Back to search

National and Kapodistrian University of Athens

«Οι αντίρροπες τάσεις της πρώιμης νεωτερικής Αγγλοσαξονικής Ρεπουμπλικανικής Παράδοσης (1500-1800)»

Abstract

dc:description

Στην Ελλάδα, στον δημόσιο λόγο, η αρχαία ελληνική γραμματεία, η γλωσσική μνήμη και η εθνική ιδεολογία επιτάσσουν την λειτουργική χρήση του όρου «δημοκρατία» με πολλές και διαφορετικές ερμηνευτικές συνδηλώσεις. Συχνά δε διαφορετική είναι η ερμηνεία του όρου δημοκρατία για τον πομπό και διαφορετική για τον δέκτη ενός μηνύματος. Εντούτοις σε άλλες ευρωπαϊκές και δυτικές δημόσιες σφαίρες, εκτός από τον όρο «δημοκρατία» υφίσταται και ένας άλλος διαφορετικός όρος που συγκροτεί μία διακριτή έννοια δημόσιας εξουσίας και μη μοναρχικής διακυβέρνησης. Ο λόγος είναι για τον όρο Res Publica/Republic ο οποίος είναι δημοφιλέστερος της δημοκρατίας σε πολλές πολιτικές παραδόσεις και εκφράζει μορφές εξουσίας οι οποίες σε αυτές τις περιοχές θεωρούνται συγγενείς ίσως, αλλά σίγουρα όχι ταυτόσημες με την δημοκρατία. Τι εννοούν όμως με τον όρο Res Publica; Την απάντηση έρχεται να δώσει η φιλοσοφική παράδοση του ρεπουμπλικανισμού. Ο όρος ρεπουμπλικανισμός είναι με την σειρά του και αυτός, ένας αμφίσημος και πολύσημος όρος, διαφιλονικούμενος για το περιεχόμενό του. Η έννοια Res Publica προέρχεται από το Ρωμαϊκό Πολίτευμα της περιόδου μετά την πτώση του ημι-μυθικού βασιλείου της Ρώμης( ~509πΧ )και πριν την εγκαθίδρυση της Αυτοκρατορίας του Αυγούστου (~27 πΧ). Υποδηλώνει το «κοινό» των Ρωμαίων, δηλαδή στην ουσία την πολιτεία, το κράτος ευρύτερα και όχι μία συγκεκριμένη πολιτειακή μορφή. Ο όρος συνέχισε να χρησιμοποιείται όχι μόνον την εποχή της πρώιμης Αυτοκρατορίας αλλά ανιχνεύεται μέχρι και στους Νόμους του Ιουστινιανού. Συχνά στην ελληνική γλώσσα μεταφραζόταν ως «πολιτεία» και αντιπαραβαλλόταν με το μεικτό πολίτευμα που είχε προτείνει ο Αριστοτέλης ως την θετική εκδοχή δημοκρατίας. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η διάκριση των πολιτευμάτων (Πολιτικά, Βιβλίο Γ', (1279a 22 – 1279b 10)) ήταν δυνατόν να γίνει με βάση το ποσοτικό κριτήριο (πόσοι είναι οι κυβερνώντες, ένας, λίγοι ή οι περισσότεροι) και με βάση το ποιοτικό κριτήριο (προς το συμφέρον ποιου γίνεται η διακυβέρνηση). Αυτή η τυπολογία οδηγεί στην κατάταξη των αγαθών πολιτευμάτων ως βασιλεία, αριστοκρατία και πολιτεία και των φαύλων εκδοχών τους ως τυραννία, ολιγαρχία και δημοκρατία αντίστοιχα. Η δημοκρατία ήταν η αρνητική και διεφθαρμένη εκδοχή της «πολιτείας». Στην αριστοτελική «δημοκρατία», το πλήθος κυβερνούσε τυραννικά με γνώμονα μόνον το δικό του συμφέρον. Αντίθετα στην «πολιτεία» που περιελάβανε σημαντικές εγγυήσεις απέναντι την παντοδυναμία του πλήθους και η διακυβέρνησή