National and Kapodistrian University of Athens
Η κοσμοθέαση του τραγικού στον φιλοσοφικό στοχασμό του Friedrich Nietzsche και η Διονυσιακή ορμή στις Βάκχες του Ευριπίδη
Abstract
dc:descriptionΗ τέχνη εάν και εφόσον αποπνέεται από ιδέες, αντιλήψεις και προβληματισμούς που αφορούν εν γένει τον άνθρωπο και την κοινωνία του ανεξαρτήτως τόπου και χρόνου. Προκειμένου, λοιπόν, να γεννηθεί μία διαχρονική καλλιτεχνική δημιουργία είναι απαραίτητη η αλληλοεπικοινωνία της ίδιας με την φιλοσοφία που παραδοσιακά (και όχι αποκλειστικά) αποτελεί επιστήμη ενδελεχούς διερεύνησης των αιώνιων, καθολικών και οικουμενικών ερωτημάτων. Για αυτόν τον λόγο, άλλωστε, υπάρχει και η Αισθητική Φιλοσοφία (της τέχνης δηλαδή) που αναδιαμορφώνει καθοριστικά τη σχέση του έργου τέχνης με τους προβληματισμούς που δύναται να χαρακτηρίζουν το αισθητικό αντικείμενο. Μάλιστα, πάγιο σημείο αναφοράς των κριτικών προσεγγίσεων για την έντεχνη παραγωγή αποτελεί η αρχαία ελληνική τραγωδία η οποία, μεταξύ άλλων, απασχόλησε ιδιαίτερα τον Friedrich Nietzsche. Έτσι, αναγεννάται η φιλοσοφική κοσμοθέαση της κλασσικής τραγικής παραγωγής από τον Νιτσεϊσμό. Η αναφορά σε κοσμοθεώρηση δεν είναι τυχαία καθώς η τραγικότητα για τον ίδιο αποτελεί μέσο αντίληψης του κόσμου ευρύτερα και όχι εργαλείο μελέτης αυτοτελώς του αρχαίου θεάτρου. Ειδικότερα, το κλασσικό δράμα αποτελεί για τον Γερμανό στοχαστή μέσο αντίκρουσης της παραδοσιακής φιλοσοφίας που εν πολλοίς ορίζεται από μία εμμονή στους λογοκρατούμενους συλλογισμούς και την αυστηρή μεθοδολογία. Έτσι, μέσω της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας αναγεννάται μία ποιητική φιλοσοφία που αποτελεί –εάν όχι αντικατάσταση– σίγουρα αντίλογο στο αυστηρό ρασιοναλιστικό υποκείμενο που μέχρι τότε απολάμβανε χαρακτηριστικά αυθεντίας. Παράλληλα, η αδυναμία των λογικών, διανοητικών και πνευματικών ικανοτήτων (λόγω της δυνατότητας του ανθρώπου να προσεγγίζει την αλήθεια και της αδυναμίας του να την γνωρίζει απόλυτα) αποτελεί αίτιο μομφής του Nietzsche στις δυνατότητες της λογικής σοφίας. Ως εκ τούτου, η γνώση μετεξελίσσεται σε τραγική καθώς η ανεπάρκεια των ιδιοτήτων του ανθρώπου συμβάλλει στην διάψευση της επάρκειας των ιδιοτήτων του ανθρώπου. Επιπλέον, η φιλοσοφία του Nietzsche αποτελεί αιχμηρή επίπληξη της κανονιστικής ηθικής, δηλαδή κάθε εξωγενούς παράγοντα που με δογματισμό επιβάλλει στον άνθρωπο την ερμηνεία μίας πράξης ως ηθικής ή όχι. Για αυτόν τον λόγο, άλλωστε, ο Γερμανός στοχαστής κατακρίνει την παραδοσιακή σύλληψη των αξιών αφενός μέσω της φιλοσοφίας κανονιστικού προσανατολισμού αφετέρου μέσω του χριστιανισμού. Αντίθετα, το ηθικό στον Νιτσεϊσμό ταυτίζεται με την εσωτερική δύναμη του ανθρώπου και την ικανότητά του να κατακτήσει έναν κόσμο στον οποίο ο Θεός έχει πεθάνει (βασική πτυχή του Υπερανθρώπου). Συνεκδοχικά, η πίστη στις ανθρώπινες δυνάμεις διαψεύδει την αντίληψη ενός δημιουργού Θεού και την πίστη ότι η κτίση πλάσθηκε από τον Ίδιο. Για αυτόν τον λόγο, ο χριστιανικός Θεός όπως κληρονομείται από την Βίβλο και την φιλοσοφική μεταφυσική αντικαθίσταται από έναν αισθητικό Θεό. Ο Nietzsche, δηλαδή, παρότι αρνείται την ιδιότητα της δημιουργίας από το θείο καταφάσκει σε μία άλλη παραγωγή: αυτή της καλλιτεχνικής έκφρασης λόγω της ιδιότητάς της να αποτελεί αφενός κτήμα του ανθρώπου αφετέρου μέσο προβολής ενός ωραιότερου κόσμου. Φυσικά, η αποκρυστάλλωση μίας ευχάριστης πραγματικότητας αποκαλύπτει την κατευναστική, λυτρωτική, καταπραϋντική ιδιότητα της τέχνης μέσω της διέγερσης όμορφων συναισθημάτων και θετικών σκέψεων που την χαρακτηρίζουν. Μάλιστα, αυτή η θαλπωρή σχετίζεται με την αμοιβαία επικοινωνία που διακρίνει την καλλιτεχνική δημιουργία με τον πραγματικό βίο. Ως προς αυτό το ζήτημα, ο Nietzsche εξετάζει