Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

Στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού των παιδιών: τα παιχνίδια που περιλαμβάνουν λόγο, κίνηση (χτυπήματα χεριών και ποδιών) και μελωδία

Abstract

dc:description

ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ, ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΠΛΑΙΣΙΑ, ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Το αντικείμενο της παρούσας διπλωματικής εργασίας είναι ο λαϊκός πολιτισμός των παιδιών και ειδικότερα το παιδικό παιχνίδι. Η εργασία καταγράφει, μέσω της μεθοδολογίας της επιτόπιας έρευνας, και αναλύει, με βάση τη λαογραφική θεωρία, παιχνίδια που περιλαμβάνουν μελωδία, λόγο και κίνηση (όπως, για παράδειγμα, χτυπήματα χεριών και ποδιών). Στόχος της εργασίας είναι, μέσα από αυτή την περιορισμένη καταγραφή παιχνιδιών, να μελετηθούν ορισμένα βασικά ερωτήματα που έχει θέσει η λαογραφική έρευνα του πολιτισμού των παιδιών, όπως: η συγκρότηση και η σημασία του παιχνιδιού ως μιας σημαντικής πολιτισμικής διαδικασίας στον πολιτισμό των παιδιών, η θέση του παιχνιδιού στις επικοινωνιακές τους πρακτικές, η σημασία του λόγου, του ήχου και της κίνησης, η δυνατότητα των παιδιών να αξιοποιούν τις μεταφορές και τα σύμβολα στη μεταξύ τους επικοινωνία, η σημασία της φαντασίας, η διάκριση μεταξύ παιχνιδιών που παίζουν αγόρια και κορίτσια μαζί ή χωριστά (παίζουν διαφορετικά τα αγόρια από τα κορίτσια και γιατί;), η αντιμετώπιση θεμάτων «ταμπού» από τα παιδιά -συμπεριλαμβανομένων και των σχέσεων των δύο φύλων- , η παρουσία υβριστικών ή προσβλητικών εκφράσεων και στερεοτύπων, και το στοιχείο του παραλόγου, καθώς η ιδιαίτερη αυτή κατηγορία παιχνιδιών περιέχει λέξεις χωρίς νόημα, που έχουν εφεύρει τα ίδια τα παιδιά. Το ερευνητικό αυτό πεδίο της λαογραφικής επιστήμης είναι πλούσιο, με σημαντικές συνεισφορές από επιστήμονες όπως -ενδεικτικά μόνο ας αναφερθούν- το ζεύγος Opie, o Andy Arleo, η Carole Carpenter, στα της Ελλάδας ο μέγιστος Μερακλής, και άλλοι, νεότεροι. Ωστόσο, πρόκειται επίσης για ένα πεδίο κάθε άλλο παρά κορεσμένο, με λίγες καταγραφές, ειδικά για τις τελευταίες δεκαετίες, και έλλειψη έργων μεγάλης κλίμακας. Μάλιστα, η περιορισμένη πρόσφατη βιβλιογραφία δυσκολεύει τον ερευνητή: φαίνεται ότι το «triviality barrier» (Sutton-Smith, 1970), μια οριοθέτηση του τι θεωρείται πολύ ασήμαντο ή τετριμμένο για να αποτελέσει αντικείμενο έρευνας, εμποδίζει τους νεότερους ερευνητές να ασχοληθούν με το παιχνίδι. Και πόσο άδικα, για κάτι τόσο σημαντικό όσο το παιχνίδι! Αντίθετα, η επιστήμη της λαογραφίας έχει εντάξει από πολύ νωρίς το παιχνίδι ως μέρος της κουλτούρας των συνομήλικων στα ενδιαφέροντά της. Το βασικό θεωρητικό πλαίσιο που αξιοποίησα στην παρούσα εργασία αντλεί στοιχεία από τις μελέτες των Carole Carpenter, Julia Bishop, A. Arleo και Μιχάλη Μερακλή. Κυρίως έλαβα υπόψη την κατηγοριοποίηση των παιχνιδιών κατά το Μερακλή (2001), η οποία είναι και προσαρμοσμένη στα