National and Kapodistrian University of Athens
Όψεις της ύστερης μεταπολιτευτικής εθνικής ταυτότητας: οι δύο τελευταίες δεκαετίες του εικοστού αιώνα στη νεοελληνική λογοτεχνία.
Abstract
dc:descriptionΗ παρούσα μελέτη εξετάζει την αναπαράσταση της ύστερης μεταπολιτευτικής ελληνικής εθνικής ταυτότητας μέσα από τα μυθιστορήματα Εἰς τόν πάτο τῆς εἰκόνας της Μάρως Δούκα, Φανταστική περιπέτεια του Αλέξανδρου Κοτζιά και Η Φωνή του Χρήστου Χωμενίδη. Το πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζει το μοντερνιστικό παράδειγμα για την κατανόηση του έθνους και της εθνικής ταυτότητας, υποστηρίζοντας ότι τα έθνη δεν αποτελούν διαχρονικές, φυσικές οντότητες, αλλά ιστορικές και πολιτικές κατασκευές της νεωτερικότητας. Αρχικά επισημαίνεται πως οι παλαιότερες προσεγγίσεις θεωρούσαν το έθνος ως προαιώνια και αντικειμενικά ορισμένη πραγματικότητα, όμως από τον 20ό αιώνα και έπειτα η έρευνα ανέδειξε τον ρόλο του κράτους, του καπιταλισμού και των νεωτερικών επαναστάσεων στη γέννηση των εθνών-κρατών. Επιπλέον, εξετάζονται οι επιδράσεις της παγκοσμιοποίησης, η ιδεολογικοποίησή της μετά το 1989 και ο φόβος για αποδυνάμωση του εθνικού κράτους, ο οποίος τελικά κρίνεται υπερβολικός, καθώς τα κράτη δεν απορρυθμίζονται αλλά μεταρρυθμίζονται, προσαρμοζόμενα στις νέες οικονομικές και πολιτικές συνθήκες. Το επόμενο κεφάλαιο αναλύει τη μετανεωτερικότητα, έναν όρο που περιγράφει τους σταδιακούς ιστορικούς, οικονομικούς και κοινωνικούς μετασχηματισμούς που άρχισαν να εμφανίζονται από τα μέσα του 20ου αιώνα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη νέα καπιταλιστική δραστηριότητα και την επιτάχυνση των ρυθμών παραγωγής, κατανάλωσης και τεχνολογικού εκσυγχρονισμού. Στην καλλιτεχνική και πολιτισμική σφαίρα, ο μεταμοντερνισμός επεκτείνει την αγορά και τη λογική της, καθιστώντας τον πολιτισμό μια ακόμη πλευρά του οικονομικού ιστού. Στην Ελλάδα, η μετανεωτερικότητα άρχισε να συζητείται από τη δεκαετία του 1980, με τη μετάφραση του έργου του Jean-Francois Lyotard και την ενίσχυση της ατομικιστικής κουλτούρας, που αναπτύχθηκε σε συνθήκες ταραχών και κοινωνικών ανακατατάξεων. Αμέσως μετά γίνεται λόγος για το παράδοξο της "Μεταπολίτευσης" στην Ελλάδα, το οποίο αφορά τη μεταπολιτευτική περίοδο μετά την πτώση της δικτατορίας το 1974 και την αποκατάσταση της δημοκρατίας. Παρά το γεγονός ότι η Μεταπολίτευση αναφέρεται σε ένα συγκεκριμένο στιγμιαίο γεγονός, η έννοια της έχει αποκτήσει χαρακτηριστικά μιας μακράς, αόριστης περιόδου, χωρίς σαφή συμφωνία για το πότε ολοκληρώνεται. Η περίοδος αυτή σηματοδοτεί μια βαθιά αλλαγή στην ελληνική κοινωνία, πολιτική και οικονομία, με τη θεμελίωση της δημοκρατίας, των ελευθεριών και του εκσυγχρονισμού. Καθώς η παρούσα μελέτη ενδιαφέρεται για τις πολιτικές, κοινωνικές και πολιτισμικές εξελίξεις που λαμβάνουν χώρα τις δύο τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα, προκρίνει τον όρο «ύστερη» ή «όψιμη» Μεταπολίτευση για την περίοδο που ξεκινά με την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία το 1981 και την εδραίωση μιας πιο ριζοσπαστικής μορφής δημοκρατίας, προκειμένου να τη διαχωρίσει από την «πρώιμη» Μεταπολίτευση (1974-1980), η οποία φέρει ως βασικό χαρακτηριστικό την αποκατάσταση της δημοκρατικής νομιμότητας και την ταυτόχρονη σταθεροποίηση του πολιτικού συστήματος. Η άνοδος του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία το 1981 υπήρξε αποτέλεσμα της ριζοσπαστικής του ρητορικής και της επιτυχούς κοινωνικής του στρατηγικής, η οποία παρουσίαζε το κόμμα ως εκφραστή των «μη προνομιούχων» απέναντι σε έναν ασαφώς καθορισμένο αντίπαλο, φαινόμενο που αναλύεται στο πλαίσιο ανάλυσης του πολιτικού τοπίου της ύστερης μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Η συζήτηση για την ατομική και συλλογική ταυτότητα, που αναζωπυρώνεται την ίδια περίοδο, συνδέεται με τη μετανεωτερική αμφισβήτηση της ενιαίας, σταθερής και ουσιοκρατικής αντίληψης του υποκειμένου που κυριάρχησε από τον Διαφωτισμό έως την