της πόλεως ήταν προς όφελος του συνόλου. Η περιγραφή της «πολιτείας» ως πολίτευμα μεσότητας γίνεται κυρίως στο έργο Αριστοτέλους Πολιτικά στο Βιβλίο Δ', (1293b 30 – 1294a 25) και (1294a 30 – 1294b 40). Εμείς θα αναφέρουμε την «Πολιτεία» ως «Κοινοπολιτεία» κατά αναλογία του αγγλικού «Commonwealth». Στο ίδιο το Ρωμαϊκό πολίτευμα κυριαρχούσαν θεσμικά τα ολιγαρχικά στοιχεία, ιδίως η Σύγκλητος που στελεχωνόταν από ευγενείς, ενώ τα δημοκρατικά στοιχεία με τις λαϊκές συνελεύσεις και τους τριβούνους (δημάρχους) καταστέλλονταν την στιγμή που αποκτούσαν κρίσιμη ισχύ (βλ. τις μεταρρυθμίσεις των Γράκχων). Τέλος, τα μοναρχικά στοιχεία με τους δύο Ύπατους και αργότερα τους Δικτάτορες έγιναν ισχυρότερα την περίοδο πριν την εγκαθίδρυση της Αυτοκρατορίας. Στην Δυτική μνήμη όμως η Res Publica έχει μείνει ως μνημείο ελευθερίας, πολιτικής αρετής, προστασίας από τυράννους, ισχυρά κληρονομικά συμφέροντα και εξωτερικούς αντιπάλους με μία επιμονή που είναι ανάλογη με την χροιά που έχει η έννοια «Δημοκρατία» για την ελληνική δημόσια σφαίρα. Η Res Publica ως κλασσικός ορισμός ήταν λοιπόν εκείνο το μεικτό πολίτευμα μοναρχίας, ολιγαρχίας και δημοκρατίας όπου το κοινό συμφέρον ήταν ανώτερο του ατομικού. Είχε όλα τα θετικά στοιχεία κάθε πολιτεύματος και κανένα από τα αρνητικά. Λειτουργούσε ενοποιητικά για τα διαφορετικά συμφέροντα της πόλεως και παρήγαγε ενάρετους πολίτες. Αυτός ο ορισμός δεν είναι ιστορικά ακριβής, είναι όμως ακριβής με βάση το πώς οι αρχαίοι και νεότεροι στοχαστές θα έβλεπαν αυτό το πολίτευμα. Στην περίοδο των μετακλασικών και μεσαιωνικών χρόνων το πολίτευμα αυτό επιβίωσε σε τοπικό μόνο επίπεδο και κατέληξε να σημαίνει απλά οποιοδήποτε μη μοναρχικό πολίτευμα τοποθετώντας εντός του όλες τις ολιγαρχίες και τις δημοκρατίες. Κατά τον ύστερο όμως μεσαίωνα, η κοινοπολιτεία επανήλθε ως βιώσιμη επιλογή και άνθισε στις ναυτικές κοινοπολιτείες της Ιταλίας (κυρίως Βενετία, Φλωρεντία, Γένοβα) που όμως υποσκελίστηκαν στην Αναγέννηση από την ανακάλυψη νέων εμπορικών δρόμων μέσω των Ωκεανών, στο Νόβγκοροντ της Ρωσίας που όμως σύντομα προσαρτήθηκε από το μοναρχικό μοσχοβίτικο βασίλειο και σε πολλές αυτόνομες πόλεις της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, από τις οποίες στην Νεωτερική εποχή θα επιβίωναν και θα ανεξαρτητοποιούνταν ως ομόσπονδες Κοινοπολιτείες η Ομοσπονδία των Κάτω Χωρών και η Ελβετική Ομοσπονδία πόλεων. Το βασικό πρόβλημα της Κοινοπολιτείας στα προνεωτερικά αλλά ως έναν βαθμό και στα πρώιμα νεωτερικά χρόνια είναι ότι η ανάγκη προσωπικής παρουσίας για συμμετοχή στην άσκηση της εξουσίας που ήταν προϋπόθεση της ύπαρξής της, μείωνε σημαντικά το εύρος που θα μπορούσε ένα τέτοιο κράτος να έχει. Λόγω αυτού του