Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

Αντανακλώντας μια Κοινωνική Δυστοπία : Το Περί Τυφλότητας του Ζ. Σαραμάγκου ως πολυμεσικό θεατρικό γεγονός μέσα από τη φιλοσοφία του Τζ. Αγκάμπεν

Abstract

dc:description

Το παρόν πόνημα επιδιώκει να εξερευνήσει το έργο του Ζ. Σαραμάγκου Περί Τυφλότητας μέσα από το φακό των φιλοσοφικών στοχασμών του Τζ. Αγκάμπεν προκειμένου να μετουσιωθεί σε μια πολυμεσική θεατρική παράσταση που σαν βασικούς θεατρικούς κώδικες θα χρησιμοποιήσει την θεατρική κούκλα, το live cinema με την τεχνική overhead projector puppeteering και τον διακουστικό ήχο μέσω ατομικών ακουστικών στο κοινό. Συνδυάζοντας το δυστοπικό περιβάλλον του Σαραμάγκου με τις φιλοσοφικές σκέψεις του Αγκάμπεν περί ανθρωπολογικής μηχανής και βιοπολιτικής, αυτή η έρευνα φιλοδοξεί να αναλύσει τα περίπλοκα στρώματα του κοινωνικού ελέγχου, της ατομικής αυτονομίας και της ανθρώπινης κατάστασης εν γένει μέσα στον σύγχρονο δυτικό πολιτισμό. Παράλληλα κρίθηκε ενδιαφέρον προς εξερεύνηση το πώς μπορεί ο φιλοσοφικός στοχασμός να μετουσιωθεί σε εικόνα, ήχο και τοπίο παίζοντας πρωτεύοντα ρόλο στην σκηνοθεσία μιας παράστασης. Σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από τεχνολογικές εξελίξεις, πολιτικές ανακατατάξεις και κοινωνικές αλλαγές η τομή ανάμεσα στη λογοτεχνία, την τέχνη και την φιλοσοφία προσφέρει ένα γόνιμο πεδίο προς εξερεύνηση. Σε αυτήν την τομή ακριβώς βρίσκεται το έργο του Σαραμάγκου που αναδεικνύει την πολυπλοκότητα του ανθρώπινου ψυχισμού: από τη μια αντοχή και δύναμη στις αντιξοότητες, θέληση για ζωή και ένστικτο αυτοσυντήρησης και από την άλλη ηθική σήψη μπροστά στις δυσκολίες. Μέσα από την αφήγηση του Πορτογάλου συγγραφέα ξεδιπλώνεται με μαεστρία μια αφήγηση για την ηθική, την επιβίωση και ταυτόχρονα την ευθραυστότητα των κοινωνικών δομών. Ταυτόχρονα η φιλοσοφία του Αγκάμπεν μας προσφέρει ένα πλαίσιο που φωτίζει ακριβώς την περιπλοκότητα της εξουσίας, της κυριαρχίας και του ελέγχου. Μέσα από τις βασικές έννοιες του στοχασμού του, όπως «το καθεστώς εξαίρεσης», «η γυμνή ζωή», «η βιοπολιτική» και η «ανθρωπολογική μηχανή» ο Ιταλός φιλόσοφος μας καλεί να διερευνήσουμε τους μηχανισμούς μέσω των οποίων οι κυβερνήσεις επιβάλλουν την εξουσία πάνω στα άτομα ρυθμίζοντας την ζωή τους. Σε αυτή τη διπλωματική εργασία χρησιμοποιώντας ως βάση τα παραπάνω θα επιχειρήσουμε να αποτυπώσουμε σε εικόνες τις φιλοσοφικές αναζητήσεις, προκειμένου να εξερευνήσουμε τα σημεία τομής ανάμεσα στην φιλοσοφία και στο θέατρο και να αναδείξουμε την ύπαρξη του θεατρικού γεγονότος ως πολιτικού γεγονότος. Με στόχο την εξέλιξη τόσο των πρακτικών όσο και των θεωρητικών της ενδιαφερόντων, που αφορούν κυρίως την σκηνοθεσία και την σκηνογραφία, κατά την διάρκεια του μεταπτυχιακού προγράμματος του ΕΚΠΑ «Ελληνικό και Παγκόσμιο Θέατρο: Δραματουργία, Παράσταση, Εκπαίδευση», η γράφουσα επικέντρωσε