National and Kapodistrian University of Athens
Ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις στους πρώτους ανταποκριτές μετά τις πλημμύρες στο Βόλο
Abstract
dc:descriptionΗ παρούσα Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία διερευνά τις ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις που βίωσαν εθελοντές διασώστες της Ελληνικής Ομάδας Διάσωσης (ΕΟΔ) Μαγνησίας κατά τη διάρκεια και μετά τα πλημμυρικά φαινόμενα «Daniel» (4-8 Σεπτεμβρίου 2023) και «Elias» (26-28 Σεπτεμβρίου 2023) στον Βόλο και την ευρύτερη Θεσσαλία. Τα δύο αυτά φαινόμενα αποτελούν δύο από τις πιο καταστροφικές φυσικές καταστροφές που έχουν πλήξει την Ελλάδα από το 1930, με τον Βόλο να βρίσκεται στο επίκεντρο και των δύο, βιώνοντας επαναλαμβανόμενη καταστροφή σε διάστημα μόλις τριών εβδομάδων. Η έρευνα υιοθετεί ποιοτική μεθοδολογική προσέγγιση, με τη μέθοδο της ημι-δομημένης συνέντευξης ως κύριο εργαλείο συλλογής δεδομένων. Το δείγμα αποτελείται από 21 ενεργά μέλη της ΕΟΔ Μαγνησίας που συμμετείχαν στις επιχειρήσεις κατά τα φαινόμενα Daniel ή/και Elias, επιλεγμένα μέσω σκόπιμης δειγματοληψίας. Η ανάλυση των δεδομένων πραγματοποιήθηκε με τη μέθοδο της Θεματικής Ανάλυσης κατά Braun & Clarke (2006), ακολουθώντας επαγωγική προσέγγιση. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο αρχικός σχεδιασμός της έρευνας προέβλεπε τη συμμετοχή επαγγελματιών πυροσβεστών, η οποία όμως κατέστη αδύνατη μετά την απόρριψη του σχετικού αιτήματος από το Αρχηγείο Πυροσβεστικού Σώματος, γεγονός που από μόνο του αποτελεί εύρημα με θεωρητική σημασία, καθώς αναδεικνύει θεσμικές αντιστάσεις στη διερεύνηση της ψυχολογικής διάστασης της εργασίας των πρώτων ανταποκριτών. Από την ανάλυση αναδύθηκαν έξι κύρια θεματικά πεδία που αποτυπώνουν την πολυπλοκότητα και την ετερογένεια της ψυχολογικής εμπειρίας των εθελοντών. Πρώτον, οι επιχειρησιακές προκλήσεις στο πεδίο, κινητικότητα σε πλημμυρισμένους δρόμους, αόρατοι κίνδυνοι κάτω από την επιφάνεια του νερού, έλλειψη επικοινωνίας με τις αρμόδιες αρχές και ανεπάρκεια εξοπλισμού, λειτούργησαν όχι μόνο ως τεχνικά εμπόδια αλλά και ως πηγές ψυχολογικής επιβάρυνσης. Δεύτερον, οι ψυχολογικές επιπτώσεις παρουσίασαν σημαντική ετερογένεια που συνάδει με το μοντέλο των τεσσάρων τροχιών των Bonanno et al. (2010): από ανθεκτικότητα και ταχεία επιστροφή στη φυσιολογική λειτουργικότητα έως καθυστερημένες αντιδράσεις και επίμονες εικόνες που παραμένουν δύο χρόνια μετά τα γεγονότα. Ιδιαίτερα σημαντικό εύρημα αποτελεί η ταυτόχρονη ιδιότητα θύματος, πληγέντος και διασώστη που βίωσαν αρκετοί εθελοντές, μια σύγκρουση ρόλων που δεν έχει επαρκώς τεκμηριωθεί στη βιβλιογραφία, καθώς και το αίσθημα ενοχής (survivor's guilt) που εκδηλώθηκε σε ορισμένους συμμετέχοντες. Τρίτον, οι αντιδράσεις σε νέες ειδοποιήσεις καιρού αναδείχθηκαν ως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα. Το σύστημα ειδοποίησης 112, οι ήχοι