνου, σημαντικές αλλαγές συμπεριφοράς (συμπεριλαμβανομένου του αυτοκτονικού ιδεασμού) και αίσθηση έλλειψης ασφάλεια στο καμπ. Μέσο των εμπειριών των ερωτηθέντων, αξιολογήθηκαν οι γενικές συνθήκες διαβίωσης στη Μόρια όπως : οι ελλιπείς συνθήκες υγιεινής , ο υπερπληθυσμός, η συμπεριφορά του προσωπικού και των εθελοντών του καμπ, η έλλειψη αστυνόμευσης, η επισιτιστική ανασφάλεια και φυσικά η όποια μορφής βία του ,ίδιου του διαβόητου καμπ της Μόριας. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Οι ανήλικοι που έλαβαν μέρος στην έρευνα, με την άφιξη τους στην Ελλάδα, «ζήτησαν» ασφάλεια αλλά «έλαβαν» απελπισία. Η παραμονή στο καμπ, το σύστημα ασύλου και η ΕΕ απέτυχαν να παρέχουν τη νόμιμη αξίωσή του κάθε παιδιού για «ευημερία». Στην ιδανική περίπτωση, ο στόχος είναι η απομάκρυνση όλων των ασυνόδευτων ανηλίκων από τα καμπ και η πρόσβαση τους στην υποστήριξη και την προστασία που τους αξίζει. Αυτή η έρευνα θα χρησιμοποιηθεί για να υποστηρίξει τις προσπάθειες υπεράσπισης των παιδιών αυτών και να τονίσει την επιτακτική ανάγκη ουσιαστικών δράσεων. Αλλά σε ένα μέρος, όπως ο καταυλισμός της Μόρια, η αλλαγή είναι αργή και το ιδανικό σχέδιο σπάνια υλοποιείται. Η πλειοψηφία των ανηλίκων έχει περάσει περισσότερο από εννέα μήνες στο καμπ και δεν έχει την πολυτέλεια να συνεχίσει να ελπίζει σε βοήθεια. Τα ποσοτικοποιημένα δεδομένα που συλλέχθηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της έρευνας παρέχουν όχι μόνο κατανόηση των κοινών τάσεων των ασυνόδευτων ανηλίκων αλλά και των προβλημάτων του συστήματος στο οποίο ζουν. Η κατανόηση των προβλημάτων θα βοηθήσει στην απομυθοποίηση της υπερβολικά εκφοβιστικής εικόνας του καμπ της Μόριας και ίσως και στην ανεύρεση λύσεων για την βελτίωση των συνθηκών σε αυτό. Για παράδειγμα, οι ανήλικοι μοιράστηκαν πώς οι κακές συνθήκες ύπνου οδηγούν σε άγχος, επιθετικότητα, κατάχρηση ουσιών, απομόνωση, μείωση της παραγωγικότητας και κακή σωματική υγεία. Αν και η επίλυση αυτού του ζητήματος δεν είναι τόσο απλή, ωστόσο το να παρέχεται σε όλους τους ασυνόδευτους ανηλίκους «ένα κρεβάτι» σε ασφαλή χώρο, θα ήταν μια εξαιρετική αρχή. Αυτή η μικρή «ασφάλεια» θα μπορούσε να οδηγήσει σε σοβαρή βελτίωση της συνολικής ψυχικής τους υγείας. Μια άλλη πρόταση είναι η αλλαγή της σκέψης τους σχετικά με τις δραστηριότητες. Η έρευνα έδειξε πόσο σημαντική είναι η καθημερινή ρουτίνα μέσω των δραστηριοτήτων για την ψυχική τους υγεία. Θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στη πρόσβαση των ασυνόδευτων σε ποικίλες δραστηριότητες που να μην περιορίζονται σε απλές δραστηριότητες όπως το ποδόσφαιρο αλλά σε δραστηριότητές που θα προάγουν την πνευματική και σωματική τους υγεία. Μια σημαντική πτυχή της έρευνας PAR είναι ότι τα αποτελέσματα της μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τους ίδιους τους συμμετέχοντες και να οδηγήσουν σε μια ουσιαστική αλλαγή. Ενώ αυτή η μελέτη θα χρησιμοποιηθεί για την υποστήριξη, μέσο φορέων παιδικής προστασίας, των ασυνόδευτων ανήλικων, θα μπορούσε επίσης να αξιοποιηθεί για την ενδυνάμωση αυτών απευθείας. Ένα παράδειγμα αυτού είναι η χρήση της έρευνας σε συνεργασία αξιόπιστου ιατρικού προσωπικού και ενδιαφερόμενων ανηλίκων για τη δημιουργία πιο ουσιαστικών δραστηριοτήτων προώθησης της ψυχικής και σωματικής υγείας στην κοινότητα αυτών. Ενώ υπάρχουν ήδη ιατρικά προγράμματα με στόχο την προαγωγή της υγείας των ασυνόδευτων, θεωρείτε πως η συνεργασία που προτείνεται θα έχει θετικότερα αποτελέσματα γιατί τα ζητήματα με τα οποία θα καταπιάνονται θα προέρχονται απευθείας από την κοινότητα. Οι ομότιμες δραστηριότητες θα μειώσουν περαιτέρω το αίσθημα κατωτερότητας που νιώθουν συνήθως οι ανήλικοι σε αυτές τις καταστάσεις επιτρέποντας ενδεχομένως πιο ειλικρινή και άμεση επικοινωνία για επίλυση των δύσκολων θεμάτων που τα ταλανίζουν. Επιπλέον, οι πρόσθετες