Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

"Διάδραση και λογοκρισία στο μικρασιάτικο αστικό λαϊκό και ρεμπέτικο τραγούδι"

Abstract

dc:description

ΠΕΡΙΛΗΨΗ Κύριος στόχος αυτής της μελέτης είναι η επαλήθευση της διαπίστωσης των αναλογικών συσχετισμών μεταξύ της επιτελεστικής και δισκογραφικής ιστορίας των αστικών λαϊκών μουσικών παραδόσεων και των πολιτικοκοινωνικών μετασχηματισμών του κοινωνικού χώρου των παραδόσεων αυτών. Ειδικότερα, προσπαθήσαμε να παραθέσουμε μιαν ερμηνευτική αιτιολόγηση του καθεστωτικού λειτουργισμού και παρεμβατισμού, άμεσου ή έμμεσου, να αναδείξουμε τις πολιτικές, ταξικές και πολιτισμικές σκοπιμότητες που τον περιβάλλουν καθώς και να περιγράψουμε το φαινόμενο της εναλλαγής πολιτισμικών επινοήσεων σε άμεση συνάφεια με το κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι και την διαδικασία κατασκευής νέων παραδόσεων, νέων ‘τροπισμών’ είτε πρωτότυπων, είτε μέσω μεταλλαγής, παραποίησης ή παύσης των παλαιών, αναλόγως των υπαγορεύσεων του εκάστοτε καθεστωτικού λειτουργισμού και παρεμβατισμού ή της ‘αγοράς’(σε άμεση διάδραση με κάθε καθεστώς). Στο πνεύμα του δομολειτουργισμού, υπό το πρίσμα των κονστρουκτιβιστών και διαμέσου της θεωρίας των δικτύων και της οικουμενικής μουσικής ιστοριογραφίας, μελετήσαμε την συγκεκριμένη περίπτωση των δύο (2) λιβελλογραφημάτων του Ζ.Παπαντωνίου (1917, 1938) εναντίον του (α)μανέ, όπου επιχειρεί την σπίλωσή του. Η ανάλυση και αποδόμηση των κειμένων του, τα οποία συμπυκνώνουν το ‘αντιανατολικό’ πνεύμα και το εκφράζουν κατά το ύφος και ήθος όσων εκπροσωπούσαν το λόγιο δυτικοκεντρικό κατεστημένο, μας βοήθησαν να κάνουμε αναγωγές αναζητώντας τις συνδέσεις των δεδομένων σχετικά με τα προς απάντηση ερωτήματα. Έτσι, σε γενικές γραμμές, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι τα δίκτυα εξουσίας, με συνυφασμένα ταυτοτικά χαρακτηριστικά και ταξικά συμφέροντα στη διαμόρφωση του οικονομοπολιτικού περιβάλλοντος, διαχειρίσθηκαν την παραγωγή και διάχυση πολιτισμικών μουσικών φαινομένων με τρόπο που να ανταποκρίνεται στη συντήρηση των συμφερόντων και ταυτοτήτων αυτών, των οποίων τις ψυχοκοινωνικές και ιδεολογικοπολιτικές παραμέτρους, στις συγκεκριμένες ιστορικές και οικονομικές συνθήκες του Μεσοπολέμου και νωρίτερα, αναδείξαμε σε όλο το παρόν κείμενο, αναφερόμενοι στην επιχείρηση σπίλωσης των ‘τροπισμών’ της αστικής λαϊκής μουσικής, του ρεμπέτικου τραγουδιού και του (α)μανέ και στην επιβολή κατασταλτικής και προληπτικής λογοκρισίας στο στιχουργικό περιεχόμενο και στην μουσικολογική μορφή τους. Aπό ότι φαίνεται, μέσα απο την βιβλιογραφική έρευνα και την κριτική αποδόμηση των αναλυόμενων κειμένων του Ζ.Παπαντωνίου, ο ‘αλα τούρκα’, αλλά και ο ‘αλα γκρέκα’, «τροπισμός» της επιτέλεσης της αστικής λαϊκής μουσικής των προσφυγικών, κυρίως, πληθυσμών στο μουσικό ‘δίκτυο’ των καφέ αμάν και του ρεμπέτικου τραγουδιού, στοχοποιήθηκε ως ετερότητα, όχι μόνο ως Λόγος (περιεχόμενο στίχων) αλλά και ως Μορφή (ανατολική τροπικότητα, ρυθμολογία και άλλα χαρακτηριστικά ως «τροπισμός», π.