National and Kapodistrian University of Athens
Η έννοια της ελευθερίας στον Τζον Στιούαρτ Μιλ (Περί Ελευθερίας) συγκρινόμενη με την αντιμετώπιση της ελεύθερης σκέψης από τον Ιμμάνουελ Καντ (Θεμελίωση της Μεταφυσικής των Ηθών)
Abstract
dc:descriptionΗ ελευθερία σύμφωνα με τον Μιλ, οφείλει να διερευνάται και να εξετάζεται εντός των ορίων της κοινωνίας (παρόλο που εμφανίστηκε και η αντίθετη μερίδα), γεγονός που έχει απασχολήσει πληθώρα επιστημόνων στο ιστορικό γίγνεσθαι, οι οποίοι προφανώς βίωσαν καταστάσεις, ιδίως κατά την πρώιμη ιστορία που οι άνθρωποι ήταν αναγκασμένοι να υποστούν τον τυραννικό ζυγό της άρχουσας τάξης. Ο λαός βέβαια, φαίνεται ότι διεκδίκησε κάποια από τα δικαιώματά του, έχοντας σαν αποτέλεσμα να θέσει περιοριστικά μέτρα στους εκάστοτε άρχοντες, όχι τόσο κατοχυρώνοντας την επιβολή συνταγματικών μέτρων για τον περιορισμό της ασυδοσίας των κυβερνώντων, όσο με την επιβολή του «ασύλου» που έδινε το δικαίωμα στις κατώτερες τάξεις να εξεγερθούν και να διεκδικήσουν τα φιλελεύθερα δικαιώματά τους. Γεγονός όμως που τελικά θωρήθηκε ως υπερβολή, ακόμη και στα πλαίσια λαϊκών εξεγέρσεων-επαναστάσεων (Γαλλική), επειδή πιστεύεται ότι ξεπέρασαν τα όρια της ελευθερίας. Στα πλαίσια της αμφισβήτησης της εξουσίας, ο λαός προσπάθησε μέσω του λαϊκού κόμματος να κατακτήσει την ταύτιση των αρχόντων με τα χαμηλότερα στρώματα, έχοντας σαν αποτέλεσμα, αφού περάσει μία περίοδος θεωρητικής συμφωνίας των διοικούντων με τους διοικούμενους, να απαιτηθεί η κυριαρχία της πλειοψηφίας που όφειλε να έχει τον απόλυτο έλεγχο επί των υπολοίπων μελών της κοινωνίας. Τελικά όμως, ακόμη και η λαϊκή έκφραση της εξουσίας, κατόρθωσε να ξεπεράσει τα όρια και να καταδυναστεύσει τον ίδιο της τον εαυτό, με τη λεγόμενη «τυραννία της πλειοψηφίας». Ίσως, το πιο πρόσφορο μοντέλο διακυβέρνησης να απαιτεί συνδυασμό γραπτών και άγραφων νόμων, οι οποίοι θα μπορούσαν να συμβιβάσουν τα διεστώτα και να αποφευχθούν οι άστοχες αιματηρές εξεγέρσεις που ενδεχομένως να κατευθύνονται από υποχθόνιους διοικητικούς παράγοντες. Αντιθέτως όμως, δεν ενδείκνυται η λεγόμενη εθελοδουλία των υπηκόων, επειδή με αυτόν τον τρόπο επιβάλλεται πλαγίως, μία αυθυποβαλλόμενη-κατώτερη λαϊκή (υποτελής) μερίδα ανθρώπων που σε καμία περίπτωση δεν είναι αρεστή στον Μιλ. Όσον αφορά στο θρησκευτικό πλαίσιο, ο Μιλ δε φαίνεται να τάσσεται υπέρ ενός συγκεκριμένου δόγματος, παρόλο που δε διαφωνεί ευθέως με κάποια θρησκεία, χωρίς όμως να παραγνωρίζει τον εκάστοτε δογματισμό και την διάθεση προσηλυτισμού από την πλειονότητα των δογμάτων. Στην Αγγλία πάντως, δεν είναι σίγουρο ότι επικρατούσε το γράμμα του νόμου, επειδή οι πολίτες ήταν υποστηρικτές δύο διαφορετικών απόψεων, αφενός μεν της επιβολής του νόμου, αφετέρου δε της κυριαρχίας του πλειοψηφικού πακέτου διακυβέρνησης. Η πρόκληση της μη βλάβης στους άλλους, είναι ο κανόνας που προφανώς συντρόφευε τη μιλιανή θεωρία, έτσι ώστε να καταστεί δυνατή η αξία του ωφελιμιστικού φιλοσοφικού ρεύματος, βάσει του οποίου θα μπορεί κάθε πολίτης να είναι και να νιώθει προστατευμένος στους κοινωνικούς κόλπους, όπου διάγει τον βίο του, στα πλαίσια αποφυγής πάσης φύσεως κατάχρησης της ελευθερίας. Η προσωπική ελευθερία μπορεί και δικαιούται να είναι απεριόριστη, υπό τον όρο να μην ξεπερνά τα όρια