National and Kapodistrian University of Athens
Η προστασία του περιβάλλοντος υπό το φως του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου
Abstract
dc:descriptionΒασικός σκοπός της διεθνούς κοινότητας όσον αφορά την αντιμετώπιση των ενόπλων συρράξεων διεθνούς χαρακτήρα και μη, υπήρξε η προστασία ορισμένων κατηγοριών προσώπων: του αμάχου πληθυσμού, των αιχμαλώτων πολέμου και των στρατιωτών τραυματιών. Από το 1949 που υιοθετήθηκαν, οι τέσσερις Συμβάσεις της Γενεύης, μαζί με τα Πρόσθετα Πρωτόκολλά τους του 1977, είχαν ως σχεδόν πρωταρχικό τους μέλημα την παροχή νομικής προστασίας σε άτομα που δεν συμμετείχαν –ιδίως αμάχους, ιατρούς, ιερείς και εθελοντές- ή δεν συμμετείχαν πλέον άμεσα στις εχθροπραξίες, ήτοι τους τραυματίες, ασθενείς, ναυαγούς και τα άτομα που στερήθηκαν την ελευθερία τους για λόγους σχετικούς με την τις εχθροπραξίες. [1] Προστασία όμως των πολιτών από τις συνέπειες που επιφέρει ένας πόλεμος δε μπορεί να νοηθεί, εάν δεν εξασφαλιστεί η άμεση προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, δηλαδή του χώρου ο οποίος περιβάλλει τον άνθρωπο και στον οποίο λαμβάνουν χώρα οι εξόχως καταστροφικές στρατιωτικές επιχειρήσεις, από τον οποίο, άλλωστε, άμεσα εξαρτάται η διατροφή και επιβίωση όλων, μαχητών και μη. [2.1.] Παρ’ ό,τι τούτο συχνά παραγνωρίζεται, μια ένοπλη σύγκρουση προκαλεί βλάβες στο χερσαίο, θαλάσσιο και εναέριο χώρο όπου διεξάγεται, με αποτελέσματα που γίνονται αισθητά μήνες, χρόνια ή και δεκαετίες μετά τη λήξη της. Σε κάθε περίπτωση, οι συνέπειές της δεν περιορίζονται στις πληγείσες περιοχές, αφού οι πολεμικές συγκρούσεις δύνανται να προκαλέσουν διασυνοριακή ρύπανση που ενδέχεται να καταστεί οικουμενική, όπως στις περιπτώσεις της εκτεταμένης ραδιενεργούς και χημικής ρύπανσης της ατμόσφαιρας. Οι παραπάνω διαπιστώσεις οδήγησαν τη διεθνή κοινότητα στην υιοθέτηση μιας σειράς διεθνών κειμένων που άμεσα προστατεύουν το φυσικό περιβάλλον, προβλέποντας κανόνες με ειδικές ρυθμίσεις επ’ αυτού. Σπουδαιότερη είναι η ρύθμιση του άρθρου 35 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου Ι των ΣΓ του 1977, κατά την οποία «[σ]ε κάθε ένοπλη σύγκρουση, το δικαίωμα των Μερών στη σύγκρουση να επιλέγουν μεθόδους ή μέσα πολέμου δεν είναι απεριόριστο» [2.1.1.], ώστε παρακάτω ο κανόνας να εξειδικευτεί περαιτέρω και να εισαχθεί θεμελιώδης αρχή, βάσει της οποίας «[α]παγορεύεται η χρήση μεθόδων ή μέσων διεξαγωγής των εχθροπραξιών που έχουν σκοπό ή αναμένεται να προκαλέσουν εκτεταμένη, μακροπρόθεσμη και σοβαρή βλάβη στο φυσικό περιβάλλον», βλάπτοντας με τον τρόπο αυτό την υγεία ή την επιβίωση του πληθυσμού. [2.1.2.] Παράλληλα, απαγορεύονται οι επιθέσεις κατά του φυσικού περιβάλλοντος ως όπλου [2.1.3] ή ως μέσου επιβολής αντιποίνων [2.1.4.]. Πέραν των ειδικών αυτών κανόνων, το φυσικό περιβάλλον θεωρείται πολιτικός στόχος και ως τέτοιος προστατεύεται από τις ίδιες αρχές και κανόνες που προστατεύουν τους μη στρατιωτικούς στόχους [2.2.], και συγκεκριμένα από τις αρχές της διάκρισης, της αναλογικότητας και της προφύλαξης κατά την επίθεση [2.2.1 - 2.2.4]. Τούτο σημαίνει πως κανένα τμήμα του φυσικού περιβάλλοντος δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο επίθεσης -εκτός και αν αποτελεί στρατιωτικό στόχο, όπως θα