Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

Γνώσεις μαθητών και υποψήφιων εκπαιδευτικών για τους μύκητες

Abstract

dc:description

Αν και η σημασία των μυκήτων για τη διατήρηση της ζωής στη Γη και την ανθρώπινη ευημερία και δραστηριότητα είναι αναγνωρισμένη, αποτελούν μια παραμελημένη ομάδα οργανισμών κατά τη διδασκαλία της Βιολογίας, όπως συμβαίνει συχνά με τη διδασκαλία της Βιολογίας Μικροοργανισμών κατά την οποία εκπροσωπούνται δυσανάλογα πολύ οι αρνητικές επιδράσεις των Μικροοργανισμών στην Ανθρώπινη Υγεία, σε σχέση με άλλες όψεις τους. Για την ανατροπή αυτής της θέασης προτείνονται συγκεκριμένες αρχές για τη σφαιρικότερη εκπροσώπηση των μυκήτων στη διδασκαλία μέσω πειραματικών (διερευνητικών) δραστηριοτήτων και σε σύνδεση με την καθημερινή ζωή και κοινωνικοεπιστημονικά ζητήματα. Εμπειρικές έρευνες έχουν δείξει ότι τα νοητικά μοντέλα μαθητών και ενηλίκων για τους μικροοργανισμούς είναι συχνά πολωμένα, ελλιπή και πλούσια σε παρανοήσεις. Συνοπτικά, οι μικροοργανισμοί εννοιολογούνται με ανθρωποκεντρικό πρίσμα, σχεδόν αποκλειστικά, σε σχέση με ζητήματα Ασθένειας και ανθυγιεινών συνθηκών με αρνητικό τρόπο θέασης. Οι γνώσεις για τον ρόλο τους στις Οικολογικές και Βιοτεχνολογικές διαδικασίες είναι ισχνές. Επιπλέον, φαίνεται ότι τα βακτήρια και οι ιοί καθορίζουν, σε σημαντικό βαθμό, τα νοητικά μοντέλα των περισσότερων για τους μικροοργανισμούς. Οι μελέτες για τα νοητικά μοντέλα για τους μύκητες είναι ελάχιστες και αποσπασματικές. Παρόλο που οι μαθητές γνωρίζουν βιωματικά περιπτώσεις μυκήτων από την παιδική ηλικία (μανιτάρια, μούχλα) σπάνια γνωρίζουν τη βιολογική τους υπόσταση. Τα μανιτάρια θεωρείται συχνά ότι ανήκουν στα φυτά και συχνά φέρουν γνωρίσματά τους, ενώ η μούχλα και οι μύκητες συσχετίζονται συχνά με τα βακτήρια. Οι γνώσεις για τον οικολογικό και βιοτεχνολογικό τους ρόλο έχουν μελετηθεί ελάχιστα. Η παρούσα έρευνα είναι μια διερευνητική (διαγνωστική) έρευνα που αποσκοπεί στην πρώτη ψηλάφηση του πεδίου των γνώσεων των μυκήτων σε μαθητές Λυκείου και υποψήφιους εκπαιδευτικούς Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Ως θεματικοί άξονες για τη μελέτη των γνώσεων τέθηκαν η εννοιολόγηση βασικών εννοιών μυκητολογίας (μύκητας, μανιτάρι, μούχλα), και νοηματοδότηση των μυκήτων στο πλαίσιο της Υγείας, της Οικολογίας και των Βιοτεχνολογικών εφαρμογών. Τα επιμέρους ερευνητικά ερωτήματα και το ερευνητικό εργαλείο διαμορφώθηκαν μετά από εκτενή επισκόπηση σε εμπειρικές μελέτες σχετικά με νοητικά μοντέλα για τους μύκητες, και τους μικροοργανισμούς, εν γένει, στις Μεγάλες Ιδέες της Μικροβιολογίας, προσαρμοσμένες στους μύκητες, και στο περιεχόμενο του Μικροβιολογικού Γραμματισμού, προσαρμοσμένου στους μύκητες. Επιλέχθηκε ποιοτική μεθοδολογία έρευνας, καθώς το συγκεκριμένο θέμα είναι ελάχιστα μελετημένο στη βιβλιογραφία και σκοπός είναι η συλλογή κατά το δυνατόν πληρέστερη σκιαγράφηση των γνώσεων και παρανοήσεων των υποκειμένων της έρευνας. Για τον σκοπό της έρευνας κατασκευάστηκε λεπτομερής οδηγός συνέντευξης (ερευνητικό εργαλείο). Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης συνδυάστηκαν διαφορετικές τεχνικές (ελεύθερη συνέντευξη, συνέντευξη υποβοηθούμενη από εποπτικό υλικό, ελεύθερη συσχέτιση εννοιών, σχολιασμός βινιετών) ως μέσο τριγωνοποίησης με σκοπό την αύξηση της εγκυρότητας. Το δείγμα της έρευνας αποτέλεσαν 9 άτομα που εντοπίστηκαν μέσω δειγματοληψίας ευχέρειας, και πιο συγκεκριμένα 4 μαθητές/τριες στο τέλος της Α΄ Λυκείου, 3 μαθητές/τριες στο τέλος της Γ΄ Λυκείου και 2 προπτυχιακές φοιτήτριες Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης. Η διεξαγωγή και ανάλυση των συνεντεύξεων εκτελέστηκε από τον ερευνητή. Οι συνεντεύξεις κωδικοποιήθηκαν μέσω θεματικής ανάλυσης (ποιοτική ανάλυση περιεχομένου). Τα αποτελέσματα της έρευνας αφορούν στο δείγμα και δεν είναι, σε καμία περίπτωση, γενικεύσιμα στους πληθυσμούς-στόχους. Από τα αποτελέσματα προκύπτει ότι οι ερωτώμενοι διαθέτουν νοητικές αναπαραστάσεις σχετικά με τους μύκητες, ακόμα και αν οι ίδιοι αμφέβαλαν για αυτό, αλλά είναι σε μεγάλο βαθμό ελλιπείς, πολωμένες και φέρουν παρανοήσεις. Οι μύκητες νοηματοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό με αρνητικό τρόπο σε σχέση με την πρόκληση παθήσεων ή ανθυγιεινές συνθήκες, όπως και η μούχλα που νοηματοδοτείται σε σημαντικό βαθμό σε σχέση με ανθυγιεινές συνθήκες και τη σήψη των τροφών. Αντιθέτως, τα μανιτάρια νοηματοδοτούνται σε σχέση με εικόνες «φύσης», καθώς και με την εδωδιμότητα ή τοξικότητά τους. Οι ερωτώμενοι δυσκολεύονται ή αδυνατούν, σε σημαντικό βαθμό, να περιγράψουν μικροσκοπικές εικόνες οργανισμών –μεταξύ των οποίων μυκήτων- αν και αναγνωρίζουν τις περισσότερες περιπτώσεις μακροσκοπικών εικόνων μυκήτων. Οι ερωτώμενοι δυσκολεύονται να περιγράψουν ή να ορίσουν τους μύκητες και συχνά τους χαρακτηρίζουν ως μικροοργανισμούς, αναφέρονται στα μανιτάρια ως περίπτωση μυκήτων, τους περιγράφουν ως παράσιτα ή αναφέρουν ότι αναπτύσσονται σε βάρος άλλων μικροοργανισμών, εξαπλώνονται με ευκολία και προκαλούν μολύνσεις. Για τα μανιτάρια περίπου οι μισοί ερωτώμενοι αναφέρουν ότι είναι μύκητες και οι άλλοι μισοί ότι είναι παράξενα φυτά ή οργανισμοί που μοιάζουν σε φυτά. Η μούχλα θεωρείται ότι αποτελείται από μικροοργανισμούς, με συχνή την άποψη ότι είναι ένας υπερ-οργανισμός που συγκροτείται από πολλούς μικροοργανισμούς, και ότι το χαρακτηριστικό της είναι η ανάπτυξή της σε τρόφιμα και τοίχους. Με ελάχιστες εξαιρέσεις όλοι οι ερωτώμενοι θεωρούν τους μύκητες, τα μανιτάρια και τη μούχλα ζωντανούς