ελληνικά δεδομένα. Σύμφωνα με αυτήν, οι τρεις βασικές κατηγορίες παιχνιδιών είναι παιχνίδια που βασίζονται στον ανταγωνισμό και τη σύγκριση ικανοτήτων (πχ τρέξιμο), παιχνίδια μίμησης (πχ τα παιδιά παίζουν ότι έχουν «μαγαζί», και παιχνίδια τύχης (πχ κέρματα). Τα παιχνίδια που εξετάζει η παρούσα εργασία, τα οποία περιλαμβάνουν κίνηση, παλαμάκια, λόγο και μουσική, μπορεί να ανήκουν σε διάφορες από αυτές τις κατηγορίες, κάτι το οποίο εξετάζεται στην ανάλυση και ερμηνεία του υλικού και πιο παραστατικά στους πίνακες των παραρτημάτων. Ενδεικτικά, μπορεί τα παιδιά να παίζουν παλαμάκια με ταχύτητα, ώστε να χάσει όποιος μπερδευτεί πρώτος (παιχνίδι ικανότητας), άλλα παιχνίδια όπως το 007 περιλαμβάνουν μίμηση (τα παιδιά πυροβολούν σαν κατάσκοποι), ενώ συχνότατα τα παιχνίδια με παλαμάκια χρησιμοποιούνται σαν λαχνίσματα (παιχνίδια τύχης), όπου τυχαία επιλέγεται κάποιος, όποιος στη σειρά του σταματήσει το τραγούδι. Με βάση το παραπάνω θεωρητικό πλαίσιο, η παρούσα εργασία επιχειρεί αφενός, στο πλαίσιο μιας λαογραφικής προσέγγισης, να αναδείξει αφενός τον πλούτο και την ποικιλία των παιδικών παιχνιδιών στο σήμερα, αλλά και αφετέρου να υπογραμμίσει ότι, αν και στην εποχή μας προκρίνεται το εγκεφαλικό και μονήρες παιχνίδι και η κατανάλωση, το παιδιά διατηρούν στον βιόκοσμό τους τρόπους δημιουργικού παιξίματος που βασίζονται στην κίνηση, τη μεταφορική χρήση του λόγου και τη ζωντανή επικοινωνία. Ως προς τη διάρθρωσή της, η εργασία περιλαμβάνει μια εισαγωγή και δύο μέρη: στο πρώτο μέρος γίνεται αναφορά στις εννοιολογικές θεωρήσεις της διεθνούς και της ελληνικής λαογραφίας, για το παιδί, την παιδική ηλικία και το παιδικό παιχνίδι. Στο δεύτερο μέρος, περιλαμβάνει το υλικό από την επιτόπια έρευνα, με βάση τα κριτήρια κατάταξης που έχουν υιοθετηθεί από τον Μιχάλη Μερακλή στις δικές τους μελέτες για το παιδικό παιχνίδι. Ακολουθούν τα συμπεράσματα, και τρία παραρτήματα που περιλαμβάνουν: απομαγνητοφώνηση και φωτογραφίες των παιχνιδιών που καταγράφηκαν, και πίνακες κατηγοριοποίησης των παιχνιδιών με βάση το φύλο, την ηλικία, τον χώρο που παίζονται, την ύπαρξη ή μη λεκτικού περιεχόμενου, την ποιητική φόρμα, το μυθικός χαρακτήρας (αναπαραστάσεις), την ύπαρξη ή όχι του ανταγωνιστικού στοιχείου και συμμετρίας, τα μέρη του σώματος (πάνω, κάτω) που χρησιμοποιούνται και τον αριθμό των παικτών. Παρατίθεται, τέλος, ημερολόγιο έρευνας. Ακολουθεί ελληνική και ξενόγλωσση βιβλιογραφία. 2. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Όσον αφορά τη μεθοδολογία που ακολούθησα, επικεντρώθηκα στα ποιοτικά στοιχεία των παιχνιδιών και βασίστηκε σε δια ζώσης, ημι-δομημένες και βιντεογραφημένες συνεντεύξεις με παιδιά του φιλικού και οικογενειακού περιβάλλοντός μου. Σε περιπτώσεις που η βιντεογράφηση ή φωτογράφηση δεν κατέστη δυνατή, λόγω μη συναίνεσης των κηδεμόνων, κρατήθηκαν σημειώσεις. Στην έρευνά μου, συμμετείχαν δεκατέσσερα (14) παιδιά ηλικίας 3 ½ έως 12 ετών, δείγμα που εμπίπτει στις