Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

Παιδικές ταφές της μεσοβυζαντινής περιόδου στην Ελλάδα: μορφή, ταφικές πρακτικές και κτερίσματα

Abstract

dc:description

Ο πρόωρος θάνατος κατά την παιδική ηλικία υπήρξε μέρος της καθημερινότητας των βυζαντινών. Επικήδειοι λόγοι, παραμυθητικές ή παρηγορητικές επιστολές προς τους πενθούντες γονείς, ιατρικά και νομικά κείμενα, βίοι αγίων και άλλα έργα πιστοποιούν την αυξημένη παιδική θνησιμότητα, διασώζοντας πληροφορίες αναφορικά με της αιτίες αυτής τα ταφικά έθιμα στη βυζαντινή αυτοκρατορία. Στον ελλαδικό χώρο, με βάση τα έως σήμερα γνωστά στοιχεία, εντοπίζονται σαράντα ένα μεσοβυζαντινά νεκροταφεία, στα οποία έχουν ανασκαφεί παιδικές ταφές. Η μελέτη αυτών υπέδειξε την απουσία ενός ενιαίου κανόνα, βάσει του οποίου πραγματοποιούντο οι παιδικοί ενταφιασμοί. Οι κάτοικοι του κάθε βυζαντινού οικισμού φαίνεται πως αξιοποιούσαν, με το καλύτερο δυνατό τρόπο, το διαθέσιμο για ενταφιασμούς χώρο, ο οποίος, στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με κάποιο ναό, είτε σύγχρονο των νεκροταφείων, είτε και προγενέστερο. Αντιστοίχως, για την κατασκευή των τάφων χρησιμοποιούντο τα διαθέσιμα στην περιοχή υλικά. Η οικονομική ευχέρεια των επιμέρους οικογενειών, αλλά και ο χαρακτήρας της εκάστοτε κοινότητας αντικατοπτρίζονται στην ποιότητα κατασκευής τους. Η διάκριση των παιδικών τάφων στο χώρο του νεκροταφείου είναι δυνατή μόνο ορισμένες θέσεις, όπου αναπτύχθηκαν τοπικά έθιμα και παραδόσεις. Παρά την ύπαρξη κανόνων και νόμων της εκκλησιαστικής και της κοσμικής εξουσίας, οι οποίες όριζαν τον τρόπο με τον οποίο έπρεπε να πραγματοποιούνται οι ενταφιασμοί, αναλόγως της θέσης και της ιδιότητας των νεκρών, οι άνθρωποι καθιέρωσαν και τις δικές τους ξεχωριστές συνήθειες. Αντίστοιχη πολυμορφία, σημειώνεται και στην παρουσία – ή απουσία – και το είδος των κτερισμάτων. Η τοποθέτηση συνοδευτικών αντικειμένων στους τάφους αποτελεί πρακτική που συνεχίζεται από την αρχαιότητα, όχι πάντοτε με την ίδια ένταση, χωρίς ωστόσο να εξαλειφθεί ποτέ ολοκληρωτικά. Σε παιδικούς ενταφιασμούς έχουν εντοπιστεί αντικείμενα κόσμησης, όπως ψέλλια, ενώτια, χάνδρες, περιδέραια, δαχτυλίδια, κρίκοι και σταυροί, καθώς και κεραμική και νομίσματα, σε λίγες μόνο περιπτώσεις. Δεν απουσιάζουν και τα στοιχεία ένδυσης, όπως συρμάτινες πόρπες, περόνες, θηλυκωτήρες και κόπιτσες, αλλά και ορισμένα μοναδικά συνοδευτικά αντικείμενα. Ουσιαστική ομοιομορφία πιστοποιείται μονάχα στη τοποθέτηση των παιδιών στο εσωτερικό των τάφων, η οποία ήταν κοινή και για τους ενήλικες, εξαιτίας του θεολογικού περιεχομένου με το οποίο ήταν επενδεδυμένη. Έως σήμερα, μελέτη οστεολογικού υλικού έχει πραγματοποιηθεί σε λίγα νεκροταφεία της μέσης βυζαντινής περιόδου. Τα αποτελέσματα των λιγοστών οστεολογικών αναλύσεων επιβεβαιώνουν τις πρωτογενείς πηγές, τόσο όσον αφορά στα ποσοστά θνησιμότητας, που αγγίζουν το 50% ανά οικογένεια, αλλά και τις αιτίες θανάτου. Μελλοντικές εμπεριστατωμένες μελέτες βυζαντινών νεκροταφείων και αναλύσεις του οστεολογικού υλικού, αναμένεται να εμπλουτίσουν τις γνώσεις μας για τις παιδικές ταφές στη βυζαντινή αυτοκρατορία του 9ου – 13ου αιώνα.

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Authors dc:creator
  • Παπαντωνοπούλου Μαρία
  • Papantonopoulou Maria

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
Ελληνικά, Greek

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:2975799

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Παπαντωνοπούλου Μαρία; Papantonopoulou Maria. Παιδικές ταφές της μεσοβυζαντινής περιόδου στην Ελλάδα: μορφή, ταφικές πρακτικές και κτερίσματα. 2022. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2975799