οργανισμούς, αλλά δεν μπορούν να αναφέρουν συγκεκριμένα είδη μυκήτων. Όσοι θεωρούν ότι οι τα μανιτάρια είναι μύκητες, τα θεωρούν απλά ως οργανισμούς που συγκροτούν μια υποκατηγορία μυκήτων. Όλοι οι ερωτώμενοι αναφέρουν ότι οι μύκητες μπορούν να είναι παθογόνοι στον άνθρωπο με συχνότερη αναφορά τις μολύνσεις στα πόδια, και λιγότερο συχνά σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα. Η περιγραφή της παθογόνου δράσης των μυκήτων δεν περιλαμβάνει βιολογικό περιεχόμενο και αναφέρονται απόψεις όπως ότι είναι παράσιτα, ότι επιτίθενται στα ανθρώπινα κύτταρα, ότι τρέφονται σε βάρος του οργανισμού, ότι τον αποδυναμώνουν και ότι διαταράσσουν τη λειτουργία του. Οι περισσότεροι αναφέρουν ότι μπορεί να βρεθούν μύκητες σε έναν υγιή οργανισμό, αλλά υποδηλώνοντας κάποιο είδος λανθάνουσας παθογόνου κατάστασης (π.χ. μικρός αριθμός μυκήτων). Ο εντοπισμός μυκήτων σε ένα σπίτι σχετίζεται, συχνά, με την παρουσία υγρασίας, σκόνης και κακό αερισμό και λιγότερο συχνά με κοινόχρηστα αντικείμενα. Σε φυσικό περιβάλλον θεωρείται ότι εντοπίζονται συχνά σε φυτά, στο χώμα και σε σημεία με υγρασία, αν και λίγοι ερωτώμενοι αναφέρουν ότι εντοπίζονται παντού. Σχεδόν όλοι οι ερωτώμενοι ανέφεραν ότι οι μύκητες είναι απαραίτητοι για ένα οικοσύστημα, με επιχειρηματολογία στηριζόμενη στην Ισορροπία της Φύσης, τη συμμετοχή σε τροφικές αλυσίδες και τη διάκριση μεταξύ «καλών» και «κακών» μυκήτων. Άμεσες ή έμμεσες αναφορές στο ρόλο των μυκήτων ως αποικοδομητών ήταν σπάνιες και οι ερωτώμενοι δεν γνώριζαν περιπτώσεις βιοτικών αλληλεπιδράσεων μυκήτων με άλλους οργανισμούς. Τα φαινόμενα του μουχλιάσματος των τροφών και της σήψης σε φυσικό υπόστρωμα αντιμετωπίζονται, κατά βάση, ως μια αλληλουχία μορφολογικών μεταβολών, όπως αυτές γίνονται αντιληπτές από τις αισθήσεις. Όλοι, σχεδόν, οι ερωτώμενοι θεώρησαν εύλογη την παραγωγή χρήσιμων ουσιών ή προϊόντων από μύκητες. Αναφέρθηκαν συχνά παραδείγματα από φαρμακευτική βιομηχανία (αντιβιοτικά, και λιγότερο συχνά παραφαρμακευτικά προϊόντα) και από τη βιομηχανία τροφίμων (αλκοολούχα ποτά, ψωμί, γαλακτοκομικά). Με εξαίρεση το ψωμί που η χρήση του μύκητα προσδιορίστηκε στη μαγιά που προκαλεί φούσκωμα, ο τρόπος συμβολής των μυκήτων στην παρασκευή των προϊόντων παραμένει άγνωστος. Ορισμένοι ερωτώμενοι ανέφεραν ένα κυκλικό σχήμα ότι τα αντιβιοτικά παράγονται από μύκητες για να καταπολεμούν, πάλι, μύκητες. Ωστόσο, οι ερωτώμενοι φαίνεται να λαμβάνουν ορθές αποφάσεις για καθημερινά θέματα υγείας που σχετίζονται με μύκητες, ακόμα και αν δεν κατανοούν το βιολογικό τους υπόβαθρο, με εξαίρεση την υποεκτίμηση του κινδύνου αλλεργίας από μύκητες. Εν γένει, φαίνεται ότι τα νοητικά μοντέλα των ερωτώμενων για τους μύκητες αντλούν στοιχεία από τα γενικά –μη καθορισμένα- νοητικά μοντέλα των