ηλικίες που εμπλέκονται περισσότερο στα συγκεκριμένα είδη παιχνιδιού. Οι καταγραφές έγιναν κατά τα έτη 2016-2017 και 2025, με ένα παιδί να συμμετέχει δύο φορές, στην ηλικία των 3 και των 12 ετών αντίστοιχα. Οι ερμηνευτικές παρατηρήσεις μου πάνω στα παιχνίδια που καταγράφηκαν συνδέθηκαν με τη βιβλιογραφία. Kατά τη διάρκεια της έρευνας από τον Απρίλιο του 2016 ως το Μάιο του 2017 κατέγραψα συνολικά δεκατρία παιχνίδια (κάποια από αυτά περισσότερες από μία φορές): α) την Αντουανέτα, β) το Ναύτη, γ) το "Χαρωπά τα δυο μου χέρια", δ) "Μ' αγαπάς μαμά", ε) Πίκατσου, στ) Μαριάμ, ζ) Trois petits chats, η) 007, θ) Baba- bébé, ι) Κόκα κόλα, ια) Μηδέν, ιβ) Περνά- περνά η μέλισσα καθώς και παλαμάκια ταχύτητας (χωρίς τραγούδι- νικάει όποιος δεν μπερδευτεί). Στο δεύτερο μέρος της έρευνας το Μάρτιο του 2025 κατέγραψα δύο νέα παιχνίδια: α) «με το γω, γω γω» και β) «σοκολάτα» αλλά και εκ νέου το Μαριάμ, που φαίνεται ότι είναι διαχρονικό (μου ήταν γνωστό και όταν εγώ ήμουν παιδί). Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε διάφορους χώρους: σπίτια, σχολεία και παιδικά πάρτι, όπου τα παιδιά είχαν την ευκαιρία να αλληλεπιδράσουν και να παίξουν. Βασίστηκα κυρίως στη συμμετοχική παρατήρηση, αλλά και σε σύντομες συνομιλίες - συνεντεύξεις με τα παιδιά. Όταν ήταν δυνατό, το παιχνίδι βιντεοσκοπήθηκε. Η ηλικία των παιδιών κυμαινόταν, επρόκειτο κυρίως για παιδιά της πρώτης σχολικής ηλικίας (6-12 ετών), με εξαίρεση την συνέντευξη με την Αγάπη και τον Κωνσταντίνο, που ο καθένας ήταν τρεισήμισι ετών κατά τη συνέντευξη. Το παιχνίδι παρουσιάζει ορισμένες ιδιαίτερες μεθοδολογικές και πρακτικές δυσκολίες στην έρευνά του, καθώς είναι από τη φύση του αντιφατικό και επιμένει να ξεφεύγει από όρια και ορισμούς. Φυσικά η ιδανική μέθοδος μελέτης των στοιχείων του παιδικού λαϊκού πολιτισμού θα ήταν η παρατήρηση στα πρωτογενή πλαίσια του παιχνιδιού, πχ σε μια παιδική χαρά, όπου τα παιχνίδια προκύπτουν αυθόρμητα. Κατά προτίμηση μάλιστα αυτό θα έπρεπε να γίνεται τακτικά στο ίδιο μέρος, ώστε να εξεταστούν οι αλλαγές των εποχών, της μόδας στα παιχνίδια κτλ. Ωστόσο και αυτή η μέθοδος έχει διάφορα μειονεκτήματα. Επιπλέον δεν αφήνει περιθώριο για συζήτηση και δε δίνει στα παιδιά τη δυνατότητα να εξηγήσουν πώς και γιατί λειτουργούν με αυτόν τον τρόπο (Roud, S. 2010, σ. xiv) Η επιλογή των παιδιών με τα οποία συνομίλησα έγινε αρχικά μέσω διαπροσωπικών επαφών. Ξεκίνησα από την Αθήνα παίρνοντας συνεντεύξεις από μαθήτριες και πρώην μαθήτριές μου στα σπίτια τους, ενώ συνέχισα στο Μαρκόπουλο με τα παιδιά φίλης μου επίσης στην κατοικία τους. Η φίλη αυτή στη συνέχεια με σύστησε στα παιδιά γνωστών της, με τα οποία μίλησα κατά τη διάρκεια παιδικού πάρτι στο 1ο Δημοτικό Σχολείο Μαρκοπούλου (ήταν μαθητές της Γ’ Δημοτικού). Τέλος πραγματοποίησα άλλη μια συνέντευξη σε φιλικό σπίτι στο Πόρτο Ράφτη. Οι συνεντεύξεις που πραγματοποιήθηκαν το 2025 έγιναν με τέσσερα ανίψια του συζύγου μου. Υπήρχε έτσι μια σχέση