επιβολής της απέναντι στον συνάνθρωπο. Ο κάθε πολίτης δύναται να διαθέσει και να χρησιμοποιήσει την προσωπική του ελευθερία, αρκεί να μην καταπατά τα δικαιώματα των άλλων ανθρώπων. Σε αυτά τα πλαίσια, επιβάλλεται επίσης, η απόλυτη εφαρμογή και τήρηση των κρατικών ή κοινωνικών γραπτών και άγραφων νόμων, στοχεύοντας στο κοινό καλό της πλειοψηφίας και στην ευταξία. Η ελευθερία του τύπου αμφισβητήθηκε σε μεγάλο βαθμό στη συγκεκριμένη εποχή, έχοντας σαν αποτέλεσμα την κατακριτέα φίμωση του τύπου από τους κυβερνώντες, σε συνεργασία με την εκκλησία. Η παρακώληση πάσης φύσεως ελεύθερης έκφρασης, ιδιαίτερα μέσω της διαλογικής διαδικασίας, με το πρόσχημα του ενδεχόμενου λάθους, προφανώς και χαρακτήριζε το κράτος, στο οποίο πρωτίστως αναφέρεται ο Μιλ, ο οποίος δείχνει υποστηρικτής της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας και ταυτόχρονα απεχθάνεται πάσης φύσεως φανατισμό. Η πολυφωνία και η ελεύθερη έκφραση όλων ανεξαιρέτως των απόψεων είναι απολύτως αποδεκτή, σε αντίθεση με την παρεμπόδιση της ανθρώπινης ελεύθερης έκφρασης, της ενδεχόμενης χειραγώγησης και της κατευθυνόμενης διαλεκτικής μεθόδου που χρησιμοποιούσε ο ίδιος ο Σωκράτης. Αντίθετα βέβαια με τη θρησκευτική καθοδήγηση, τάχθηκε η προτεσταντική εκκλησία, η οποία βρίσκει περισσότερους υποστηρικτές, όσον αφορά την ελεύθερη έκφραση που αντιτίθεται στον προσηλυτισμό και στην παρακώλυση κάθε φιλελεύθερης εκπαιδευτικής διαδικασίας. Η έκφραση της ατομικής ελευθερίας μπορεί να έχει απεριόριστη εμβέλεια, αρκεί να μην παρεμποδίζει την αντίστοιχη έκφραση των υπολοίπων μελών της κοινωνίας και να μην έχει επιβλαβείς συνέπειες και βλέψεις για τον συνάνθρωπο. Η μετριότητα, η στασιμότητα, η ρουτίνα και ο μιμητισμός, είναι όπως ορθά επισημαίνεται, τα χειρότερα ανθρώπινα χαρακτηριστικά που προφανώς, λειτουργούν ως τροχοπέδη απέναντι σε οποιαδήποτε ατομική και κοινωνική πρόοδο. Το οποιοδήποτε κοινωνικό συμβόλαιο που κρίνεται άκρως απαραίτητο και επιβάλλεται σε κάθε σύγχρονη κοινωνία, διασφαλίζει, καθορίζει και κατοχυρώνει τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις αντίστοιχες υποχρεώσεις, στοχεύοντας στην ομαλή διεξαγωγή, ενός έντιμου, ευυπόληπτου και απροβλημάτιστου βίου που προφανώς οφείλει να χαρακτηρίζεται από σταθερότητα, με αντίστοιχες τάσεις διηνεκούς βελτίωσης. Στις καθημερινές διαφωνίες των ανθρώπων οφείλει να παρεμβαίνει η κοινωνία, είτε με τους αδιάβλητους νόμους της, είτε με τους εξίσου απαράβατους-άγραφους κανόνες που δεν μπορούν να παραβιάζονται σε ατομικό επίπεδο, επειδή έχουν δοκιμαστεί και επιβεβαιωθεί με την πάροδο του χρόνου. Επίσης, οποιαδήποτε παρακώλυση εμπορικής δραστηριότητας, με ευτελείς και αβάσιμες δικαιολογίες, οφείλει να αποδοκιμάζεται από το σύνολο της κοινωνίας, είτε αναφέρεται σε καθαρά εμπορική δραστηριότητα, είτε ακόμη και σε θρησκευτική έκφραση του δημόσιου αισθήματος, προς αποφυγή ενδεχόμενων διενέξεων του κοινωνικού συνόλου. Κάθε ατομική εκδήλωση με στόχο την έκφραση προσωπικού ενδιαφέροντος που δεν επηρεάζει το συνάνθρωπο, είναι προφανώς αποδεκτή από τον Μιλ. Δεν μπορεί η πολιτεία να παρεμβαίνει και να καθορίζει την ατομικότητα, εφόσον δεν προκαλείται κάποια βλάβη στον άλλο. Δυστυχώς όμως, η συγκεκριμένη εποχή χαρακτηρίζεται ξεκάθαρα για την