χ. χώροι και πλαίσιο της μουσικής επιτέλεσης), που αμφισβητεί το κυρίαρχο ‘εθνικό αφήγημα’ και τα αντίστοιχα δίκτυα εξουσίας ως μορφή ‘παρέκκλισης’. Επίσης, όπως δείχνουν τα δεδομένα μας, η απαγόρευση των Μανέδων και η επιβολή κατασταλτικής λογοκρισίας στο αστικό λαϊκό τραγούδι έχει και ταξική αιτιολόγηση, ταυτόχρονα με την ταυτοτική και ιδεολογικοπολιτική, σε άμεση σύνδεση με το οικονομικό και τεχνολογικό περιβάλλον (νεωτερικό και βιομηχανικό), που απαιτούσε εκσυγχρονισμένη και περισσότερο δυτικότροπη οργανολογία και τονική εναρμόνιση (συγκερασμός μουσικών κλιμάκων) στην δισκογραφική και επιτελεστική παραγωγή, με απώτερο στόχο, και αποτέλεσμα τελικα, τον έλεγχο της κοινής γνώμης και αισθητικής καθώς και του εργατικού κινήματος με την διαμόρφωση κατάλληλου περιβάλλοντος για την συνειδητή και εκούσια ή ακούσια αυτολογοκρισία των δημιουργών, οι οποίοι θα διαμορφώσουν νέες «επινοημένες» μουσικές «παραδόσεις» και «τροπισμούς» συμβατούς με τα νεωτερικά προτάγματα, το ‘εθνικό’ αφήγημα της ‘ιστορικής συνέχειας’ και την μικροαστική ηθική. Η ελληνική αστική κοινωνία θα αργήσει πολύ να αποδεχθεί την γέννηση ενός νέου αστικού λαϊκού πολιτισμού ο οποίος αντιτίθεται αρχικά στην επιβολή πλαισίων αστικής αισθητικής, κατά τη διαδικασία αστικοποίησης και δυτικόστροφου ‘εκσυγχρονισμού’, και αποκτά αντισυμβατικό και κοινωνικα κριτικό χαρακτήρα. Έχει γίνει πλέον αντιληπτό ότι η οριστική στροφή (των κρατικών θεσμών, των εκπαιδευτικών ιδιαίτερα) στην ευρωπαϊκή τονική εναρμόνιση (συγχορδιακή αρμονία) και η αναγκαστική θεσμοποιημένη (λογοκρισία) και μακροχρόνια εγκατάλειψη του ανατολικού τροπικού (modal) μονοφωνικού μουσικού συστήματος (θεωρία των Μακάμ) σηματοδότησε τη δημιουργία χασμάτων στη μουσική δημιουργία και ιδιαίτερα στην τέχνη του αυτοσχεδιασμού, αφού το συγκεκριμένο μουσικό σύστημα αποτελούσε το θεωρητικό μουσικολογικό τής πλαίσιο και υπόβαθρο. Η αρνητική αντιμετώπιση που έτυχαν οι πάσης μορφής αυτοσχεδιαστικοί ‘τροπισμοί’, με προεξέχοντες τους (α)μανέδες και η παραγκώνιση των ‘τροπισμών’ αυτών φαίνεται πως είχε πολύ μεγάλη διάρκεια και ένταση, ώστε να δημιουργηθεί χάσμα και φθορά στη λειτουργία της προφορικής παράδοσης ως μέσο διάδοσης και ανάπλασης της λαϊκής μουσικής δημιουργίας. Έχουμε εντοπίσει και αναλύσει, όσο το δυνατόν, αρκετές απο τις πολιτικές, κοινωνικές, αισθητικές και ψυχολογικές παραμέτρους των νέων ‘αναγκαστικών’ κατασκευών και επινοήσεων ή μετασχηματισμών στην αστική λαϊκή μουσική και στο τραγούδι, ως συνέπειες των λογοκριτικών πρακτικών και απαγορεύσεων των ‘τροπισμών’ του μουσικού κόσμου του (α)μανέ και των χορευτικών του εκδοχών (τσιφτετέλι), του ανατολικού τροπικού μουσικού συστήματος και του αντισυμβατικού, κοινωνικά κριτικού στιχουργικού περιεχομένου του ρεμπέτικου τραγουδιού. Έχουμε, επίσης, εντοπίσει και περιγράψει συσχετισμούς ρυθμολογικούς, αλλά και υφολογικούς, των λατινοαμερικάνικων και ινδικών μουσικών δικτύων με τα αντίστοιχα ρυθμολογικά μουσικά δίκτυα της ‘καθ’ημάς’ Εγγύς, αλλά και της αραβοπερσικής Μέσης, Ανατολής. Υπάρχουν, από