εμπιστοσύνης με τα παιδιά, που είναι σημαντικό να νιώσουν την αυθεντικότητα του ενδιαφέροντος του ερευνητή, ώστε να ξεπεράσουν τη διστακτικότητά τους και να νιώσουν όσο το δυνατό πιο άνετα απέναντι στον ενήλικο «εισβολέα» (Bauman, 1982). Πρέπει τέλος ο ερευνητής να έχει υπόψη ότι η διαδικασία δόμησης του παιχνιδιού, παρ’ όλο που φαινομενικά εξαρτάται από τα παιδιά, στην πραγματικότητα επηρεάζεται σημαντικά από τους ενήλικες, οι οποίοι με απαγορεύσεις ή παροτρύνσεις καθορίζουν το χρόνο (διάλειμμα, εκδρομή, ελεύθερος χρόνος στο σπίτι), το χώρο (προαύλιο, σπίτι, κοντινές αποστάσεις), τον αριθμό και το φύλο των παικτών, το είδος του παιχνιδιού, την έναρξη, τη διακοπή (κάλεσμα για φαγητό κτλ). Η εξουσία των ενηλίκων πάνω στο παιδικό παιχνίδι δημιουργεί ένα κλίμα αβεβαιότητας και αιφνιδιασμού και μια αίσθηση ρευστότητας που τελικά μπορεί να προκαλέσει μια ατομική εξέγερση ή συλλογική ανυπακοή, ή και μια αυθόρμητη «απόδραση» των παιδιών (Κλώνη, 2010). Προσπάθησα λοιπόν κατά τη διάρκεια των συνεντεύξεων αλλά και της καταγραφής των συμπερασμάτων να είμαι σε εγρήγορση σχετικά με το πώς ο τρόπος του παιχνιδιού και όσα λένε – και δε λένε- τα παιδιά επηρεάζεται από τους παρόντες ενηλίκους ή και αυτούς που, αν δεν είναι εκείνη τη στιγμή παρόντες, μπορεί να εμφανιστούν ανά πάσα στιγμή. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Αν και θεωρείται ότι τα παιδιά αποτελούν σήμερα αντικείμενο προσοχής και φροντίδας (η εποχή μας ονομάζεται και παιδοκεντρική, λαμβάνοντας υπόψη και τις πολλές επιστήμες που ασχολούνται με αυτά), ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις, θυματοποιούνται στο πλαίσιο της κοινωνίας της κατανάλωσης, χωρίς να δίνεται πάντα σημασία σε αυτό που σκέφτονται ή πραγματικά θέλουν, ενώ η απορρόφησή τους από τα κινητά και το διαδίκτυο δημιουργεί ένα ακόμη διαχωριστικό τείχος για την έκφραση των αντιλήψεων και των συναισθημάτων τους. Η Καναδέζα λαογράφος C. Carpenter σημειώνει με έμφαση στην ανάλυσή της, ότι τα παιδιά είναι «οι αποικίες της μετααποικιακής εποχής», ενώ ο Αμερικανός ερευνητής Jack Zipes υπογραμμίζει ότι οι δυνάμεις της αγοράς εξισώνουν την δυνατότητα να καταναλώνεις με τη δυνατότητα να ορίζεις τον εαυτό σου (κάτι που ισχύει ιδιαίτερα και για τα παιδιά). Με βάση τον παραπάνω προβληματισμό, αποφάσισα να στραφώ σε ένα πεδίο που αποτέλεσε ένα από τα πεδία έρευνας της λαογραφικής επιστήμης σχεδόν από τη γέννησή της, την παιδική ηλικία και τον λαϊκό πολιτισμό των παιδιών ή, όπως ονομάζεται σήμερα, πολιτισμό των συνομηλίκων, κυρίως προς μια κατηγορία παιδικών παιχνιδιών που περιλαμβάνουν λόγο, κίνηση και μελωδία. Η παιδική ηλικία δεν αποτελεί ένα «εύκολο» ερευνητικό πεδίο, είτε πρόκειται για συνεντεύξεις, είτε για συμμετοχική παρατήρηση στους χώρους όπου παίζουν τα παιδιά, πχ στην αυλή. Για τους περιορισμούς και τις δυσκολίες της επιτόπιας έρευνας με παιδιά έχουν αναφερθεί και άλλοι ερευνητές, βλ. π.