το ενδιαφέρον της σε δύο κυρίως άξονες: αφενός στην έρευνα σχετικά με το κουκλοθέατρο και αφετέρου στο σύγχρονο οπτικοακουστικό θέατρο, πράγμα που αποτυπώθηκε σε μία σειρά τριών εργασιών. Αρχικά στην εργασία με τίτλο Dark cabaret και κουκλοθέατρο στους Βατράχους του Αριστοφάνη μελετήθηκαν οι αρχέγονες πρακτικές του κουκλοθεάτρου και η σύνδεσή του με την τελετουργία, με κέντρο την παράσταση Βάτραχοι των Merlin Puppet Theater στην Ε.Λ.Σ, στη συνέχεια στην εργασία Merlin Puppet Theater και σύγχρονο κουκλοθέατρο ερευνήθηκε η σύγχρονη μορφή του κουκλοθεάτρου στην Ελλάδα ενώ στην τρίτη κατά σειρά εργασία με τίτλο The Encounter μελετήθηκαν σύγχρονες πρακτικές του θεάτρου, όπως για παράδειγμα η διακουστικότητα και το devised theater, με αφορμή την παράσταση The Encounter της ομάδας Complicité σε σκηνοθεσία Simon MacBurney. Παίρνοντας έμπνευση και κίνητρο από τις τρεις παραπάνω ερευνητικές εργασίες, τον Σεπτέμβρη του 2022 αποφάσισε να επεκτείνει την έρευνα πάνω στο κουκλοθέατρο μέσω της παρακολούθησης του ετήσιου εργαστηρίου του κουκλοθεάτρου Ayusaya! με δάσκαλο τον Στάθη Μαρκόπουλο. Επρόκειτο για μία εμπειρία που έμελλε να εμπλουτίσει την καλλιτεχνική πορεία της μελετήτριας, καθώς από το 2023 ξεκίνησε να εργάζεται ως κουκλοπαίχτρια τόσο με την προσωπική της δημιουργία με τίτλο Nude που ταξίδεψε σε Ελλάδα και εξωτερικό την σεζόν 2023-2024 όσο και σαν μέλος της κουκλοπαιχτικής ομάδας Κανό στην παράσταση KumkuYamki, δοκιμάζοντας πληθώρα κουκλοπαικτικών πρακτικών και μεθόδων. Ως απόρροια αυτής της καλλιτεχνικής μεταμόρφωσης και των ερευνητικών της ενδιαφερόντων, αποφάσισε να συνεχίσει την έρευνα αφενός πάνω στο κουκλοθέατρο και αφετέρου στην σύμπλευση φιλοσοφίας και θεατρικού γίγνεσθαι. Ο λόγος είναι η έμπνευση που πήρε από τα μαθήματα φιλοσοφίας στο εν λόγω ΠΜΣ, που της άνοιξαν τον δρόμο να επισκεφτεί ξανά ένα έργο-ευσεβή πόθο, το Περί Τυφλότητας του Ζοζέ Σαραμάγκου. Η εργασία χωρίζεται σε δύο μέρη με το πρώτο να εστιάζει στη θεωρητική ανάλυση. Στο πρώτο κεφάλαιο του πρώτου μέρους, με τίτλο «Σαραμάγκου και Περί Τυφλότητας» παρουσιάζεται μια διεξοδική εισαγωγή στον Ζοζέ Σαραμάγκου, την πολιτική του σκέψη και τη γενική θεματολογία του έργου Περί Τυφλότητας. Αναλύεται η δομή, η αφηγηματική τεχνική και τα κεντρικά θέματα του μυθιστορήματος, με ιδιαίτερη προσοχή στις κοινωνικές και πολιτικές κρίσεις που αναδεικνύει καθώς και στην αντιμετώπιση των θηλυκοτήτων ενώ παράλληλα εξερευνάται η σχέση του συγγραφέα με την θρησκεία και η κριτική του στον χριστιανισμό, η οποία διαφαίνεται μέσω των βιβλικών αναφορών στο έργο του. Στο δεύτερο κεφάλαιο με τίτλο «Από τη φιλοσοφία του Τζ. Αγκάμπεν στο Περί Τυφλότητας», η εργασία εισάγει τη φιλοσοφία του Αγκάμπεν, με έμφαση στις έννοιες της «κατάστασης εξαίρεσης», της «ανθρωπολογικής μηχανής» και της «γυμνής ζωής». Με βάση αυτήν τη φιλοσοφική