περιορισμού τα μοναρχικά κράτη μπορούσαν να γίνουν αυτοκρατορίες αλλά τα ρεπουμπλικανικά παρέμειναν πόλεις ή περιορισμένες ομοσπονδίες πόλεων, ανίκανες να αξιοποιήσουν τις οικονομίες κλίμακας που προσφέρει η μεγάλη έκταση για να υπερασπιστούν τον εαυτό τους, οδηγώντας τις Κοινοπολιτείες σε μειονέκτημα έναντι των μοναρχιών. Η μεταμόρφωση της λαϊκής συμμετοχής σε λαϊκή κυριαρχία και το αντιπροσωπευτικό σύστημα έλυσαν σταδιακά αυτό το πρόβλημα και επέτρεψαν την μεγέθυνση αυτών των κρατών. Τελικά με την έλευση της Γαλλικής Επανάστασης, η Res Publica έγινε το κατεξοχήν πολίτευμα της νεωτερικής εποχής και άλλαξε ουσιωδώς και στην μορφή και στο περιεχόμενό του. Σημαντική στιγμή αυτή της αλλαγής θεωρούμε την μεταβατική περίοδο που ονομάζουμε «Πρώιμη Νεωτερικότητα» (~1500-1800) και πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα μεταβολής των εννοιών την Αγγλική Κοινοπολιτεία και το Προτεκτοράτο της περιόδου 1649-1660 καθώς και τις Πουριτανικές αποικίες στην Νέα Αγγλία (1628-1691), την συνταγματική μοναρχία που επικράτησε στην Αγγλία μετά το 1688 και την Αμερικανική Επανάσταση 1763-1783, καθώς και τις Συνταγματικές διαμάχες έως το έτος 1800. Εντούτοις ο ίδιος ο Αγγλοσαξονικός Ρεπουμπλικανισμός που εκφράστηκε στην Κοινοπολιτεία δύναται να διαχωριστεί σε τρεις διαφορετικές εκδοχές. Πρώτος ο ρεπουμπλικανισμός του μεικτού πολιτεύματος, με δύο νομοθετικά σώματα και προσπάθεια εξισορρόπησης αντίρροπων συμφερόντων, με κύριο εκπρόσωπο τον Harrington. Έπειτα ο δημοκρατικός ρεπουμπλικανισμός (commonwealth and free government) που εφαρμόστηκε στην περίοδο του «Ακρωτηριασμένου Κοινοβουλίου» (Rump Parliament, 1648-1653) με ένα μοναδικό νομοθετικό σώμα αλλά και συγκεκριμένες τάσεις προστασίας απέναντι την μικρή και μεσαία ιδιοκτησία και τέλος ο ριζοσπαστικός ρεπουμπλικανισμός των άκληρων όπως του Winstanley που είχε έντονο κοινωνικό-ανατρεπτικό χαρακτήρα και ήθελε να εγκαθιδρύσει την κοινοκτημοσύνη. Όλες οι παραπάνω είναι φυσικά ανόμοιες πολιτικές κατασκευές που όμως επιχειρούσαν να απαντήσουν στα ίδια ερωτήματα του συγκερασμού της πολιτικής αποτελεσματικότητας της πολιτικής ελευθερίας και του περιορισμού της απόλυτης μοναρχικής εξουσίας. Αναφέρουμε εντούτοις το μοναρχικό μεικτό πολίτευμα της περιορισμένης αγγλικής μοναρχίας που ασκείτο με την βοήθεια του Κοινοβούλιο ως «εστεμμένο ρεπουμπλικανισμό» καθώς μέσα στα πλαίσια αυτού αναπτύχθηκε ο νεώτερος αγγλοσαξονικός ρεπουμπλικανισμός με την έννοια του μεικτού πολιτεύματος. Κάνουμε δηλαδή την επιλογή να θεωρούμε ως πρόγονο και συγγενή κάθε ρεπουμπλικανικού πειραματισμού στον αγγλοσαξoνικό χώρο το γεγονός ότι υπήρχε για αιώνες μία παράδοση παράλληλης εξουσίας ισχυρότερου μονάρχη και