ύστερη νεωτερικότητα. Οι θεωρητικές ρήξεις της μετανεωτερικότητας οδήγησαν στην ιδέα ότι η σύγχρονη ταυτότητα είναι ρευστή, πολλαπλή και κατασκευάζεται μέσα από αντιφατικές εμπειρίες, πολιτισμικές επιρροές και κοινωνικές επιλογές, σε ένα περιβάλλον υπερπληροφόρησης, καταναλωτισμού και διαρκούς αλλαγής. Στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’80, η παγκοσμιοποίηση, ο εκσυγχρονισμός και οι ταχύτατες κοινωνικές αλλαγές δημιούργησαν μια υβριδική πραγματικότητα όπου παράδοση και νεωτερικότητα, λαϊκότητα και ατομικισμός συνυπήρχαν και αλληλεπιδρούσαν συνεχώς, οδηγώντας σε νέες, ρευστές μορφές ταυτοτήτων. Κατά την ύστερη μεταπολιτευτική περίοδο, η ελληνική εθνική ταυτότητα επαναπροσδιορίζεται μέσα από μια έντονη πολιτισμική μετατόπιση, καθώς ο πολιτικός λόγος σταδιακά υποχωρεί προς όφελος της κουλτούρας, υπό την επίδραση του εκσυγχρονισμού, της ένταξης στην ΕΟΚ και της διάχυσης νεοφιλελεύθερων αξιών. Η ανάδειξη μιας νέας μεσοαστικής τάξης – εν μέρει προϊόν της λαϊκιστικής ενσωμάτωσης που προώθησε το ΠΑΣΟΚ – οδήγησε σε υιοθέτηση νέων τρόπων ζωής, ατομικιστικών πρακτικών και επιδεικτικού καταναλωτισμού, ενώ παράλληλα ενίσχυσε πολιτισμικές αντιφάσεις ανάμεσα στην παράδοση, τον κρατισμό και τις μετανεωτερικές αντιλήψεις για τον εαυτό. Πριν από την ανάλυση των υπό μελέτη μυθιστορημάτων, γίνεται μια σύντομη αναφορά στην πεζογραφία της ύστερης μεταπολίτευσης, η οποία συνιστά καίριο σημείο καμπής στη νεοελληνική λογοτεχνική παραγωγή, καθώς χαρακτηρίζεται από έντονη θεματική και μορφολογική ανομοιογένεια που καθιστά δύσκολη την ταξινόμησή της σε παραδοσιακά είδη. Η ανάπτυξη μεταμοντέρνων τεχνικών, η διάλυση σταθερών κατηγοριών και η εισαγωγή υβριδικών μορφών οδηγούν τους κριτικούς σε νέες προσεγγίσεις ταξινόμησης ενώ στο πλαίσιο ενός «νεοφιλελεύθερου καθεστώτος ιστορικότητας», η πεζογραφία στρέφεται συχνά στο ατομικό και ιδιωτικό υποκείμενο, απομακρυνόμενο από συλλογικές ταυτότητες και δημόσιους προβληματισμούς, αποτυπώνοντας έτσι την ανάδυση ενός μετανεωτερικού ανθρώπου που βιώνει ένα συνεχές και χωρίς σταθερά σημεία παρόν. Τα μυθιστορήματα που εξετάζονται στη μελέτη επιλέχθηκαν ως σημαντικές εξαιρέσεις σε αυτή την τάση, καθώς επιχειρούν, με κριτικό ή και, ενίοτε, παρωδιακό τρόπο, να καταγράψουν και να σχολιάσουν τις παθογένειες και αντιφάσεις της ελληνικής κοινωνίας των τελευταίων δεκαετιών του 20ού αιώνα. Τέλος, ακολουθεί η ανάλυση των τριών μυθιστορημάτων που αποκαλύπτει μια πολύπλευρη και συχνά αντιφατική εικόνα της ύστερης μεταπολιτευτικής ταυτότητας, η οποία δεν θεμελιώνεται πλέον σε συλλογικά ιδανικά ή πολιτικά οράματα, αλλά διαμορφώνεται μέσα από τον ατομικισμό, την κοινωνική κινητικότητα, την κατανάλωση και την ένταξη στο μετανεωτερικό περιβάλλον. Οι πεζογραφικοί χαρακτήρες – είτε αποδίδονται με παρωδιακή υπερβολή (Κοτζιάς, Χωμενίδης) είτε με ρεαλιστική μετριοπάθεια (Δούκα) – συνθέτουν το πορτρέτο ενός υποκειμένου εγκλωβισμένου στη στατικότητα και τον προσωπικό μικρόκοσμο, ανίκανου να υπερβεί την εσωτερική του αδράνεια. Παράλληλα, η πολιτική κουλτούρα της εποχής μετατοπίζεται από τον ιδεολογικό λόγο στον πραγματισμό, την πελατειακή λογική και την ιδιωτική διαπλοκή, ενώ η πολιτισμική ταυτότητα διαμορφώνεται μέσα από τον ευδαιμονισμό, την κατανάλωση, το θέαμα και τις πρακτικές αυτοπροβολής της μετανεωτερικής κοινωνίας. Ως αποτέλεσμα, η όψιμη Μεταπολίτευση εμφανίζεται λογοτεχνικά ως εποχή βαθιάς κρίσης αξιών, όπου η εθνική ταυτότητα παύει να λειτουργεί ως ιστορική συνέχεια και μετατρέπεται σε διαρκή διαδικασία προσαρμογής και διαπραγμάτευσης ανάμεσα στην παράδοση και τον εκσυγχρονισμό, αποτυπώνοντας τη μετάβαση από το συλλογικό πολιτικό υποκείμενο στο ατομικιστικό υποκείμενο της κατανάλωσης.
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Authors dc:creator
-
- Σεραφειμίδου Χριστίνα
- Serafeimidou Christina
Subjects
dc:subject × 2Rights
- Language dc:language
- Ελληνικά, Greek
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:5316561