θεώρηση, αναλύεται το έργο του Σαραμάγκου, εστιάζοντας στις αντιφάσεις και τις αντιλήψεις που αναδύονται από την κρίση της κοινωνίας στο πλαίσιο της φιλοσοφικής σκέψης του Ιταλού φιλοσόφου. Στο δεύτερο μέρος, η εργασία προχωρά στη σκηνοθετική πρόταση. Στο πρώτο κεφάλαιο του δεύτερου μέρους με τίτλο «Θεατρική κούκλα, πολιτική και σύγχρονο θέατρο», εξετάζεται η ιστορική και πολιτική προέλευση της κούκλας ως σκηνικού μέσου και η σημασία της ενσωμάτωσής της στην θεατρική παράσταση. Εξετάζονται οι λόγοι για τους οποίους η κούκλα ταιριάζει και αναδεικνύει το έργο καθώς και το πώς έχει τη δυνατότητα να φωτίσει θεματικά και αισθητικά τις έννοιες και την αισθητική του. Στο δεύτερο κεφάλαιο με τίτλο «Φιλοσοφία και πράξη. Μια απόπειρα σκηνοθετικού σχεδιάσματος», αναλύονται οι έννοιες της ετεροτοπίας και του πανοπτισμού, με αναφορά στις θεωρίες του Μισέλ Φουκώ. Με βάση αυτές τις θεωρίες και συνδυαστικά με όλες τις αναλύσεις που έχουν παρουσιαστεί στα προηγούμενα κεφάλαια, προτείνεται η σκηνική αποτύπωση, που περιλαμβάνει κυρίαρχα τη χρήση του projector puppeteering και του διακουστικού ήχου μαζί με την θεατρική κούκλα, ώστε να αποδοθεί αποτελεσματικά η ατμόσφαιρα και οι θεματικές του έργου. Σκοπός της συγκεκριμένης διπλωματικής εργασίας είναι να ανοίξει μια οδό στη γράφουσα στο πρώτο κομμάτι, αυτό της θεωρητικής αναζήτησης -κυρίως από αναλυτικής σκοπιάς αλλά και εύρεσης εργαλείων που ξεπηδούν από την ίδια την ανάλυση του έργου. Η συγκεκριμένη διπλωματική εργασία είναι ένα πείραμα της γράφουσας σχετικά με το θεωρητικό πλαίσιο που ένιωθε πως έχει ανάγκη προκειμένου να ξεκλειδώσει σε δεύτερο χρόνο την σκηνική αποτύπωση. Ένα δευτερεύον κίνητρο είναι να μοιραστεί με τους/-τις υπόλοιπους/-ες ερευνητές/-τριες αφενώς την παραπάνω αγωνία αλλά και τον ενθουσιασμό της σχετικά με το πόσο η φιλοσοφική και πολιτική ανάλυση είναι ικανή να βοηθήσει μία πρακτικό του θεάτρου να ενσκύψει σε σκηνοθετικά εργαλεία που αρχικώς πολύ πιθανό είναι να μην είχε στην αντίληψή της είτε καθόλου αλλά είτε ως αυτά καθεαυτά λειτουργικά για την πρακτική της. Με βάση τα παραπάνω κρίθηκε ταιριαστό να μελετηθεί το Περί Τυφλότητας συνδυαστικά με την φιλοσοφία κυρίαρχα του Αγκάμπεν ̶ που έχει τη δυνατότητα να ξεκλειδώσει τις μυστηριώδεις και βαθιές πτυχές αυτού του αριστουργήματος.

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Authors dc:creator
  • Μαγγανά Στυλιανή
  • Mangana Styliani

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
Ελληνικά, Greek

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:5324336

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Μαγγανά Στυλιανή; Mangana Styliani. Αντανακλώντας μια Κοινωνική Δυστοπία : Το Περί Τυφλότητας του Ζ. Σαραμάγκου ως πολυμεσικό θεατρικό γεγονός μέσα από τη φιλοσοφία του Τζ. Αγκάμπεν. 2026. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/5324336