ότι φαίνεται, ισχυρές ενδείξεις ότι η προώθηση, απο την κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας, του ‘αλα φράγκα’ ‘τροπισμού’ μιας νέας ‘επινοημένης’ γραφικής Ανατολής (οπωσδήποτε, μακριά απο τα σύνορα με την Τουρκία), μιας Ανατολής εξωτικής και αλλότριας τόσο ως προς το στιχουργικό περιεχόμενο (φυγή στον εξωτισμό, μοιρολατρία και απόγνωση αντί για διαμαρτυρία, στροφή σε ερωτικά θέματα) των λαϊκών τραγουδιών, όσο και ως προς την μορφολογία τους (δυτική τονική συγχορδιακή εναρμόνιση και οργανολογία, προσθήκες λατινοαμερικάνικης, αραβικής και ινδικής ρυθμολογίας) έρχεται να αντικαταστήσει τους επίσης κατασκευασμένους, αλλά απο την βάση της κοινωνικής πυραμίδας (ως ‘θυτική λειτουργία’ αλλά και ‘παράσταση’), ‘αλα τούρκα’ και ‘αλα γκρέκα’ αστικούς λαϊκούς μουσικοχορευτικούς ‘τροπισμούς’ της ‘καθ’ημάς Ανατολής’. Οι νέες επινοήσεις διαμορφώνονται κατά το τρίπτυχο ‘εξελληνισμός-εξευγενισμός-εξιδανίκευση’ ώστε να εξυπηρετηθεί και να επαληθευθεί με ιδανικό τρόπο το αφήγημα και ιδεολόγημα της ‘εθνικής ‘εξαίρεσης’ ή ‘ιδιαιτερότητας’ ή, ακόμα καλύτερα, της ‘μοναδικότητας’. Η κριτική ανάλυση και αποδόμηση των κειμένων αυτών στάθηκε αρκετή, κατά τη γνώμη μας, για να στηρίξει την επαλήθευση των δύο πρώτων σκελών (1) και (2) της υπόθεσης εργασίας (βλ. σελ.36). Όμως, για την επαλήθευση του τρίτου σκέλους (3) (βλ. σελ. 37) σταθήκαμε ανεπαρκείς, καθώς δεν προνοήσαμε να εισάγουμε, στο σώμα της έρευνας, υλικό απο την περίοδο που ακολουθεί την επιβολή των λογοκριτικών πρακτικών, το οποίο θα αντανακλούσε τις συνέπειες τους στη μουσική ζωή, στους φορείς και στους αποδέκτες του. Υπάρχει περιθώριο διόρθωσης και επέκτασης της έρευνας στην αντίστοιχη φιλολογία, όπως έδειξε η βιβλιογραφική έρευνα που μας παρέθεσε αρκετές ενδείξεις, αλλά είναι αναγκαία η περιπτωσιολογική έρευνα η οποία θα περιλαμβάνει και τις μουσικολογικές μελορυθμολογικές διαστάσεις και παραμέτρους των νέων μουσικών ‘επινοημένων τροπισμών’ που προέκυψαν υπό έναν ασφυκτικό κλοιό πιέσεων και αναγκαστικών επιδράσεων. Τέλος, επισημάναμε τη σημασία της ένταξης στην εκπαίδευση της έρευνας του λαϊκού (μουσικού) πολιτισμού, ως σημαντικό εργαλείο για την επικαιροποίηση του, αφού μέσω της έρευνας για την ελληνική λαϊκή μουσική μπορούμε να αρχίσουμε να κατανοούμε την αλυσίδα που συνδέει πολύ περισσότερους λαϊκούς πολιτισμούς σε ολόκληρο τον κόσμο, γεγονός που δεν είναι σημαντικό μόνο για την ελληνική μουσική εκπαίδευση και δημιουργία αλλά και για την εξέλιξη των λαϊκών μουσικών σπουδών σε παγκόσμιο επίπεδο.

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Authors dc:creator
  • Μαρινίδης Δήμος
  • Marinidis Dimos

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
Ελληνικά, Greek

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:3232999

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Μαρινίδης Δήμος; Marinidis Dimos. "Διάδραση και λογοκρισία στο μικρασιάτικο αστικό λαϊκό και ρεμπέτικο τραγούδι". 2022. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/3232999