χ. την Καπλάνογλου που μελέτησε τους θρύλους και τα παιχνίδια των παιδιών σε παιδικές κατασκηνώσεις (Kaplanoglou 2025). Η μελέτη στηρίχτηκε σε τρεις, κυρίως, αλληλοσυμπληρούμενες οπτικές. Το παιχνίδι προσεγγίστηκε από την οπτική της επιστήμης της λαογραφίας του παιδικού παιχνιδιού. Οι Opies και ο Sutton- Smith υπενθυμίζουν ότι το προαύλιο κρύβει πλούτο ο οποίος συχνά αγνοείται επειδή θεωρείται «ασήμαντος» (Sutton-Smith, 1970). Το δεύτερο πρίσμα από το οποίο ξεκίνησε αυτή η εργασία ήταν το παιχνίδι ως πρωτογενές, σχεδόν ιερό, ένστικτο σύμφωνα με τον Huizinga (Huizinga, 1945). Tέλος, η ελληνική κατηγοριοποίηση του Μιχάλη Μερακλή ανέδειξε την πολυπλοκότητα των παιχνιδιών με παλαμάκια, αφού μπορούν να καταταχθούν υπό προϋποθέσεις και στις τρεις κατηγορίες παιχνιδιών (ανταγωνισμού, μίμησης και τύχης) (Μερακλής, 2001). Ως προς τη μεθοδολογία, ακολούθησα τη μέθοδο των ημικατευθυνόμενων συνεντεύξεων από δεκαέξι παιδιά (έντεκα κορίτσια και πέντε αγόρια) που ζουν στην Αττική, ηλικίας από τριών έως δώδεκα ετών. Στη διάρκεια αυτής της έρευνας κατέγραψα συνολικά δεκαπέντε διαφορετικά παιχνίδια, με πιο δημοφιλή τα «Πίκατσου» και «Μαριάμ», (από τρεις παραλλαγές το καθένα). Η έρευνα εκτείνεται σε δύο χρονικές φάσεις, 2016-17 και 2025, κάτι που επέτρεψε να εξεταστούν οι μόδες αλλά και τα διαχρονικά παιχνίδια. Τα δεδομένα δείχνουν πως λόγος, ρυθμός και κίνηση συμπλέκονται· η σωματική κίνηση ενισχύει τη μνημονική δύναμη του στίχου και κορυφώνει τη χαρά του ρυθμού. Οι διαχωρισμοί ανά φύλο υπάρχουν αλλά ανά περίσταση μαλακώνουν: τα αγόρια μπαίνουν στο παιχνίδι, όταν αυτό καλύπτει αφηγηματικές φαντασιώσεις τύπου «πράκτορας 007» ή όταν το χιούμορ σπάει τον πάγο . Το παράλογο χιούμορ και τα μισο-ταμπού θέματα («everybody sexy boom») λειτουργούν σαν ασφαλές εργαστήριο κοινωνικοποίησης, ακριβώς επειδή στο προαύλιο απουσιάζει ο ενήλικος «αστυνόμος». Ο ίδιος χώρος του διαλείμματος βιώνεται ως έδαφος κυριαρχίας των παιδιών, όπου οι μικροί παίκτες ορίζουν κανόνες και ιεραρχίες, ανατρέποντας τα σχήματα εξουσίας της σχολικής τάξης. Τέλος, η ανθεκτικότητα της φόρμας αποδεικνύεται εντυπωσιακή: ο βασικός μηχανισμός (αντικριστά -συνήθως- παλαμάκια συνοδευόμενα από ένα ρεφρέν) διατηρείται, ενώ οι στίχοι «δανείζονται» υλικό ακόμη και από τα pokemon, φέρνοντας στο φως μια παγκόσμια παιδική κουλτούρα. Αποτιμώντας συνολικά τα παιχνίδια με παλαμάκια, βλέπουμε πως αποτελούν ζωντανή μορφή λαϊκού πολιτισμού, ανθεκτική στις τεχνολογικές και κοινωνικές μεταβολές και ταυτόχρονα συνεχώς μετασχηματιζόμενη. Τα στοιχεία αυτά του πολιτισμού των συνομήλικων θα πρέπει να προσεχτούν στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Όπως γράφει η Καπλάνογλου σε πρόσφατο άρθρο της, υπάρχει εδώ ένα διττό ζήτημα: «στο δάσος της σύγχρονης ελληνικής εκπαίδευσης, ο λαϊκός πολιτισμός βρίσκεται σκορπισμένος σε ψίχουλα, μια παροιμία εδώ, ένα παραμύθι εκεί, ένα δημοτικό τραγούδι κι ένα έθιμο παραπέρα: παρά λοιπόν τις φιλότιμες