παρεμπόδιση συγκεκριμένων εμπορικών συναλλαγών και εισαγωγών, εφόσον κρινόταν ότι έχει φαινομενικό αντίκτυπο στο κοινωνικό σύνολο, όπως η χρήση του αλκοόλ, η χρήση του δηλητήριου, κλπ. Τέτοιες τακτικές περιορισμού και χαλιναγώγησης είναι κατακριτέες, επειδή μαζί με την εκπαιδευτική χειραγώγηση, κατατάσσονται στα τυραννικά καθεστώτα που δε συνάδουν με τις φιλελεύθερες τακτικές. Ξεκινώντας ο Καντ από την αρχαία Ελληνική φιλοσοφική κατάτμηση του κλάδου, καταλήγει στη σπουδαιότητα της έλλογης γνώσης που θωρακίζει την ανθρώπινη προσωπικότητα, απέναντι στην εμπειρική διάσταση που καθορίζεται από τη φυσική αναγκαιότητα και προφανώς περιορίζει την ελεύθερη έκφραση, η οποία μπορεί να απογειώσει την ανθρώπινη φύση. Σύμφωνα με τα λεγόμενά του, η μεταφυσική των ηθών θα βοηθήσει τον εμπειρικά κατώτερο άνθρωπο να ξεπεράσει τα αισθητικά εμπόδια του φυσικού βασιλείου, έτσι ώστε να προσεγγίσει απερίσπαστος την ηθική διάσταση και καθαρότητα ενός ανώτερα διακείμενου και καθαρού βίου που σε κάθε περίπτωση, παρόλο που καλείται να συμπορευθεί με το εμπειρικά υποδεέστερο τμήμα του οργανισμού του, δύναται δια της μεταφυσικής διάστασης και της δεοντοκρατίας της apriori καθαρότητας του Λόγου, να μεταβεί στις ανώτερες πνευματικές σφαίρες. Η έλλογη ανθρώπινη φύση και ο Λόγος, δεν μπορούν να οδηγήσουν τον άνθρωπο στην ευδαιμονία, η οποία δεν είναι αυτοσκοπός. Δεν οφείλει ο άνθρωπος να πράττει σύμφωνα με το καθήκον αλλά από καθήκον και αυτό θα το κατακτήσει με τη βοήθεια της καλής θέλησης που θα τον συντροφεύει καθ’ όλη τη διάρκεια του ηθικού βίου του. Το καθήκον δεν εξαναγκάζει τον άνθρωπο αλλά συνεπικουρεί τις πράξεις του, έτσι ώστε να κατακτήσει και να διατηρήσει την ηθικότητα, επειδή σέβεται τον νόμο. Οι υποθετικές προσταγές σε συνεργασία και όχι σε αντιπαράθεση με τις κατηγορικές προσταγές, θα οδηγήσουν με ασφάλεια τον άνθρωπο, μέσω του καθαρού πρακτικού Λόγου, στην πολυπόθητη οδό της ηθικής διάστασης, αφού με την αυτόνομη θέληση και όχι με την ετερονομία της βούλησης, κατορθώνει να υπερβεί τα εμπόδια των παθητικών ενστίκτων που προέρχονται από την κατώτερη φύση του. Παρόλο λοιπόν που άνθρωπος δεν μπορεί να κατανοήσει απόλυτα την καθαρότητα του Λόγου και την ανωτερότητα του πνευματικού μέρους του, οφείλει να συνδυάσει τα δύο μέρη του και όχι να καθυποτάξει το φυσικό έναντι του νοητού. Διά μέσου αυτού του συνδυασμού θα κατορθώσει να συμπεριληφθεί στο βασίλειο των σκοπών και να τεθεί ως ο απόλυτος νομοθέτης που οι αρχές του και οι πράξεις του θα επιβεβαιωθούν δια του αλάθητου μέρους του καθήκοντος. Ο συνδυασμός αναλυτικών και συνθετικών προτάσεων, δίνει τη δυνατότητα στον δυνάμει ηθικό άνθρωπο να επιβεβαιώσει τις κλίσεις του στην απαιτούμενη καθημερινότητα αλλά ταυτόχρονα να διασφαλίσει μία θέση στη μεταφυσική διάσταση της πολύτιμης ύπαρξής του. Καταληκτικά, «αν και δεν κατανοεί απόλυτα την κατηγορική προσταγή, καλείται να την εφαρμόσει», αν επιθυμεί να υπερβεί τη ματαιότητα του φυσικού κόσμου και να «προσεγγίσει την ανώτερη αιτία».
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Authors dc:creator
-
- Κονταράκης Ιωάννης
- Kontarakis Ioannis
Subjects
dc:subject × 2Rights
- Language dc:language
- Ελληνικά, Greek
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:3330544