έντονης βροχής, η μυρωδιά της λάσπης και οι ανεπισκεύαστες ζημιές στο αστικό τοπίο του Βόλου λειτουργούν ως triggers που προκαλούν αναμνήσεις και συναισθηματικές αντιδράσεις. Παράδοξα, το σύστημα 112, σχεδιασμένο ως εργαλείο προστασίας, έχει καταλήξει για πολλούς συμμετέχοντες να λειτουργεί ως πηγή ψυχολογικής αναστάτωσης λόγω της συχνής και μη αναλογικής χρήσης του. vi Τέταρτον, οι στρατηγικές αντιμετώπισης που ανέπτυξαν οι εθελοντές ήταν ποικίλες και αποτελεσματικές: ομαδική συζήτηση και debriefing, χιούμορ ως αμυντικός μηχανισμός, αυτοσυγκέντρωση, σωματική εργασία και αξιοποίηση επαγγελματικής εμπειρίας. Κοινός παρονομαστής ήταν η ομαδική συνοχή, η οποία αναδείχθηκε ως ο πιο ισχυρός προστατευτικός παράγοντας, αποτυπωμένη εύγλωττα στα λόγια μιας συμμετέχουσας: «Εμάς μας βρήκε δεμένους το φαινόμενο, δεν μας διέλυσε». Πέμπτον, η απουσία θεσμικής ψυχολογικής υποστήριξης κατά τα Daniel και Elias αποτελεί ένα από τα πιο ανησυχητικά ευρήματα. Σε αντίθεση με την υποστήριξη που έλαβε η ομάδα μετά το σιδηροδρομικό δυστύχημα των Τεμπών (Μάρτιος 2023), τα δύο πλημμυρικά φαινόμενα δεν συνοδεύτηκαν από καμία μορφή θεσμικής ψυχολογικής φροντίδας. Το εύρημα αυτό αναδεικνύει μια θεσμική κουλτούρα που δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τις ψυχολογικές ανάγκες των πρώτων ανταποκριτών και συνάδει με ευρύτερα ευρήματα για το στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία εντός δομών ασφαλείας (SAMHSA, 2018). Έκτον, παράλληλα με τις αρνητικές επιπτώσεις, αναδείχθηκαν στοιχεία μετατραυματικής ανάπτυξης: αλλαγή αντίληψης για τον συνάνθρωπο, επαναπροσδιορισμός προτεραιοτήτων, εμπειρία ως κεκτημένο και ενίσχυση της ομαδικής συνοχής, αναδεικνύοντας ότι η εθελοντική δράση σε καταστάσεις κρίσης μπορεί να αποτελέσει ταυτόχρονα πηγή επιβάρυνσης και ανάπτυξης. Επιπλέον, η έρευνα ανέδειξε τη σημασία της αθροιστικής τραυματικής έκθεσης: οι εθελοντές δεν ήρθαν αντιμέτωποι με τα Daniel και Elias έχοντας «καθαρό» ψυχολογικό ιστορικό, αλλά φέροντας ήδη το βάρος πυρκαγιών και ιδιαίτερα του σιδηροδρομικού δυστυχήματος των Τεμπών που προηγήθηκε μέσα στο ίδιο έτος. Συνολικά, η παρούσα έρευνα αναδεικνύει ότι οι εθελοντές διασώστες αποτελούν έναν ιδιαίτερα ευάλωτο και ταυτόχρονα ανθεκτικό πληθυσμό που χρειάζεται συστηματική, συνεχή και εξειδικευμένη ψυχολογική υποστήριξη. Η ανάπτυξη κατάλληλων πολιτικών ψυχοκοινωνικής στήριξης για εθελοντές διασώστες στην Ελλάδα αποτελεί επείγουσα πρακτική ανάγκη σε μια χώρα που αντιμετωπίζει αυξανόμενη συχνότητα ακραίων καιρικών φαινομένων και εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την εθελοντική δράση για την αντιμετώπισή τους.
Author and committee
dc:creator, dc:contributor.*- Authors dc:creator
-
- Πρίντζου Ελένη-Μαρία
- Printzou Eleni-Maria
Subjects
dc:subject × 2Rights
- Language dc:language
- Ελληνικά, Greek
Identifiers
dc:identifier.*- Identifier
- uoadl:5429902