πιο αδύναμου κοινοβουλίου στην Αγγλία. Βεβαίως η ρεπουμπλικανική παράδοση διαφοροποιείται σε μεικτό ρεπουμπλικανισμό (πχ Harrington), δημοκρατικό ρεπουμπλικανισμό (πχ. Rump Parliament) και ριζοσπαστικό ρεπουμπλικανισμό (πχ. Winstanley). Σε κάθε περίπτωση, η καθοριστική στιγμή πνευματικής ενηλικίωσης και αυτονόμησης του ρεπουμπλικανικού στοχασμού είναι η χειραφέτηση από την μοναρχία μετά από την οποία αρχίζει να λαμβάνει την ανεξάρτητη από άλλες πολιτικές παραδόσεις μορφή του. Εντούτοις ο αγγλικός ρεπουμπλικανισμός ως μορφή πολιτικού στοχασμού θα δούμε ότι ξεκίνησε σε ένα μοναρχικό πλαίσιο προσπαθώντας να εισάγει στο αγγλικό πολίτευμα στοιχεία από το ρωμαϊκό παράδειγμα όπως αυτό γινόταν αντιληπτό. Η Res Publica εδώ δεν θεωρείται ως αντίθετη της μοναρχίας αλλά ως αντίθετη της αυθαιρεσίας ανεξαρτήτως φορέα της εξουσίας. Σταδιακά ο ρεπουμπλικανισμός θα λάμβανε αντιμοναρχική μορφή κάτι που δεν ήταν εξ ορισμού αυτονόητο. Παραδείγματος χάριν η ρεπουμπλικανική Βενετία είχε έναν μοναρχικό θεσμό, αυτόν του Δόγη. Τον αγγλοσαξονικό ρεπουμπλικανισμό της πρώιμης νεώτερης περιόδου, θα μελετήσουμε στην παρούσα εργασία με στόχο την ανάδειξη συνέχειας και την απόδειξη ότι πρόκειται για μία γέφυρα ανάμεσα στον κλασσικό και νεώτερο ρεπουμπλικανισμό, με την τελευταία περίοδο να χαρακτηρίζεται από ανάμειξη ρεπουμπλικανικών και φιλελεύθερων ιδεών και πρακτικών. Σε αυτήν την περίπτωση ορίζουμε και αντιλαμβανόμαστε τον φιλελευθερισμό ως ένα πλέγμα εννοιών όπως τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα, η πολιτική εκπροσώπηση έναντι της άμεσης πολιτικής συμμετοχής, η ελεύθερη αγορά και μία ευρύτερη εστίαση στην ατομικότητα και τις νομικές προστασίες της από την δημόσια εξουσία. Η σύζευξη ρεπουμπλικανισμού και φιλελευθερισμού συνέβη κυρίως προς όφελος του φιλελευθερισμού, με το κοινοτικό ρεπουμπλικανικό ιδεώδες να αντικαθίσταται από ένα ατομικιστικό φιλελεύθερο ιδεώδες διατηρώντας όμως στοιχεία της παλαιότερης ρεπουμπλικανικής φιλοσοφικής παράδοσης.

Author and committee

dc:creator, dc:contributor.*
Authors dc:creator
  • Κουκουβιτάκης Ιωάννης
  • Koukouvitakis Ioannis

Subjects

dc:subject × 2

Rights

Language dc:language
Ελληνικά, Greek

Identifiers

dc:identifier.*
Identifier
uoadl:5462682

Chain of custody

source
Harvested from
National and Kapodistrian University of Athens
Base URL
pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/oaipmh
Last updated
2026-11-19
Source record
OAI-PMH GetRecord
citation

Κουκουβιτάκης Ιωάννης; Koukouvitakis Ioannis. «Οι αντίρροπες τάσεις της πρώιμης νεωτερικής Αγγλοσαξονικής Ρεπουμπλικανικής Παράδοσης (1500-1800)». 2026. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/5462682