αναλυθεί παρακάτω- και πως απαγορεύεται η επίθεση εναντίον στρατιωτικού στόχου που αναμένεται να προκαλέσει παράπλευρη ζημία στο περιβάλλον, ευρύτερη σε σχέση με τα συγκεκριμένα και άμεσα αναμενόμενα στρατιωτικά πλεονεκτήματα. Αυτό επιβεβαίωσε και το ΔΔΧ στη γνωμοδότησή του επί της υπόθεσης των πυρηνικών όπλων, δηλώνοντας πως τα Κράτη πρέπει λαμβάνουν υπόψη τους περιβαλλοντικές εκτιμήσεις όταν αξιολογούν την αναγκαιότητα και την αναλογικότητα κατά την επιδίωξη στρατιωτικών στόχων. Παράλληλα, τα συγκρουόμενα μέρη υποχρεούνται να λαμβάνουν όλες τις δυνατές προφυλάξεις κατά τη διεξαγωγή των εχθροπραξιών, ώστε να αποφεύγουν, και σε κάθε περίπτωση να ελαχιστοποιούν, παράπλευρες ζημίες στο περιβάλλον, αφού η έλλειψη επιστημονικής βεβαιότητας για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις στρατιωτικών επιχειρήσεων δεν απαλλάσσει κανένα μέρος της σύρραξης από την απαίτηση λήψης τέτοιων προφυλάξεων. Το Α’ Μέρος της ανά χείρας εργασίας ολοκληρώνεται με την κεφαλαιώδη ρήτρα του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου -και δη σε σχέση με την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος που το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο συνεπάγεται- γνωστή ως ρήτρα Martens, η οποία διευρύνει τον αριθμό των εφαρμοστέων σε ένοπλες συγκρούσεις αρχών και κανόνων πέραν όσων ρητώς κατοχυρώνονται στα συμβατικά κείμενα. [2.2.4.] Κατόπιν της παράθεσης των σπουδαιότερων αρχών και κανόνων του ΔΑΔ μετά της ανάλυσης των αντίστοιχων ratione materiae και ratione personae επιβαλλόμενων εξ αυτών περιορισμών που σχετίζονται με το φυσικό περιβάλλον, το Β’ Μέρος της παρούσας εργασίας φιλοδοξεί να προβεί σε μια ενδελεχή ανάλυση των ratione conditionis περιορισμών που θεσπίζουν οι κανόνες του ΔΑΔ, απαγορεύοντας συγκεκριμένες μεθόδους και μέσα πολέμου. Έτσι, το Β’ Μέρος της εργασίας πραγματεύεται τους προστατευτικούς για το φυσικό περιβάλλον κανόνες, εθιμικούς τε και συμβατικούς, οι οποίοι αφορούν στη νομιμότητα της ύπαρξης ή της χρήσης ειδικότερων κατηγοριών όπλων, όπως είναι τα βιολογικά, χημικά και πυρηνικά όπλα, τα δηλητηριώδη όπλα ή δηλητήρια, τα εμπρηστικά όπλα, οι νάρκες, τα εκρηκτικά κατάλοιπα πολέμου, αλλά και άλλοι, νεοπαγείς τύποι όπλων, όπως είναι τα αυτόνομα όπλα [3.1.-3.8.]. Όλα τα προαναφερθέντα οπλικά συστήματα προκαλούν ανυπολόγιστες επιπτώσεις στα οικοσυστήματα, οι οποίες ποικίλλουν ανάλογα με το είδος του όπλου, την ένταση της χρήσης που γίνεται, αλλά και την τρωτότητα των εμπλεκόμενων οικοσυστημάτων. Σκοπός της παρούσας εργασίας αποτελεί η εξέταση των κανόνων δικαίου που προστατεύουν άμεσα ή εμμέσως το φυσικό περιβάλλον εν καιρώ πολέμου, όπως οι τελευταίοι υφίστανται σε έναν παραδοσιακά ανθρωποκεντρικό -όπως επιμαρτυρά και το όνομά του- κλάδο δικαίου, το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο, και όπως μετεξελίσσονται σε μία εποχή σημαντικών τεχνολογικών εξελίξεων, στην οποία η αντιμετώπιση της κλιματικής και περιβαλλοντικής κρίσης βρίσκεται στο επίκεντρο.
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Authors dc:creator
-
- Κοκκώνη Μαρία
- Kokkoni Maria
Subjects
dc:subject × 2Rights
- Language dc:language
- Ελληνικά, Greek
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:3258418