αυτές κοινές ενέργειες θα δώσουν περισσότερες ευκαιρίες για εκμάθηση και υγιή οικοδόμηση της προσωπικότητάς τους και κατ΄ επέκταση της κοινότητας αυτών. ΕΠΙΛΟΓΕΣ ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΕΡΕΥΝΑ Η μελέτη αυτή είχε ως στόχο να κατανοήσει την ψυχική κατάσταση των ασυνόδευτων ανηλίκων προσφύγων και να καταγράψει τις επιπτώσεις της διαμονής τους στο καμπ της Μόριας στην ψυχική τους υγεία. Ολοκληρώνοντας την έρευνα θεωρούμε πως έχει περιθώρια βελτίωσης. Πρώτον, αυτή η μελέτη δεν περιλάμβανε ανήλικα κορίτσια. Ενώ ο πληθυσμός των ασυνόδευτων κοριτσιών είναι εξαιρετικά μικρός, είναι βέβαιο ότι σε αυτόν θα υπάρχουν κάποιες διαφορετικές ανάγκες, από αυτές που σημειώθηκαν, που αξίζουν προσοχή. Δεύτερον, η δυσπιστία, η ντροπή και ο φόβος εμπόδισαν μερικούς ανηλίκους να μοιραστούν τις ειλικρινείς σκέψεις και προβληματισμούς τους. Αυτό αποτέλεσε μεγάλη πρόκληση στη συλλογή των δεδομένων και κυρίως όταν ο χειριστής της συνέντευξης ήταν γνώριμο πρόσωπο στον ερωτηθέν. Μια πιθανή μελλοντική λύση είναι η έρευνα να γίνει εντελώς ανώνυμα, όπως έγινε, αλλά και οι συνεντεύξεις να πραγματοποιηθούν από άτομα μη γνώριμα στον ερωτηθέν ώστε οι απαντήσεις να δίνονται με απόλυτη ειλικρίνεια και χωρίς φόβο. Παρόλο που είναι κρίσιμο να κατανοήσουμε τον αντίκτυπο της Μόριας συγκεκριμένα στους ασυνόδευτους ανήλικους, υπάρχουν αρκετές ομοιότητες μεταξύ των παραγόντων ψυχικής υγείας των ασυνόδευτων ανηλίκων που διαμένουν στους καταυλισμούς προσφύγων και εκείνων που διαμένουν σε άλλης μορφής κέντρα φιλοξενίας (πχ ξενώνες ασυνόδευτων ανηλίκων). Ως εκ τούτου, είναι δυνατόν, η έρευνα να χρησιμοποιηθεί ή να προσαρμοστεί για να υποστηρίξει όσους ανήλικους βρίσκονται ακόμα σε καταυλισμούς. Η καθιέρωση και χρήση επιτυχημένων πρακτικών, συμβατών του πλαισίου της Μόριας θα μπορούσε ενδεχομένως, όχι μόνο να βοηθήσει τους ασυνόδευτους ανηλίκους άμεσα αλλά να χρησιμεύσει έμμεσα και ως έγκαιρη παρέμβαση. Μια παρέμβαση που θα επιτρέψει την πιο ομαλή μετάβαση και προσαρμογή στις νέες συνθήκες διαβίωσης που θα επέλθουν με την μετεγκατάσταση των ασυνόδευτων ανηλίκων σε άλλα κέντρα φιλοξενίας. ΤΕΛΙΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ Οι τελευταίες ερωτήσεις της συνέντευξης ήταν: «Έχετε ελπίδες ή όνειρα για το μέλλον; Εάν ναι, ποια είναι αυτά;» Μερικοί ερωτηθέντες απάντησαν ότι ήθελαν να σπουδάσουν, κάποιοι είχαν πιο φιλόδοξα όνειρα όπως να γίνουν «πρωταθλητές του kung-fu», ενώ πολλοί άλλοι απλώς ήθελαν να ζήσουν «με ασφάλεια». Δυστυχώς, το ένα τέταρτο όλων των ερωτηθέντων, απάντησαν ότι δεν είχαν ελπίδες για το μέλλον, εξηγώντας: «Αυτό δεν είναι το μέρος για να κάνω όνειρα για τη ζωή μου» ή «δεν είμαι στο κατάλληλο μέρος για να το σκεφτώ». Πολλοί ασυνόδευτοι ανήλικοι δεν μπορούν πλέον να φανταστούν μια ζωή έξω από τη «φρίκη της Μόριας». Κάθε μέρα που ζουν στο καμπ, υπό τις τρέχουσες συνθήκες, το πνεύμα τους πεθαίνει. Ευτυχώς, όμως, η ζωή τους δεν τελειώνει στη Μόρια. Η προθυμία να συμμετέχουν σε μια τέτοια μελέτη, να μιλήσουν έστω και λίγο για «άβολα θέματα», για χαρούμενες αναμνήσεις από το παρελθόν και το γεγονός ότι «επιβίωσαν» μέχρι τώρα, αναδεικνύει μια «ψυχική ανθεκτικότητα» που τους χαρακτηρίζει όλους. Μέσα από αλλαγές και προγράμματα όπως αυτά που προτείνονται παραπάνω, με γρήγορη απομάκρυνση από τα καμπ και σεβασμό στην ευπάθειά τους, αυτή η ανθεκτικότητα και στη συνέχεια ψυχική τους υγεία μπορεί «να καλλιεργηθεί» και «να ανθίσει». Αυτά τα παιδιά ΠΡΕΠΕΙ να μπορούν να πιστεύουν στην ανθρωπότητα και να αισθάνονται για άλλη μια φορά την ελευθερία να ονειρεύονται και να σχεδιάζουν το μέλλον τους.
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Author dc:creator
-
- Suliman Ousman
Subjects
dc:subject × 2Rights
- Language dc:language
- English
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:2924561