προσπάθειες ορισμένων δασκάλων από τις διάφορες βαθμίδες της εκπαίδευσης (από την προσχολική έως τη δευτεροβάθμια με τη συνεπικουρία των πανεπιστημιακών τμημάτων, σε όποια από αυτά παρέχονται γνώσεις λαογραφικής θεωρίας, ύλης και μεθοδολογίας) ο μαθητής αδυνατεί να κατανοήσει την περιπλοκότητά του παλαιότερου αγροτικού αλλά και του σύγχρονου αστικού ελληνικού λαϊκού πολιτισμού, το κοινωνικό του υπόβαθρο, το συμβολικό δυναμισμό του, τον πλούτου των παραλλαγών του. Τα αγαθά της παράδοσης (θεωρούμενης ως μέρος του λαϊκού πολιτισμού), γράφει ο Γερμανός λαογράφος Hermann Bausinger στο βιβλίο του «Ο λαϊκός πολιτισμός στον κόσμο της τεχνολογίας» (2009), σε μεγάλο βαθμό δεν ανήκουν πλέον στο δεδομένο περιβάλλον του παιδιού, αντίθετα το παιδί τώρα γνωρίζει τα λαϊκά αγαθά του παρελθόντος σχεδόν αποκλειστικά με τη μορφή εκπαιδευτικών αγαθών. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της βιωματικής – επικοινωνιακής ανάπτυξη της διδασκαλίας (με τη χρήση της βιογραφικής προσέγγισης, της τοπικής ιστορίας, της μικροϊστορίας και βέβαια της λαογραφίας). Ερωτήματα όπως πώς μιλάμε στα σημερινά παιδιά για τα παγκόσμια κοινωνικά προβλήματα, τους πολέμους, την κλιματική αλλαγή κ.ά. χωρίς να σκοτώσουμε την παιδικότητά τους, μπορούν επίσης να αντιμετωπιστούν σε αυτό το πλαίσιο. Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες μας, που όλοι αναγνωρίζουμε ότι υποφέρουμε από έλλειμμα δημοκρατίας, πώς καλλιεργούμε την πολιτιστική δημοκρατία μέσω της αξιοποίησης των λαϊκών πολιτισμικών αγαθών;» Στον παραπάνω προβληματισμό, θα πρέπει να προστεθεί και μία ακόμη σύσταση ή παρότρυνση στην οποία καταλήγουμε μέσα από τη μελέτη του υλικού μας: το υλικό αυτό που δίνει πρόσβαση στον τρόπο που σκέφτονται και δημιουργούν τα παιδιά θα πρέπει να προσεχτεί περισσότερο από τους εκπαιδευτικούς στο σχεδιασμό μιας σύγχρονης και δημιουργικής εκπαιδευτικής πολιτικής που απευθύνεται ακριβώς στα παιδιά.: η αξία αυτών των παιχνιδιών έγκειται ακριβώς στη δημιουργία τους από τα παιδιά για τα παιδιά και στην απουσία ακόμη και ενήλικης παρουσίας. Η ένταξη του παιχνιδιού στο επίσημο εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να καταπολεμήσει τις μακροχρόνιες παθογένειες της ελληνικής εκπαίδευσης, προς μια κατεύθυνση που θα εντάξει την παιδική δημιουργικότητα, τη φαντασία και τον μεταφορικό λόγο των παιδιών στην ίδια τη μαθησιακή διαδικασία.

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Authors dc:creator
  • Ζεπάτου Μαρία
  • Zepatou Maria

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
Ελληνικά, Greek

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:5298652

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Ζεπάτου Μαρία; Zepatou Maria. Στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού των παιδιών: τα παιχνίδια που περιλαμβάνουν λόγο, κίνηση (χτυπήματα χεριών και ποδιών) και μελωδία. 2025. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/5298652