μικροοργανισμών, όπως αποτυπώνονται στη βιβλιογραφία. Δηλαδή, φαίνεται να αντλούν στοιχεία από αυτά και να τα προσαρμόζουν στους μύκητες, καθώς οι ειδικότερες γνώσεις τους είναι λίγες. Ωστόσο, φαίνεται σαφής διαφοροποίηση των νοητικών μοντέλων των μαθητών Α΄ Λυκείου και των μαθητών Γ΄ Λυκείου / φοιτητριών ΠΤΔΕ. Πιο συγκεκριμένα οι μαθητές Γ΄ Λυκείου και φοιτητές ΠΤΔΕ φαίνεται να διαθέτουν ικανότητα για αποτελεσματικότερη αποτύπωση βιολογικής επιχειρηματολογίας, αναγνωρίζουν ότι τα μανιτάρια ανήκουν στους μύκητες και όχι στα φυτά, αναφέρουν περισσότερα παραδείγματα χρήσης μυκήτων στη βιομηχανία τροφίμων και διαθέτουν λιγότερο αρνητικές και περισσότερο αποϊατρικοποιημένες στάσεις απέναντι προς τους μύκητες σε σχέση με τους μαθητές Α΄ Λυκείου. Ενδεχομένως η γνώση των μανιταριών και των μυκήτων της βιομηχανίας τροφίμων ως παραδείγματα ωφέλιμων μυκήτων που δεν φέρουν τον στερεοτυπικό αρνητικό ρόλο των μικροβίων να έχει επιδράσει καθοριστικά στα νοητικά μοντέλα τους. Σε μεγάλο βαθμό τα νοητικά μοντέλα των ερωτώμενων ήταν ανθρωποκεντρικά και υγειοκεντρικά καθώς για την πλειονότητα των ερωτώμενων η πραγμάτευση των μυκήτων γινόταν σε σχέση με την ανθρώπινη Υγεία και Υγιεινή και όχι ως βιολογικές οντότητες ή ως τμήματα των οικοσυστημάτων. Επίσης, αν και αναγνωρίζεται από όλους η ύπαρξη ωφέλιμων ή ακίνδυνων μυκήτων, η αναφορά σε επιβλαβείς δράσεις ήταν κυρίαρχη και διάχυτη στις απαντήσεις των περισσότερων ερωτώμενων. Ορισμένα ιδιαίτερα γνωρίσματα που φαίνεται να διαχωρίζουν τα νοητικά μοντέλα των μυκήτων τα γενικά –μη καθορισμένα- νοητικά μοντέλα των μικροοργανισμών σε σημαντικό αριθμό ατόμων του δείγματος είναι η κατάταξη των μανιταριών στους μύκητες, η σύνδεσή τους με μείωση της ευρωστίας των οργανισμών και εύρεση αδύναμων σημείων, η επίμονη σύνδεσή τους με συνθήκες υγρασίας, η επίμονη αναφορά στην τάση τους να «εξαπλώνονται» ή να «πολλαπλασιάζονται» ως τμήμα της φυσικής τους λειτουργίας, η ευκολότερη αναγνώριση ωφέλιμων ρόλων και η δυνατότητα λήψης χρήσιμων ουσιών από αυτούς. Οι αντιλήψεις των ερωτώμενων για τους μύκητες συχνά προέρχονται από εξωσχολικές πηγές, όπως τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και οι βιωματικές εμπειρίες (π.χ. ασθένειες, συζητήσεις με συγγενείς, μούχλα σε σπίτι).

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Authors dc:creator
  • Χαλκίδης Δημήτριος
  • Chalkidis Dimitrios

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
Ελληνικά, Greek

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:3402924

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Χαλκίδης Δημήτριος; Chalkidis Dimitrios. Γνώσεις μαθητών και υποψήφιων εκπαιδευτικών για τους μύκητες. 2024. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/3402924