ενδελεχώς την ιδιότητα της καλλιτεχνικής πράξης και του δημιουργού να αποτελούν απόρροια του βίου (μέσω της επιρροής που ασκούν οι κοινωνικοπολιτικές συνθήκες τόσο στον καλλιτέχνη όσο και το έργο τέχνης του) αλλά και άρνηση της αληθινής ζωής (μέσω της ιδιότητας της τέχνης να προάγει έναν ωραιότερο κόσμο και όχι τον πραγματικό). Σε σχέση με το τελευταίο, η πραγματικότητα που εν πολλοίς ορίζεται ως πάλη αποκαλύπτει την συμβολή της τέχνης στην μεταμόρφωση της επιβίωσης σε ζωή. Εξού και η ταύτιση του αισθητικού κάλλους με το θεατρικό ψεύδος. Επιπροσθέτως, η συμβολή της τέχνης στην προαγωγή ενός ωραιότερου κόσμου έχει άμεση σχέση με το επιτακτικό αίτημα της κατάργησης της αντίφασης. Προκειμένου, δηλαδή, να μπορέσει να επιτευχθεί η κατάφαση και η αποδοχή της ετερότητας είναι απαραίτητη η προβολή της σύγκρουσης που διέπει τον κόσμο και όχι η προσπάθεια συγκάλυψής της. Έτσι, αποκαλύπτεται το τραγικό δραματικό είδος που στηρίζεται στο πρόβλημα και το αδιέξοδο. Παράλληλα, η ελληνική τραγωδία δύναται να λυτρώσει τον αποδέκτη της μέσω του αισθητικού κάλλους που απορρέει από την σαγήνη του ψεύδους. Έτσι, η ηθικολογικού και διδακτικού χαρακτήρα αριστοτελική κάθαρση αντικαθίσταται από την Νιτσεϊκή λύτρωση που αφορά την εξ ορισμού δυνατότητα της τέχνης στην προαγωγή –όχι απλώς ενός υποφερτού– αλλά ενός ομορφότερου κόσμου. Μάλιστα, σημείο αναφοράς του φιλοσοφικού προσανατολισμού του Nietzsche τόσο ως προς την τέχνη όσο και την αρχαία ελληνική τραγωδία αποτελούν οι Βάκχες του Ευριπίδη (όχι, όμως, και η σύνολη δραματουργική παραγωγή του ποιητή). Σαφέστερα, ο φιλόσοφος αντιλαμβάνεται τις Βάκχες ως μία επιμέρους ιδιομορφία κατά την οποία ο ποιητής κατανοεί ότι το τραγικό στην γνησιότερη και επαρκέστερη μορφή του προϋποθέτει την επιστροφή στην Διονυσιακή ορμή και στο μυστήριο της φύσης που εκφράζεται με τον καλύτερο τρόπο από την αρχέγονη, προφορική παράδοση του μύθου. Με βάση αυτή την ιδιοτυπία του συγκεκριμένου ευριπίδειου έργου ανιχνεύεται το τραγικό πάθος όχι μόνο στον άνθρωπο αλλά και στο θείο. Μέσω, δηλαδή, της αμφισβήτησης της ένθεης ταυτότητας του Διονύσου ανιχνεύεται η νιτσεϊκή πεποίθηση περί θανάτου του Θεού καθώς ο Ίδιος δεν κατανοείται με ιδιότητες απόλυτης υπεροχής και αυθεντίας. Το τραγικό πάθος, εδώ, δεν αφορά μόνο τον άνθρωπο αλλά και την ένθεη φύση δηλώνοντας την τρωτότητα και τον μη αψεγάδιαστο χαρακτήρα του θείου. Ως εκ τούτου προβάλλεται, μεταξύ άλλων, η σχέση της Θεϊκής δύναμης (εμπνευστής της οποίας αποτελεί η Διονυσιακή ορμή) τόσο με την επικράτηση όσο και με την έλλειψη του ανθρώπινου ελέγχου (Πενθέα). Με την σειρά τους, o Διόνυσος και o Πενθέας αποτελούν σύμβολα των δυνάμεων της φύσης και του κοινωνικού συνόλου αντίστοιχα. Αυτή η σύνδεση συνιστά την αμοιβαία επικοινωνία του Διονυσιακού με το Απολλώνιο και είναι αμφιλεγόμενη διότι εντός του ευριπίδειου έργου συντελείται τόσο η σύγκρουση (λόγω της αλαζονείας, της αδιαλλαξίας του Πενθέα και της εκδικητικότητας του Θεού) όσο και η συνύπαρξη των δύο (μέσω της μανίας που καταβάλλει τον νέο βασιλιά και τον μεταμορφώνει σε μαινάδα). Επιλογικά, ασκείται μία προσωπική κριτική στον φιλοσοφικό στοχασμό του Nietzsche τόσο για το τραγικό ευρύτερα όσο και τις Βάκχες ειδικότερα. Μέσω, δηλαδή, μίας κριτικής για την νιτσεϊκή κριτική αποκαθηλώνονται οι βεβαιότητες και αναδεικνύονται οι ενστάσεις μου σε ορισμένες πτυχές της φιλοσοφίας του Γερμανού στοχαστή αφενός για τον κόσμο αφετέρου για το τραγικό και την τραγωδία.
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Authors dc:creator
-
- Καραγιαννοπούλου Ευθυμία
- Karagiannopoulou Efthimia
Subjects
dc:subject × 2Rights
- Language dc:language
- Ελληνικά, Greek
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:3332473